Goranî

Zimanekî Kurdî

Kurdiya rojhilat an jî goranî an jî hewromanî kesê hewramî zarê xwe ve dibêjin: oramî an jî maçû, an jî maço..

Li ser goranî

Goranî zaraveyekî zimanê kurdî ye, li navendî Kurdistanê bi pirî ji êlen kurdên yarsan, ên ku ji zimanê xwe re maçû dibêjin, tê axavtin. Lê belê li Bahdînan jî êlen Şebek, Bacilan û Sarlî hewramî diaxivin. Hewramî lêkçûnekî zaf ligel zazakî û zaravêyen goranî heye. Pêtir ji % 30 yên wişeyên hewramî ligel zimanê avestayî yekin û bi zazakî, lekî û bacalanî ve, li gorî zimannasên kurd Malmîsanij û M. Izady tipekî, bi nave pehlevenkî di nav zimane kurdî de pêk tîne.

Zaravê goranî demekî, li navendî Kurdistanê zimanê fermî bû, hetanî serê 1900 li herêma Mîren Erdelanê zimanê fermî bû, paşê şûna xwe da soranî. Îro kese ku hewramî diaxivin qasî 300.000 - 500.000 merivan ketine.

Devokên goranî

• Hewramî-textî: li Rojhilata Kurdistanê devdore Pawe kurde-hewramî pê diaxivin.

• Hewramî-luhonî: li Bakurê Kurdistanê, ji ber kêm kesan tê axavtin.

• Şayxanî: li çend gundên Helebçeyê tê axaftin.

• Kendûlî: bakurê Kirmaşanê li navçêya Kendûlê tê axavtin.

• Bacalanî: ev devoka êla Bacalan e, ji ber gelek kesan de, zaravê ku serbixwe hatiye naskirin. Gelekî nêzîkî Şebekî û Kendûlî ye, hinek zimannas ji wan her sê zaravan re goraniya eslî dibêjin.

• Şebekî: li Behdînan ji ber êla Şebek tê axavtin.

• Kakêyî: axivê wî zarê kurde-Kakêyî, li deşta Germiyan in.

Goranî ligel zaravayên kurdî yên din

Kelhurî	Soranî	Lekî	Kurmancî	Dimilî	Goranî	Bacalanî
Mi	Min	Min	Ez	Ez	Amin, Min	Min, Emin
Ti	To	Tû	Tu, te	Ti, To	To, Etû, Tû	Ti, To
Mi kem	Min ekem	Min mekem	Ez dikim	Ez kenu	Amin/Min mekerû	Min mekere
Mi çim	Min eçim	Min Meçim	Ez diçim	Ez Şonu	Min milû	Min melû
Fire	Zor	Fira	Pir, Gelek, Zaf	Zaf	Zor/fira	fire
Wet	Wut	Wat	Got	Vat	Wat/vat	Wet
Îrênge	Esta	Eske	Niha, Nika	Nika	îse	êste
Hat-	Hat-	Het-	Hat-	ame-	ame-	ame-
Hena	Bang, Deng	Hena	Deng	Veng	Deng	Deng
Kel´n	Gewre	Kel´n	Gir, Mezin	Pîl	Gore	Gewre
Wa	Ba	Wa	Ba	Va	Va/Wa	Va
Waran	Baran	Waran	Baran	Varan	Baran	Baran
Gen	Xiraw	Gen	Xirab	Xirab	Xirab	xirab

Pirtûken goranî

Hata serê 1900î de, 38 pirtûk bi zimanê kurdî hatibun nivîsandin, ji wan 18 hev bi zaravayê goranî bûn, 10 hev bi soranî û 10 hev jî kurmancî. Lê belê ji wî virda goranî rolla xwe ya zimanê edebî wenda kir û kem pirtûk bi zaravêye goranî hatin nivîsandin.

Pirtukên bi goranî yên dirokî

• Şîrîn u Xusrew (874 rûpel), ji Xanay Qûbadi (1700-1759). Weşandin 1975 Bexda.
• Diwan (789 rûpel), di sedsala 19an de ji helbestvan Feqe Qadiri Hemewend.
• Qur´an bi hewramî, di sedsala 19an de ji ber Haci Nuri Eli Ilahi (Nuri Eli Shah) hatîye nivîsandin.

Literatûr

• Blau, Joyce: Gurani et Zaza. in R. Schmitt (ed.) Compendium Linguarum Iranicarum. Reichert Verlag, Wiesbaden 1989. ISBN 3-88226-413-6.
• Karl Hadank: Mundarten der Guran. Berlin 1930.
• Mihemed Emîn Zekî Beg: Kurtedîroka kurd û Kurdistanê (450 rûpel; w: Dr. M. S. Cuma)
• Mehemed Emîn Hewramanî; Zarî Zimanî Kurdî Le Terazûyî Berawird da

Mûzik

Peyva Goranî, bi zaraveyên kurdî ên li başure welat tên axavtin, tê we wateya Stran. Belê Goranî formeyek strana Kurdî a taybete.

Girêdanên derve

• Ferhenga Avesta-Îngilîzî
• Hawraman.se
• Farzin Hawramî
• Hereş Hawramî