Êlî Herîrî (pirtûk)

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Êlî Herîrî
Nivîskar Abdusamet Yigit
Şêwe Roman
Ziman Kurdî
Dîrok 2011
Weşanxane Weşanên Han
ISBN ISBN 978-3-942735-16-2

Êlî Herîrî, pirtûka nivîskarê kurdî Abdusamet Yigit a. Bi kurdî ya û li ser jiyangeriya fîlozofê kurd Êlî Herîrî bixwe ya. Pirtûk di 2011´an de hat weşandin. Bi kurdiya kurmancî hatiye nivîsandin.

Pirtûka Êlî Herîrî, bi teybetî, di awayê roman-jiyangeriyê de ya. Li ser rastiyên jiyana Êlî Herîrî, lêkolîn hatiye kirin û ew têde hatina ser ziman. Bi teybetî, di romanê de, mirov jiyanê, hizir û ramana Êlî Herîrî, weke ku di nav civata kurd de tê ser ziman, mirov di wê de dibîne. Bi wê re, mirov, di derbarê deme û zanîn û têgihiştina wê de jî dibe xwediyê zanînê. Jiyana Êlî Herîrî, gelek dersên ku mirov jê derxê hene.

Bi wê re, bi gotinên Êlî Herîrî ên ku bi helbestî jî, ku mana, ji wan bidest hanîniyaka li ser ziman ya gihiştina têgihiştina wî, mirov di romanê de dibîne. Ji romanê wirdetir, weke pirtûkeka felsefê, ku mirov di derbarê dema xwe de û felsefe Êlî Herîrî de dike xwediyê têgihiştinê, roman derdikeve ber mirov. Ev zanistê kurd Êlî Herîrî, rola ku di têgihiştina kurdan ya demê de di pêşketina wê de çend ku rol leyistiya, mirov wê bi awayekî vekirî têde dibîne.

Bi kurtasî jiyana Êlî Herîrî[biguherîne]

Elî Herîrî, filosofekî kurd ku ji herême Şemzînan bû. Li wir, bavê û bavkalkên wî hê ji demên berê ve bidergah bûn. Êlî Herîrî bixwe, bi koka xwe "Şêx" bû. Li ser wî, bi dehan û sadan zaroyan, perwerde di dît. êdî Herîrî bixwe, hê ew yekî ciwan û ku ji nû ve balix dibê, bi hişmendî û aqiliya wî, ew tê kifşkirin. Di wê demê de, Cizîra Botan, weke naveneka ku zane û filozofên kurd û yên herêmê bigştî jî ku lê di civîn. Di wê demê de, Elî Herîrî, piştî tê û digihijê deme balixbûna xwe, êdî bavê wî dike ku wî bişênina Cîzîra botanê ku ew zanebûna xwe û ilmê xwe hê maztir bike. Hê ku ew ciwan bû, bawê wî Şêx Herîrî diçê ber dilovaniya. Piştre Êlî Herîrî, li dewsa dirûnihê. Wî, demenkê di wê dema xwe de perwerde li Cizîra botan jî hildabû. Lê piştî bawerê xwe re, êdî di nav xalkê de tê naskirin. Piştî ku hatibû dewsa bawê xwe, ew bi zaneyên li dora xwe demekê diçê cizîra bota û li wir, demeka dirêj jî dimêne. Di wê demê de Merwaniyan li ser desthilatdariyê bûn li Kurdistanê. Merweniyan, di deme xwe de ku Şam jî di nav de heta ku digihişt Libnanê û hwd, di bin bandûra desthildatdariya wan de bû. Ji Cizra bota çûyina li Şamê, weke ji herêmêa kurdistanê çûna herême din ya wê bê dibû. Êlî Herîrî, piştî ku tê Cizîra bota, ji wir dike herê û xwe bigihêne Şamê jî.

Di wê demê de, çend ku Êlî herîrî hê ciwaneka, êdî bidest afirandina nivîs û piştre ne bi demeka dirêj re jî pirtûkên mazin yên aqil dike. Bi wê yekê, êdî xalk jê û ji aqilê di mêne acêmayî. Êlî Herîrî, bi zimanê xwe jî, pirr pêşketî bû. Ew, bi Kurmancîyeka ku kêm mirov karibûn pê bipeyivtan, ew dipeyivt. Ji ber wê xweşik û bizanebûn axiftina wî, wê di demên piştre wî de, wê gotinên ku li ser wî di nav xalkê de dibin jî wê bibin, Minaq, weke gotinên ku deme ku yek axift û gelekî xweşik û bizanebûn axift jê re dihat gotin "te herîriyek kir". Heta ku hinek alim û zaneyên olî ên mazin ku li baxdadê diman, hinek ji wan pirtûkên wî dixwênin û ku hingî Êlî Herîrî xweşik nivîsandiye, di serî de ji wan zor tê ku bawer bikin ku ew ciwanê ku hê ji nû ve balix bûya ew pirtûkên bizane û ku gelekî bi zimanê xweş hatîina nivîsandin, wî nivîsandin a. Li ser wê yekê, wî di azmûnna de jî di buhurînên û ku Êlî Herîrî bizanebûna xwe re êdî ku xwe radixê li ber çavên wan, êdî ew jê bawer dikin û rêz û hûrmeta xwe êdî jê kêm nakin. Êdî, bandûraka Êlî Herîrî, li ser hemû alimên ku li wê navande xalîfetiyê diman dibe. Li xalîfe bixwe jî dibe.

Êlî Herîrî, biqasî ku têgotin û nivîskar di pirtûkê de têne ser ziman di pirtûkê de, "wî di dema xwe de pirr nivîsandiye". "Hin pirtûkên wî yên pirr mazin ku wî nivîsandina û ne gihiştina destê me û an jî, di derna de asê mana, wî nivîsandina û hene."

Zanebûn, felsefe û awa û şeklê hizirkirina wî[biguherîne]

Di pirtûkê de no teybetî li ser vê hatiye sekin in. Bi teybetî, li ser şeklê hizirkirina wî hatiye sekin in. Zimanê wî yê xweş û bizanebûn, Êlî Herîrî derdixe pêş di nav xalkê û civatên kurdan de. Nivîskar dibêje ku ew di serê xwe de xwediyê wê têgihiştina xweşik axiftinê ya û bi wê re mirov karê bêje ku ew diasta felsefeyeka hemdem de wê bi têgihiştinê têne ser ziman. Bi vê re, ew vê jî dibêje ku "Êlî Herîrî, xweşik axiftinê ji zanebûn û temenekî baweriyê jî dihasibêne." Êlî Herîrî, li hemû tiştên ku li jiyanê hene ku jîndî bin û ne jîndî bin, li wan dihizirê û qadrekî dide wan, ji ber ku ew bawer dike ku "xweûdê, ew dana çêkirina." Bi Êlî Herîrî û zanebûna wî re, qadrekî ku ji jiyanê re jî hebû. "Ew jiyanê biqadr dibêne." Ew xwediyê, felsefeyeka teybet ya aqil bi ziman a. Felesefeyek ziman, ku mirov kifş bike bi wî re, bi wî re heya. "Bi gotinên xweşik axiftin" û "gotinên xwe xweşik levhanîn", çend ji wan teybetmendiyên axpftina wî di pirtûkê de derdikevina pêş. Bi wê re, ev jî derdikeve pêş. Heta ku baş fahmnekê û lê serwaxt nebe, li tiştekî, ew wê li ser bidest axiftinê nekê. Di derbarê gotinên xwe yê ku têne ser ziman de jî xwediyê zanebûnaka teybet a. Ew pêşî, dihizirê û piştre gotinên xwe bilêv dike û diêne ser ziman. Di dergahê de, piştî bawê xwe re jî, ew wê rewşa perwerdekirinê hê maztir dide domandin. Jixwe, dergah, weke dibistanna demî bûn. Ew, wê astê hê bêhtir derdixe pêş. Di salên wî yên piştre de, ew êdî pirtûkna ku ser wan re li aqil perwerde were kirin dinivîsêne. Bi zanebûnê, ew bawer dike ku bawerî qayimtir dibe. Ji ber vê yekê, ew jî, pirr giringiyê dide perwerdekirinê. Her herêm, dergahna perwerdekirinê yên ku li herêmê bigiştî nav dana dibin. Li wê herêmê jî ya wî û malbata wî wusan bû.

Di derbarê kurmanciya Êlî Herîrî ya ku ew diaxift de[biguherîne]

Di derbarê kurmanciya ku ew diaxift de, mirov karê pirr gotinan bibînê di pirtûkê de. Bi teybetî sekneka ku li ser zimanê wî yê axiftinê hatiye sekin in bûya. "Gotinên xwe bizanebûn hanîn ser ziman", "di derbarê gotinên ku hanîn ser ziman de bûna xwediyê zanebûnê", "di nav gotinên xwe de bi awayekî ahengî herikandinê li ser wateya de dana çêkirin", "di gotinê de xweşikkirina wateyê", û hwd, çend ji wan teybetmendiyên zimanê Êlî Herîrî ên ku di pirtûkê de derdikevina pêş în. Di berdewama xwandina pirtûkê de, mirov biawayekî xweza weke ku nivîskar dibêje, "mirov têdigihê ku Êlî Herîrî xwediyê felsefeyeka zimên ya bizanebûn û aqil a." Lê Nivîskar bixwe dibêje ku "Êlî Herîrî, bixwe jî, hin nivîsên wî yên ku ne gihiştina destê me heta vê demê ku wî li ser zimên nivîsandina hena. Ji ber ku wî pirr giringî dide zimên, wî li ser zimên êdî nivîsandiye û giringiya ziman ji hin aliyna ve haniya ser ziman".

Ol û Baweriya Êlî Herîrî[biguherîne]

"Êlî herîr, di dema xwe de, bi zanebûna xwe re û bi navê xwe re yê ku bi zanebûna xwe re derxistiya, navê wî ji sînorê kurdistanê derbaskiriya." Bi gotina ku nivîskar di pirtûkê de haniya ser ziman, cihê Êlî Herîrî yê ku di cihane Îslamê de afirî bû, tê ser ziman. Êlî Herîrî, piştre, wê pêşengtiyê hem bizanebûna xwe bê û hem jî bi oldariya xwe bê, wê ji alimên olê bixwe re jî bike. Ew, wê pêşeng. Di dema wî de, Alimên mazin û Hikimdarên ku li ser waalatên mazin hukumdarî dimeşandin, hatina ber wî û li ber wî rêz û hûrmeta xwe dana nîşandin. Wî, bizanebûna xwe re, weke ku di pêşketina aqilê di nav olê de rolaka mazin leyistiya. Çendî ku di dema wî de navê wî bi aqil û Oldariya wî û pêşengiya wî olî re ji nav Sînorê kurdistanê buhurtiya, ewçandî jî, bi heman zanebûna ku ew di serê xwe de hebû, ji sînorê dema xwe jî buhurtiya û bandûra wî li demên wî yên piştre jî bûya. "Wî, aqil, weke tiştekî ku xwûdê daya mirov ku pê bi rê ve herê di jiyanê de dîtiya û bi vê yekê re, wî giringiyeka pirr mazin ku mirov nikarê û gotinên me têrê nakin ku em wê bênina ser ziman, di dema xwe de daya Aqil." Ji ber vê yekê, Êlî Herîrî, hertimî û dayimî di oldariya xwe de aqil derxistiya li pêş.

Taybetmendiyên zimanê Êlî Herîrî yê peyivtinê[biguherîne]

Zimanê wî, pêşketiya. Biaqil a. Dema ku wî bikarhaniya, gotinên xwe li gor xwe û zanewbûna xwe bi teybetî, levhanîna. Ev jî, wî, dike ku bixwe xwediyê zimanê xwe yê teybet. Bi gotinên ku bi zanebûn bikar dihanîn, bi wateyên wan yên ku wî li wan dikir, dihanî ser ziman, bi levkirina ahange wateyan di gotinan de û di nava gotinan de têkiliya wî ya ku didanî û bi teybetî, ji bo kîjan û çi rewşê wê çi gotin bikar bihaniya, weke teybetmendiyna zimanê Êlî Herîrî ku mirov ji pirtûkê fahm bike na. Wî, weke ku giramara zimanê xwe dema xwe ku bihar haniya, di dema xwe de ji nû ve biawayê bikar hanîna xwe re ji nû ve daya nivîsandin. Ji bwê yekê ya ku piştî wî re zimanê wî pêş dikeve û serdest dibe. Êlî Herîrî, xwediyê fehengiyeka teybet a xwe ya.