Zimanmalbata hind û ewropî

Ji Wîkîpediya

Pirteqalî: welatên piraniya şêniyên wan bi zimanekî hind û ewropî dipeyivin
Zer: welatên ku tê de zimanekî hind û ewropî fermî ye, lê kêmeneteweyek pê diaxive.

Zimanmalbata hind û ewropî (zimanzanên alman jê re dibêjin zimanmalbata hind û germanî) malbata zimanên hevlêzim ên ji Ewropa ta Hindistan, bi 2,5 milyar axaftinêran a herî mezin li ser erdê ye. Lêzimiya zimanên hind û ewropî bi qadên (flexion), (numerus), zayend (genus) û deng hatiye isbatkirin. Kurdî endamê wê ye.

[biguherîne] Têgiha "hind û germanî"

Zimanzanên sedsala mezin ev têgih bikar dianîn, ji ber ku zimanên di vê zimanmalbatê de ji hev dûrtirîn zimanê hindî yê kevn, sanskrît û germanî bûn. Zimanên keltî ewdem ne dihatin jimartin, ji ber ku rêzimanên wan xwedî hin taybetiyên cihê bûn û toxarî a bêhtir li Rojhilatê bû di sala 1890 hat dîtin.

Di warê zanistiya zimanên hind û ewropî de zimanzanên alman pêşiya giştan in. Ew navê "hind û germanî" bikartînin.

[biguherîne] Reh û peresendî

Zimanên hind û ewropî di wateya zimanzanî de lêzimê hev in.

Di dawiya sedsala 18an de rojhilatnasê îngilîz William Jones wekheviyên di navbera sanskrît a zimanê Hindistanê kevn û latinî û yewnanî de dît û têgihîşt ku rehên wan yek in. Pişt re ev lêzimî di navbera farisî û keltî de jî texmîn kir.

Franz Bopp ê alman bi berhema xwe ya li ser yekrehiya sanskrît, yewnanî, latinî, farisî û almanî bingeha zanistiya hind û ewropî li Almanya danî.

Zimanê hind û ewropî yê rehane bi awayê zimanzanî hat veafirrandin. Lê ti kes nikare bibêje ku ev zimanê kalên hind û ewropiyan bû.

Welatê gelê kal û bavên hind û ewropiyan li ku der e, ew jî baş nayê zanîn. Ewropî dibêjin ew bakûra Derya Reş e. Lê dîroknasên arî, bi taybetî kurd, dibêjin ew çiyayên Zagros, ango Kurdistan e.

[biguherîne] Malbatên zimanên hind û ewropî

• Ermenî: ermeniya klasîk (mirî ye), ermenî

• Zimanê toxarî: toxariya A (mirî ye), toxariya B (mirî ye)

[biguherîne] Zimanên hind û îranî

[biguherîne] Zimanên hind û arî an hindî

[biguherîne] Zimanên nuristanî

[biguherîne] Zimanên îranî

[biguherîne] Zimanên îranî yên rojhilatî

[biguherîne] Binşaxê bakur-rojhilatî

• • • beşa skîtiya rojava
      • Skîtî (mirî ye)
      • Osetî an îronî
    • beşa xwarezmî
      • Avestayî
      • Xwarezmî
    • beşa sogdî
      • Sogdî (mirî ye)
      • Yaxnobî
    • beşa baktrî
      • Baktrî (mirî ye)
    • beşa skîtiya rojhilat
      • Sakayî (mirî ye)
      • Paşto
        • binşaxê pamîrî
          • binbeşa waxî
            • Waxî
          • binşaxê muncî û yidxa
            • Muncî
            • Yidxa
          • binşaxê sangleçî û îşkaşmî
            • Sangleçî
            • Îşkaşmî
          • binşaxê şuxnî û yazgulamî
            • Şuxnî
            • Yazgulamî
  • binşaxê başûr-rojhilat
    • Paraçî
    • Ormurî

[biguherîne] Zimanên îranî yên rojavayî

[biguherîne] Binşaxê bakur-rojavayî

• • • Medî (mirî ye)
    • Partî (mirî ye)
    • beşa yên Îrana navendî
      • Yazdî
      • Nayinî
      • Natanzî
      • Soî
      • Xunsarî
      • Gazî
      • Sivandî
      • Vafsî
    • beşa semnanî
      • Semnanî
      • Sangisarî
    • beşa xezarî
      • Gilekî
      • Mazanderanî
    • beşa talişî
      • Talişî
      • Harzanî
    • beşa zazayî û guranî
      • Zazayî (zazakî)
      • Guranî
    • beşa beloçî
      • Belûçî
      • Başkardî
    • beşa kurdî
      • Kurmancî (kurmanciya bakur)
      • Kurdî (kurmanciya navendî)
      • Kirmaşanî

[biguherîne] Binşaxê başûr-rojavayî

• • • beşa farisî
      • Farisiya kevnar (mirî ye)
      • Farisî
      • Tacikî
    • beşa tatî
      • Tatî
    • beşa farsî
      • Farsî
      • Larî
    • beşa lurî
      • Lurî
      • Kumzarî

[biguherîne] Albanî

• Albanî an albaniyayî

[biguherîne] Yewnanî

• Yewnanî klasîk (mirî ye), yewnanî an yûnanî, tsakonî

[biguherîne] Zimanên îtalî

• • Zimanên oskî û ûmbrî: oskî (mir), ûmbrî (mir), sabellî
  • Zimanên latînî û faliskî: latinî û falîskî
    • Zimanên romanî
      • Sardînî
      • Zimanên romanî yên ewropî an bejahiyî (kontînental)
        • Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilatî
          • Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-bakurî: rûmanî, îstrorûmanî
          • Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-başûrî: meglenorûmanî, arûmanî
        • Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî:
          • beşa îtalî û romanî: dalmatî, îtalî
          • beşa rêtoromanî: furlanî, ladîn, romanş
          • beşa galî, îberî û romanî
            • galî û romanî ya bakurî: franko provenzalî, fransî
            • galî û romanî ya başûrî: provenzalî
            • îberî û romanî ya bakurî
              • îberî û romanî ya bakur-rojavayî: katalanî
              • îberî û romanî ya bakur-navendî: spanî
              • îberî û romanî ya bakur-rojavayî: galîsiyayî, portekîzî
            • îberî û romanî ya başûrî: muserebî (mirî ye)

[biguherîne] Zimanên keltî

• • Zimanên keltî yên parzemînî: gaulî an gallî (mir)
  • Zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî:
    • Zimanên goidelî: îrlandî (gaelî), gaeliya skotlandî, kornî (mir)
    • Zimanên brîtanî: bretonî, walesî an kimrî, kornî (mir)

[biguherîne] Zimanên germanî an jermanî

• • Zimanên germanî yên rojhilatî: gotî, vandalî, burgûndî (hemû mirin)
  • Zimanên germanî yên bakurî
    • Zimanên germanî yên bakur-rojhilatî: danimarkî, swêdî
    • Zimanên germanî yên bakur-rojavayî: norwêcî, îslandî, faroeyî
  • Zimanên germanî yên rojavayî
    • Zimanên germanî yên rojava-ewropî an bejahiyî (kontînental)
      • Zimanên germanî yên rojava-bejahiyî yên rojhilatî: almanî, yîdîş, lûksembûrgî
      • Zimanên germanî yên rojava-kontînental ên rojavayî: holandî, afrîkaans
    • Zimanên germanî yên rojavayî yên behra Bakur: frîzyayî, îngilîzî

[biguherîne] Zimanên baltî û slavî

• • Zimanên baltî
    • Zimanên baltiyên rojavayî: prûsyayiya kevin (mir)
    • Zimanên baltiyên rojhilatî: latvî an letonî, lîtvanî
  • Zimanên slavî
    • Zimanên slaviyên rojhilatî
      • Zimanên slaviyên rojhilat-bakurî: rûsî, bêlarûsî
      • Zimanên slaviyên rojhilat-başûrî: ukraynayî
    • Zimanên slaviyên rojavayî
      • Zimanên slaviyên rojava-bakurî: polonî, kaşûbî, polabî (mir)
      • Zimanên slaviyên rojava-navendî: sorbiya jorîn, sorbiya jêrîn
      • Zimanên slaviyên rojava-başûrî: çêkî, slovakî
    • Zimanên slaviyên başûrî: slaviya kîlîseyî ya kevin
      • Zimanên slaviyên başûr-rojavayî: slovenî, serbî û kroatî (berî: serbokroatî)
      • Zimanên slaviyên başûr-rojhilatî: makedonî, bulgarî

[biguherîne] Çavkanî

Merritt Ruhlen (1991). A Guide to the World's Languages. Vol. 1: Classification. Edward Arnold, London-Melbourne-Auckland.