Kelem

Ji Wîkîpediya

Kelem, kelemî an jî kelerm (Brassica oleracea var. capitata f. alba) pincareke belgîn e, girover dibe û jê re "serî" yanî seriyek kelem tê gotin. Belgên wê li hev dilefin û weke topê girover dibin, rengê belgan sipî ye, hinek texlît rengzer in, tê de demareke qalind û pehn heye.

Çandina kelemê, bi şitlan çêdibe. Tovê wê bizrekî hûr e, di destpêka biharê de wek tovê bacana sor li deverekê direşînin û dema hêşîn bû, wek şitl radikin û dibin di zeviyekê de, li nava baxçe di mişaran de diçînin, av didin heta ku mezin dibe û dibe serî. Seriyên kelemê mezin dibe û eger erda ku tê de hatiye çandin rind be, her ku diçe mezintir dibe heta ku hinek serî 10, 15, 20 û zêdetir kg dibe.

Belgê herî li derve yê li ser seriyê kelemê, bi rengê şînekî vekirî ye. Ji belgên kelemê, gelek xwarinên cuda têne çêkirin, xasma aprax ango "sarme", şorbe û tirşîn. Lê di van salên dawîn de ku xwarina "piza" ji aliyê Îtaliyan ve ku derketiye holê, pê re tenê seleta keleman tê xwarin.

Li Kurdistanê, ji bo xwarina zivistanê li herêmên sar, her malbateke Kurd bi dehan seriyê keleman di mala xwe de diparêze û di zivistanê de dixwin.

Kelemên ku li Deşta Mûşê çêdibin, pir menşûr in.

AGAHDARIYA ZÊDE

KELEM DERMANÊ JARKIRIN Û KÎLOSÎQALKIRINÊ (BRESSÎCA OLERACEA)

Kelem hêşînahîyek (gîya, nebat) dusalane ye. Sala pêşîn belgên wê hêşîn tên, sala diwem kulîlkan vedike. Pelên wê di hundirê hevde pêçayî, keskeşînê vekirî an jî tarî ne. Belgên wê yên alîyê derva 30 -50 cm dirêj û fireh dibin. Navtenga kelemê bi qasî zendekê stûr 10 -30 cm bilind dibe. Kulîlkên wê yên zerê çarpel û tewandî heta 2 m bilind dibin. Dikakek gurover wek topan di navtenga wê de çêdibe û ji wê dikakê re kelem (lehane) tê gotin.

Kelem dikakek hem jibo xwarinê hem jî wek xurek pir bikêr e. Dikakek payîzkî û zivistankî ye. Di dinê de nêzîkî 130 cûreyên wê hene. Lê yên tên xwarin, derman jê çêdibin û berbiçav ev in. Kelema spî û serik 2-6 kg , kelema Batmanê 10-30 kg, kelema Brukselê (gûzkelem), kelema sor û kelema reş. Têdahîyên wan kêm zêde nêzîkî hev in. Lê babeta me kelema spî ya serik û ya Batmanê (Kurdistan) ye. Ji kelemê derman, qabsûl, xwarin, tirşî tên çêkirin û xwarina wê derman e. Ji bizrê wê rûnek tê derxistin û di tib ê de tê bikaranîn.

Welat û dîrok: Welatê wê Ewropa ye. Ji wir derbasî welatên din bûye. Di dema me de li hemi deverên dinê çandinîya wê tê kirin. Sedsalên 4-5 berî zayînê li Yewnanîstanê dihat naskirin, xwarin jê dihatin çêkirin û jibo derman dihat bikaranîn.Theophrost qala sê cûreyên wê dike. Romayîyan sedsala duyemîn berî zayînê pir qîmet dane kelemê, ew hem jibo xwarinê, hemjî jibo tenduristîyê pir xebitandine.Dîoskorîdes û Plînûs kelem hêşînatek payebilind nirxandine. Û wek dema me ya îro hem di tib ê de, hem jî wek xwarin û xida (xurek) xebitandine. Herçend di sedsala 19 an de giringîya kelemê hatibe jibîrkirin jî, îro dîsan nirxbilindîya wê di tib ê de derketîye holê.

Têdahî: Mîneral: Potasyûm, Kalsîyûm, Magnezyûm, Fosfor, Hesin, Çînko, Îyot, Mangen, Nişaste, Şekir, Asîtên organîk, cûreyên selûzan. Vîtamîn: Pro vîtamîn A (caroten ) B1, B3 , B6, B12, C, E, K, Û û hwd.

Lêkolînên ku li Unîversîta Standford li Kalîfornîya ji alîyê Prof. Cheney di salên 1950-52 an de li ser 160 kesên nexweşên aşik, rûvikên diwanzdetilî û rûvikên zirav hatine kirin, derketîye holê ku di navbera 8- 24 rojan de bi xêra bikaranîna ava keleman nexweş ji brîn, kul û edaban filitîne û brînên wan hatine kewandin.

Prof. Dr. Ahmet Marankî Dibêje: “Kelem di hundirê xwe de pir vîtamîn û madeyên bikêr dihewîne. Dikakek pir kêrhatî û nirxbilind e. Bi xavînî xwarina wê pir bikêr e. Xwînê paqij dike. Soregilokên xwînê çêdike, lewre jibo bêxwînîyê bi şîfa ye. Kelem bi awayê xwe yê xweristî û belgên xwe, jibo penceşêra aşik, rûvik, kemoterapî û piştî radyoterapî heke wek “ kûr “ (tedawî) bê bikaranîn, wê bibe alîkarê avêtina toksînên ku di bedenê de civîyane”.

Kelem ji ber madeya Glocosînolat a hundirê xwe dibe alîkarê tekûz geryana xwînê. Kelem jibo nexweşîya zerikê û kîskê sefrayê (zirav) gelek başe. Jibo şekir û bawîbûnê pir bikêr e. Xwînê paqij dike û çerm xweşik dike. Av û madeyên xisardar tavêje der. Vîtamîna U ku bi tenê di keleman de peyda dibe, rûyên hundirê aşik û rûvikan diparêze, kul û brînên wan dikewîne. Kelem kana (kanîya, gencîne - xizîne) madeya selenyûmê ye ku ev made mirov ji krîzên dil diparêze. Kelem bedenê bi tendurist nîşan dide û hêza zayendî jî (seksî) zêde dike.

Prof. Dr. Î. S: gotiye “Kelem di sê hefteyan de dawîya kabûs û tirsa jinan ya herî mezin selulîtê tîne. Pêşîya penceşêra kolon digire. Jibo rêlibergirtina zêdebûna şekirê xwînê dibe alîkar. Vîtamîna U bi tenê di kelema spî de peyda dibe. Vîtamîn U ji ber bandora bîyoformasyonê dermanê hemi derda ye. Tsybetîya xwe ya jarkirinê heye. Taybetîya daxistin û sîqalkirina şekirê xwînê heye. Li hember enfeksîyonan berxwedana bedenê zindî dike. Antî oksîdanek bihêz e”.

Ji Unîversîta Lancester ya Brîtanya Prof. Margareth Menson dibêje: “Me di lêkolînan de tesbît kiriye ku molekûla 13 C ya di kelemê de pêşîya penceşêra pistana (çiçik, memik) digire. Em niha dixebitin ji kelemê jibo penceşêrên din dermanan çêkin”.

Prof. Dr. Îbrahîm Gokçek dibêje: “Li gor lêkolînên Unîversîta Warwîk tesbît kiriye, dema kelem 10 deqan bê kelandin % 50 heke 30 deqan bê kelandin ji % 80 madeya glucosinolates ya ku li dijî penceşêrê şer dike, dikuje. Ew made dikeve nav ava kelandî. Lewre divê ava ku kelem têde tê kalandin neyê havêtin, bê vexwarin an jî bi awayek din bê xebitandin”.

Kêrhatî: Taybetîya kelemê ya antî bakterîel û antî flagostîk heye. 1- Pêşîya edavan (kurmîbûnan) digire. 2- Edavên brînan û cerahîyan dimêje, brîn û kulên wan dikewîne. 3- Givirandinê (hezmê) bihêz dike. 4- Avrêjê (mîzê) zêde dike û diqulipîne. 5- Brîn û kulên aşik (mexde), rûvikên diwanzdetilî û rûvikên zirav dikewîne. 6- Bedenê li henber penceşêrê diparêze. 7- Bêxwînîyê radiborîne. 8- Şekirê wînê dadixe û sîqak (eyar, denge) dike. 9- Îşrtahê vedike. 10- Êş û peçivînan (werimîn) dikêşe. 11- Jibo piştêş, stuhêş, zikêş, bronşîtê şîfadar e.

Karanîn: 1- Ava kelemê 2- Pansûmana kelemê 3- Bi kelemê paqijkirina bedenê 4- Seleta kelemê 5- Tirşî, xwarin, şorbe û hwd.

1- 500-700 gr kelem û 2 kartolan bi xavî bigivêşîn, rojê du caran qedehek avê jê vexwin. Jibo birîn û kul û edavên rûvik, aşik û rûvikên diwanzdepêçî çêtirîn derman e. 2- Belgên keleman 2-3 deqan bikelînin anjî bikewînin û rehên wê yên nîvekê jê derxin. Bi dorikê hinekî biherişînin û deynin ser cihên diêşe û girêdin. Bila 4 -10 seetan li ser bimîne, paşê biguhêrin. Jibo hemi cûreyên êş, edav û brînên hundir û derve şifadar e (hûn dikarin bi 2-3 deste belgên kelemên xav jî vî karî pêk bînin lê divê 15-17 seetan li ser bimîne).

3- Paqijkirina bedenê bi ava kelemê. 5-7 belgên kelemê bêyî bê parçekirin bikin nav nîv lître avê, bi devgirtî li ser agirê sivik 10 deqan bikelînin. Spêdan (sibehan) û êvaran qedehek avê jê vexwin. (yên dixazin dikarin hinek ava leymûnên nû givaştî jî bêxin nav) 5 rojan li ser hev vexwin, 3 rojan navberê bidinê dîsa 5 rojan vexwin. 4 hefteyan bikar bînin. Hûn dikarin di salê de 4 caran bedena xwe bi vî awayî paqij bikin. Lê divê ji 4 caran nebore.

Têbînî: Roja 2-3 an de wê bedena we xwêhdanê bide û rûn bi rûyê bikeve. Nekevin gomanan, bi wê xwêhdan û rûn toksîna (gemara) bedena we jî derdikeve.

4- Hûn dikarin di nav hemi seletan de keleman jî bixebitînin, anjî bi tenê ya keleman çêkin. Keleman hûrkin, hinek rûnê seletê yan jî zeytê, hinek lîmon û sîrkê pê werkin.

Ji kelemê şorbe, tirşî û gelek xwarin tên çêkirin .

Agahdarî: Kelem jar (zeîf) dike û piştî xwarina wê bedenê di eynî eyar de dihêle û qelew nake. Yên ku goatra wan heye, divê nexwin û heke zêde bê xwarin peçivînê çêdike.

29/01/09 Çavkani: Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar