Meledî

Ji Wîkîpediya

Meledî - Meletî (Malatya)
Welat	Kurdistan (Bakur)
Dûgel	Tirkiye
Parêzgeh	Meledî (parêzgeh)
Serbajar	Meledî
Dem (UTC)	UTC+2
Nexşeya parêzgehê
Malpera bajêr

Meledî (bi tirkî, Malatya) bajarekî bakûrê Kurdistanê ye.

Tabloya Naverokê

1 Ciyê coxrafî û hudûdên Bajêr
2 Taybetiyên erda bajêr
3 Îklîm (Avûhewa)
4 Nifûs û navçeyên bajêr (1997)
5 Çiyayên herêmê
6 Deşt, zozan û gelî
7 Çem û Gol
8 Serwetên bin erdê
9 Babetên heywanan
10 Ol û Civak
11 Xwarênên herêmê
12 Kincên herêmê
13 Nav û kronolojiya bajêr
14 Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê
15 Navdarên bajar
16 Girêdanên derve

[biguherîne] Ciyê coxrafî û hudûdên Bajêr

Bajar di nav parelelên 37° 54´ û 39° 03´ bakûr û merîdyenên 38° 45´ û 39° 03´ rojhilat te ne. Hudûdên bajar li bakûr bi Sêwasê ve, li rojava bi Maraşê ve, li bashur bi Semsûrê ve û li rojhilat jî bi Elezîz ve tê girêdan. Tevayiya herêmê nakeve hundirê hudûdên Kurdistanê. Navçeya Darende û hinek gundên dora vî dikeve hundirê hudûdên Tirkiyê.

[biguherîne] Taybetiyên erda bajêr

Pîvana erda bajar 12.313 km² ye. Ji vî erdî % 45,5 wî ji çiyayan, % 12,9 wî ji deshtan û % 41,6 wî jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê , tene, qeysî, kixsên shekir, tutûn û sêw tên çandin.

[biguherîne] Îklîm (Avûhewa)

Li herêmê îklîmek reshayî heye. Zivistanan sar , havînan jî germ û zuha derbas dibe. Li hila deshta Melediyê îklîmek wek Behrasipî (zivistanan hênik) jî hukum dike.

[biguherîne] Nifûs û navçeyên bajêr (1997)

Meledî (navend) (bi tirkî, Malatya), 465.807 rûniştvan
Arga (Akçadağ), 42.313
Arabkîr an Erebgir (Arapkir), 17.346
Erxewan (Arguvan), 9.923
Melediya kevn (Battalgazi), 26.059
Darende (dûgela Tirk ev nav neguhertiye), 42.635
Muhacîr an Wêranşar (Doğanşehir), 54.529
Keferdîz Doxanyol (Doğanyol), 9.606
Hekîm Xan, Hekimxan an Patrîkxan (Hekimhan), 39.017
Qale an Îzolî (Kale), 8.042
Aywalî an Tirsekan (Kuluncak), 16.326
Şîro (Pötürge), 25.100
Fethiye an Yazixan (Yazıhan), 17.929
Çermiktî, Îsmet Paşa an Çirmik (Yeşilyurt), 40.471

Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 815.105 e.

[biguherîne] Çiyayên herêmê

Çiyayên bilind yê herêmê li ser çiyarêzên Melediyê, çiyayê Şîlan e (2.545 m). Bilindbûna Çiyayê Derbentê jî 2.428 m ye ku çiya li ser çiyarêzên Nûrhaq ê ye. Kepez (2.140 m), Gayrik (2.306 m )

[biguherîne] Deşt, zozan û gelî

Deşta Melediyê: di navbera geliya Toxma û Firatê de ye. Mezinbûna wî 830 km² ye.

Deştên Îzoliyan: ji deshtên ku li dora çemên Feradê kom bûne pêk tên.

Geliya Firatê (li dora çemê Firatê) ye, Geliya Toxma jî li dora çemê Toxma yê ye.

[biguherîne] Çem û Gol

Çemê Firatê û piraniya şaxên Firatê di nav hudûdên herêmê de diherêkin..

Çemê Firat: ji gola Kebanê dertê. Çemê herî dirêj ê Kurdistanê ye. Di nav sê welatan de diherêke û dikeve behra Basrayê.

Çemê Toxma: ji çiyayê taxtali dertê û li deşta Melediyê yê bi Firatê ve xwe girê dide.

Li herêmê gol tunene, tenê li serê çiya, ciyên ku çavkaniyên çeman jê dertên hinek golên biçûk ava bûne.

[biguherîne] Serwetên bin erdê

Li herêmê alûmîniyûm, sifir, hesin, krom, asbest û lînyît ji bin erdê dertên.

[biguherîne] Babetên heywanan

Li herêmê pir babetên teyrên kovî dijên. Wek werdek, qaz, kew, leglek, qertel û baz. Li herêmê gur, rûvî, keroşk û berazên kovî jî hene. Li herêmê gel bi kedîkirina heywanan ji mijûl dibe.

[biguherîne] Ol û Civak

Nifûs musluman in û ji elewî û sunniyan pêk tê. Di nav gel de li cem sunniyan şêxîtî û li cem elewiyan jî pîrîtî rolek mezin dilîze. Nifûsa herêmê ji kurd û tirkan pêk tê.

[biguherîne] Xwarênên herêmê

Kaxiz kebab bi balîcan: di siniyek de balîcan tên rêz kirin. Bi serde goştê ku di nav kaxiz de pêçayî tê danîn. Di firnê de 2 saet tê kelandin û bi nanê loş tê xwarin.

Kîlîmek ji herêma Melediyê

[biguherîne] Kincên herêmê

Jinên herêmê li hinek deveran çarshefa resh li xwe dikin. Carna jî pêshtemalek ku jê re dibêjin "bervanik" li serê xwe girê didin. Ji sharpa keçên ciwan re dibêjin "çinko". Di hundirê çarshefêde kincek ku jê re dibêjin "zibûn" û di binî de jî shalwar li xwe dikin. Pêlavên lastîk û gorên ji hirî di nigande hene.

Zilam kum didin serê xwe. Di ser şalwar de jî îşlik û êlek li xwe dikin.

[biguherîne] Nav û kronolojiya bajêr

Navê bajar di çavkaniyên asurî û urartiyan de wek Maldiye, Melite, Melid, Melide û di dema romayiyan de jî wek Melita û Melidena hatiye gotin. Nav piştre wek Meletî, Meladya û Malatya hatiye guhertin.

Kronolojî:

Berî Îsa (zayîn)

1650 - 1200 Dema Hîtîtiyan
1100 - 824 Dema asûriyan
804 - 743 Dema Urartiyan
743 - 612 dema Asûriyan (II)
612 - 550 Dema Medan
550 - 331 Dema Persan
66 Dema Romayiyan

Piştî Îsa (zayîn)

385 Dema Bîzansiyan
656 Dema Ereban
740 1095 Bajar di navbera Ereb û Bizansiyan pir caran dest diguhere.
1095 Dema Selçûkiyan
1399 Dema Osmaniyan

[biguherîne] Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê

Li herêmê şînahî pir zêde tuneye. Lê hinek deveran wek baxçeyên Tacde, Gunduzbeyî û Xorata ji bo seyranan musaîd in. Germavên herêmê (wek Rotûkan û Îspendere) jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Ciyên dîrokî wek girên Cafer, Degirmentepe, Pîrot û kela Melediyê û mizgeftên kevn yê herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.

[biguherîne] Navdarên bajar

Abdullah Cewdet, siyasetmedar
Turgut Özal, siyasetmedar, serokkomarê berê yê Tirkiyê
İsmet İnönü, duyemîn kesê navdar ê Komara Tirkiyê
Hrant Dink, rojnamevanê ku bi eslê xwe ermenî bû
Ahmet Kaya, hozan
Ayse Polat, derhênera alman
Belkıs Akkale, stranbêj
Gregoryûs Bar Hebraeûs, oldarê mezin ê Dêra Ortodoks a Sûrî
İlyas Salman, aktorê kînoya (sînemaya) Tirkiyê
Kemal Sunal, aktorê kînoyê
Kenan Işık, aktor
Mehmet Ali Ağca, sûcdarê sûîkasta Papa

[biguherîne] Girêdanên derve

Malpera Komeleya Malatyaspor (bi zimanê romî)

Bajarên Kurdistanê

Bajarên Komara Tirkiyê