Sefera xaçperestan a çarem

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Ketinê Xaçiyanê Konstantinopolis (Eugène Delacroix, 1840)

Seferên xaçperestan ya çarem, navbera 1202an û 1204an de ji aliyê Fransaya wê demê û Venedîk ve hatîbû der xistin. Ew ji armanca Misirê ji destên Dewleta Eyûbiyan bistînin hatîbû sazkirin, lê ew çerxa ser Konstantinopolis, paytexta Bîzans, bû û bi dagirkirina wir re bidawî bû.

Sedem[biguherîne]

Paş Seferên xaçperestan ya sêyem bê serkeftî bû re dijwarên ewropa ji bo der xistinê sefereke dinê orşelîm ji misilmanan bistînin re fersend çav dikir. Di wê demê de Eyûban li Misir û Sûrî, derve çend bajarên dest Dewletên Xaçiya de, bi tunî serwerî dajotin.

Li Bîzansê di 1195an de împaratorê Bîzans Isaak II bi derbe kirina birayî xwe Alexios III ji textê bû. Ji pê vê bûyerê Alexios III derbaza textê bû re li împaratoriyê şûn bi şûn wek ermenîstan, Trabzon û hin derên din serîhildan der ketin.

Sefer[biguherîne]

Di gelawêjê 1198an de papa Innozenz III ji bo seferake dinê xaçî daxwazina xwe da.Boniface yê Montferrat keyê Fransa ji bo seferake re ji Venedîk û Genova yan re Venedîkan re dawet şand. Venedîkan bi 33.500 leşker ve der ketina seferê pejirand. Di 1201an de leşkerên bi gelemperî ji Fransa û Venedîkan de pêk hatî bûn li Venedîkê kom bûn. Armanca wê sefereyê bingehî dagir kirina Orşelîm bû jî wan dagir kirina Misir jî armanc dikir.

Venedîkan pereyên, 83.000 zîv, ji bo derketine sefera hatî bû peyv danî ji xaçiyan xwastin. Lê ancax 51.000 zîv hat dana wan. Ji wê sedemê wan dest bi artêş gorî kêfî xwe bikaranîne kirin. Wan artêş çerxa ser bajarê îroj li xirvatistanê zara kirin û ew ji pê dorpêç kirinake du heftan re di 1202an de dagir kirin.

Di wê demê de xaçiyan lawê Isaak II, yê di 1195an de ji textê Bîzans hatî bû kirin, Alexios IV ve hevdîtin. Alexios IV xwe wek pêmavane himiyê textê didît û ji bo derbaza textê be ji xaçiyan alikarî xwest. Gorî peymanê ger ku Konstantinopolis werê dagir kirin, Alexios IV dikir 200.000 zîv pere bi xaçiyan de û ji bo dagir kirina Orşelîm 10.000 leşkeran salekî din re amade bikirî bû ye. Ji xaçiyan hin kesan ew pêşniyariya vegerand jî bi gelemperî hat pejirandin.

Kênge nûçeyê wê planê çû Papa wî cenga navbera xiristîyanan de qedexe kir û ji bo Venedîkan ramana dagir kirina Zara da bû ewna afaroz kirin. Lê ewna dîsa bi armanca dagir kirinê çerxe ser Konstantinopolis bûn. Wan ji pê êrîşên di derya re di 17 puşperê 1203an de bajar dagir kir. Alexios III, împaratorî wê demê li textê bû, bi gelek gencîne(xazîne) revî Trakya ye. Isaak II, yê Alexios III ji textê danî bû û çaven wî kûr kirî bûn, şunda derbaza textê bû. Di 1'ê gelawêjê de jî wî lawê xwe Alexios IV, ye bi xaçiyan ve peyman kirî bû, wek împaratorê pardar da zanîn.

Xaçiyan ji bo Alexios IV sozê xwe pêk bîne û ji pê re jî hene armanca xweya bingehî Orşelîm dagir bikin, li Konstantinopolis man. Lê her rojake soz dihat paşxistin bê aramî nav xaçiyan û venedîkiyan de pir di bû. Li bajarê şun bi şun bêaramiyan û ceng dewam dikirin. Di rêbendanê 1204an de Alexios V serîhilda û xwe wek împarator da zanîn û pêşewarê xwe Alexios IV da kuştin. Ji pê vê bûyerê re di adarê 1204an de Xaçiyan navbera hev de ji par ve kirina împaratoriya Bîzans peymanek kirin. Gorî wê peymanê pê dagir kirina împaratoriyê re dikir ku Venedîkan çaran sêyê împaratorî xaçiyan jî çaran yeka împaratorî bistînin. Dîsa gorî wê peymanê împaratorê împaratorîye dikir ku ji aliya her şeş kesên venedîkan û Frankan werê hilbijartin. împaratorê ji pê wî re jî dikir ew aliyê dinê cara pêşin împaratorî nakirî de were hilbijartin.

Xaçiyan di 9'ê avrêlê carekî din êrîşa paytexta împaratoriyê kir. Paş gelek ceng û êrîşan re wan di 12'ê avrêlê de bajar dest xwe xist û Alexios V da kuştin. Paş wan bajar vekir re sê rojan bajar bi tunî talan kir. Gelek dimatiyên bajarê hat kuştin, mozaîk û avahiyên li bajar bi sedsalan hat xirab kirin. Gelek şiwînên dîrokî hat revandina Venedîk e.

Dawî[biguherîne]

Ji pê seferê re împaratoriya Latinî hat saz kirin. Selanîk yewnanîstan bi gelemperî bin kergara KOnstantinopolis de ma. Gîrît, hin xakên nîvgirava Peloponnes Koron ûMonembasia) derbaza Venedîkan bû.

Li Anatoliya jî împaratoriya Trabzon, împaratoriya Nicea hat sazandin. Bîzansan ancax di 1261an de bajar şunda dagir kir û împaratorî şunda ra kir.