Împeratoriya Mongolan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Dûgela Mongolîyan

1206 — 1368

Flag of the Mongol Empire.svg Guyuk khan's Stamp 1246.jpg
Ala Mongolan Nîşan

Mongolia 1500 AD.jpg

Agahiyên gelemperî
 Rêveberî
 Paytext 1206 - 1235 Karakorum,
 Ziman Mongolî, Farsî, Mandarin
 Dîn Budîzm, Tengitî, Xristîyan, Islamiyet
 TBH
 TBH/sal
 Dirav
 Dem
 Nîşana înternetê
 Kd. telefonê
 
 
 
 
 

Gelhe
 1246 ~ 100.000.000
 1294 ~ 120.000.000
 1306 ~ 125.000.000
{{{gelhe4}}}
{{{gelhe5}}}

Rûerd
 1206 4.000.000
 1227 12.000.000
 1294 23.500.000
 1306 24.000.000
{{{rûerd5}}}

Dîrok û bûyer
{{{bûyer6}}}
{{{bûyer7}}}
{{{bûyer8}}}
{{{bûyer9}}}
{{{bûyer10}}}
{{{bûyer11}}}
{{{bûyer12}}}

Serwerî
   
{{{serokA3}}}
{{{serokA4}}}
{{{serokA5}}}
{{{serokA6}}}
   {{{sernav serokB}}}
{{{serokB1}}}
{{{serokB2}}}
{{{serokB3}}}
{{{serokB4}}}
{{{serokB5}}}
   {{{sernav serokC}}}
{{{serokC1}}}
{{{serokC2}}}
{{{serokC3}}}
{{{serokC4}}}
{{{serokC5}}}
   {{{sernav serokD}}}
{{{serokD1}}}
{{{serokD2}}}
{{{serokD3}}}
{{{serokD4}}}
{{{serokD5}}}
   Siltan
 1206-1227 Cengîz Xan
 1227-1241 Ögedêy Xan
 1241-1248 Güyük Xan
 1251-1259 Möngkê Xan
 1260–1294 Kublai Xan
 1333–1368 Toxon Temûr
{{{serokE9}}}

Karîna qanûndanînê
{{{perleman}}}
{{{perleman4}}}
{{{perleman5}}}

Ya berê Ya paşê
Khamag Mongol Xanedana Xwârezmîyan Qara Khitai Xanedana Jin Xanedana Basure Song Rojhilata Han Xanedana Ebâsiyan Nizari Ismaili Hikûmet Kievan Rus' Volga Bulgarîstan Cumania Alania Keyaniya Dali Konfêrasyonâ Kimek–Kipchak Sultanatê Rûm Yenisei Kyrgyz Khaganate
  • Khamag Mongol
  • Xanedana Xwârezmîyan
  • Qara Khitai
  • Xanedana Jin
  • Xanedana Basure Song
  • Rojhilata Han
  • Xanedana Ebâsiyan
  • Nizari Ismaili Hikûmet
  • Kievan Rus'
  • Volga Bulgarîstan
  • Cumania
  • Alania
  • Keyaniya Dali
  • Konfêrasyonâ Kimek–Kipchak
  • Sultanatê Rûm
  • Yenisei Kyrgyz Khaganate
ChagataiChagatai
Golden HordeGolden Horde
IlxanatêIlxanatê
Xanedana YuanXanedana Yuan

Împeratoriya Mongolan împeratoriyeke mongolî ye ku di navbera salên 1206an û 1368an de hikûm kiriye.

Cengîz Xan hemû kabîleyên ku bi mongolî şorê dikin kirin bin kontrola xwe. Di sala 1196an de li civîneke hemû serokên mongolan tevlêbûyî de navê Temuçîn kirin Cengîz Xan û împeratoriyeke mongolan hate avakirin. Cengîz Xan di sala 1211an de derketiye seferê Çînê. Vê seferê de Pekîn hate standin.

Di sala 1218an de Cengîz Xan derketiye seferê rojavayê. Vê seferê de mongolan axên Harzemşaxa bi dest xistin, Deryayê Kaspîş derbas kirin û ketine Rojhilata Navîn û Ewropaye.

Kokê xanedaniyê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Sînorê herî derve yê Împaratoriya Mongol bi sor hatiye nîşankirin; gewr warê Tîmûr Lenk ye.
Nexşeya dîrokî ya Împaratoriya Mongol.

Di sedsala 12an de, Mongol û gelên Tirk ên ku ji nêz ve girêdayî ne, li cîhê ku niha Mongolya ye û her weha li deverên Sîbîrya û bakurê rojavayê Çînê jiyan dikir. Bi sedsalan û hêj jî di dawiya sedsala 12an de, ev kom di nav cûrbicûr eşîrên koçer de hatine perçe kirin. Beriya dema Cengîz Xan tu dewleteke mongolî çênebûbû û eşîrên curbicur gelek caran bi hev re di nava nakokiyên xwînî de bûn.[1]

Cengiz Xan.

Mirovê ku împaratoriya cîhanê ya Mongolan damezrand bi eslê xwe navê wî Temüdjin bû lê bi navê Cengîz Xan tê naskirin ku wî di sala 1206an de rêze kampanyayên ku tê de wî li pey hev eşîrên cuda li hev kiriye. Di sala 1206an de, ew wek serokê hemû gelên Mongol û Tirk ên herêmê (Tatar jî di nav de) hate naskirin.

Rewşa siyasî ya Asyayê di destpêka sedsala 13an de[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di dema yekbûna Cengîz Xan a Mongolan de, li Asyaya Navîn çend padîşahiyên bi hêz û çend padîşahiyên biçûktir jî hebûn. Di nav hêzên mezin de di serî de Padîşahiya Jin li bakurê rojhilatê Çîn, împaratoriya Song li başûrê Çînê, împaratoriya misilman Xwarezm li Faris û başûrê rojavayê Asyaya Navîn û her weha Sultana Delhi li Bakur Hindistan û Pakistan hebûn. Li rojavayê Asya rêzek dewletên misilman ên piçûktir hebûn. Niha Rûsya (beşê Ewropî) û Ukrayna li çend mîrektiyan hatin dabeşkirin.

Qonaxa berfirehkirina yekem (1206-1227)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Cengîz Xan di wê baweriyê de bû ku karê wî di jiyanê de ew bû ku bi qasî ku pêkan be serweriya cîhanê bike. Yekemîn kampanya leşkerî ya mezin di 1207 de dest pê kir û li dijî padîşahiya Xia (Împeratoriya Tangut) li bakurê rojavayê Çînê; Di sala 1210'an de ev yek hate bindestkirin. Lê belê, desthilatdariya wê, ji bo vê gavê destûr hate dayîn ku wekî vasal bimîne. Qeyserê Împaratoriya Jin di destpêkê de hêvî dikir ku xanê mezin ê nû tayînkirî bacê bide împarator û bi vî rengî rola xwe wekî vasal qebûl bike. Ev hêvî bi tevahî têk çû dema ku Cengîz Xan bi tevahî ne eleqedar bû ku xwedan pozîsyonek bindest a serwerê împaratoriya Jin be.

Di 1211 de, Cengîz Xan li dijî padîşahiya Jin ku paytexta wê Yanjing bû, îro Pekîn berê xwe da başûr. Piştî şerekî pir bi xwîn û dorpêçeke demdirêj a paytextê, ​​di sala 1215an de herî dawî ket û li dûv wê komkujî li ser şêniyan hat kirin. Nayê zanîn ka çend kes hatine kuştin, lê Yanjing bi giranî wêran bûye. Ev hovîtî tiştek bû ku dê di hemî şerên dagirkeriyê de şerê Mongolan diyar bike. Lêbelê, Cengîz Xan bi gelemperî hilbijart ku bajarên ku bêyî şer teslîm bûne rizgar bike, wekî din ew bi tevahî hatin hilweşandin û şênî hatin qetilkirin.

Bi girtina Yanjing re, Empiremparatoriya Jin bi bingehîn hate hilweşandin, her çend heya sala 1234-an ew di dawiyê de hate feth kirin. Sê salên din şûnda, Mongolan herêmek berfireh ku ji çiyayên Altai û Tianshen heta bi Pasîfîk dirêj dibe kontrol kirin. Di sala 1219an de, Cengîz Xan piştî ku şah Ala ad-Dîn Muhammedê II qasidên xwe îdam kirin, ket ser mîrektiya Xwarezm. Bi artêşeke ku ji 200 hezar kesan pêk tê, Mongol, bi piştgirîya gelek pisporên leşkerî yên Çînî, di nav wan tiştên din de, Çiyayên Tîşanan derbas kirin û li dijî dewleta herî mezin a misilman dest bi şerekî pir xwînrêj kirin. Di vê navberê de, generalên din ên payebilind di nav yên din de nîvgirava Koreya li rojhilat zeft kirin.

Hejmara Mongolan pirtir bû, lê Împaratoriya Xiwêran li hember hêzên Cengîz Xan ên bi rêxistinkirî şans negirt. Împaratorî bi tevahî hat pelçiqandin û her çend hin dîroknasên misilman bi kêmî ve hin hovîtî mezin kirin jî, pir eşkere ye ku şerê Mongolan pir hovane bû û dibe ku bi mîlyonan mirov kuştin. Bajarên berê yên wek Semerqend û Buxara bi temamî hatin wêrankirin.

Piştî fetihkirina Xwêrezmê, ordiyên Mongolan li rojava heta Qafkasya û li başûrê rojhilat heta bakurê Hindistanê ketin. Hemû berxwedanên birêxistinkirî hatin şikandin, lê ev yek negihîşt serkeftinên dawî. Lêbelê, trênên şer ên li rojava, di salên 1230-an de ji bo Derîşkirina Moxolan a Ewropayê bûn.

Di sala 1225an de Cengîz Xan vegeriya Mongolya û paytexta padîşahiyê Karakorum. Di dema kampanyaya nû ya ku Împaratoriya Xia bi teqez hat hilweşandin, Cengîz Xan di havîna 1227 de mir. Wê hingê ew hukumdarê padîşahiya mezin bû ku ji Volga û Derya Xezerê li rojava dirêj dibû. li rojhilatê Okyanûsa Pasîfîk.

Fetih berdewam dikin 1227-1294[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Beriya mirina xwe, Cengîz Xan împaratoriya xwe kir çar parçe (xanat, ulus bi mongolî) û kurên wî her yek parek distînin. Ögedei Khan bû cîgirê Cengîz wek Storkhan (Împerator) û bi vî awayî serokê hemû împaratoriyê bû.

Piştî çend salan ji navberê, fethên di bin serokatiya Ögedei de nûbûnek nû bi dest xist. Di sala 1234 de, Împaratoriya Jin bi temamî hate dagir kirin. Di dawiya salên 1230-an de Ewropa hat dagirkirin. Mîrekiyên rûsî bê tengasî têk çûn û mîrên wan bûn bacgirê Xanê Rûsyayê (Horda Zêrîn). Paşê ew Polonya û Avusturya, ku artêşên wan hatin hilweşandin, dagir kirin. Piştî mirina Ögödei xwe vekişandin. Gelek dîroknas bawer dikin ku wan pir baş dikaribû tevahiya Ewropayê bi dest bixista. Hinekên din jî dibêjin ku ew çu carî ne armanc bû ku ji wê pêşdetir biçe.

Piştî mirina Ögedei, di împaratoriyê de şer û pevçûn derketin ku cara ewil meylên perçebûnê nîşan didin. Tenê di salên 1250-an de rewşa siyasî ya navxweyî aram bû. Fetihên nû di serî de li cîhana misilmanan hatin kirin. Di 1258 de, Bexda ket, ku tê wateya ku beşên mezin ên Rojhilata Navîn ketin bin desthilatdariya Mongolan. Hema ew gihîştin Misrê berî ku pêşdeçûn were sekinandin.

Di sala 1260 de neviyê Cengîz Xan Kublay Xan Storkhan hat hilbijartin. Kublai Khan, heta mirina xwe di sala 1294 de, împaratorî, ku niha bi mezinahiya wê ya herî zêde ye, hukum kir. Di salên 1280-an de, wî împaratoriyek ku ji Sîbîrya li bakur heta Deryaya Çînê ya Başûr li başûr, û ji Polonya di rojava heta Okyanûsa Pasîfîk li rojhilat. Xaneyên cihêreng ên xanatê ku bi fermana Cengîz Xan hatine afirandin, xwedan çarenûsa girîng bûn, lê wan hemî Kublai Xan wekî serokê împaratoriyê nas kirin.

Kublai Khan paytext ji Karakorumê bar kir Peking û di sala 1271 de xanedana Yuan li Çînê ava kir. Di sala 1279 de, împaratoriya Song li başûrê Çînê bi dawî bû û bi vî awayî yekem car tevahiya Çîn ji hêla hêzek biyanî ve hate dagir kirin. Lêbelê, wan bi ser neketin Japonya û Java. Dema ku Cengîz Xan jiyanek spartayî dijiya, Kublai Khan wekî serokê împaratoriyê zû tama luksê peyda kir û wî dadgehek mezin li Pekînê domand. Ew di heman demê de ji çanda çînî ya ku di nav gelek Mongolan de ne ewqas populer bû jî bandor bû.

Piştî Kubîlay Xan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Kublai Khan hukumdarê Mongolî yê dawî bû ku wekî Storkhan hate nas kirin. Piştî mirina wî, împaratorî nikaribû bi hev re were girtin, xanatên cihêreng naha bûne padîşahiyên bi tevahî serbixwe. Li Çînê, Mongolan karîbûn desthilatdariyê biparêzin heta sala 1368 dema ku împaratorê dawî yê Xanediya Yuan reviya heta qada bingehîn a Mongolan li bakur. Horda Zêrîn li Rûsya desthilatdarî heta salên 1480-an parast. Li Pers û Asyaya Navîn desthilatdarî di nîveka sedsala 14'an de winda bû an jî padîşahî di nav xanatan de parçe bûn. Xanatiya dawîn, Xanata Kirimê, tenê di 1792 de ket. Di dawiyê de, gelek xanên Mongol jî bûn Islam, di nav wan de serwerên Hordeya Zêrîn.

Lêbelê, çend mîrên Mongolan wê werin û li Asyayê sedsaliya ku li pey wê were tirsê belav bikin. Navê wan yê herî navdar Tîmûr Lenk bû. Ji paytexta xwe Semerqend, di dawiya sedsala 14an de wî beşên mezin ên Asya Navîn, hemû Faris, Afganîstan, Mezopotamya, [[Sûriye] zeft kir. ], Kafkasya û bakurê rojavayê Hindîstan. Dêlî di sala 1398an de ket û li bakur û rojavayê wî gelekî dûr ket Rûsya ku Moskow di sala 1382an de hat zeftkirin û di nîvê salên 1390î de paytexta Horda Zêrîn Sarai jî ket Sarai. [Volga]]. Tîmûr Lenk jî di sala 1402an de li Asyaya Biçûk ku Osmaniyan têkçûneke wêranker di li Enqereyê de xwar kir. , di sala 1405 an de mir.

Timur Lenk, mîna pêşiyên xwe, bi şerê xwe yê pir hovane navdar bû. Lê berevajî Cengîz Xan, ji bo avakirina hêzeke dewletî ya bihêz qet hewildanên cidî nekir. Ji ber vê yekê, împaratorî piştî mirina wî demek kurt perçe bû. Tîmûr Lenk dagîrkerê herî dawî yê Mongolan bû, lê padîşahiyên ku piştî mirina wî rabûn di gelek rewşan de ji bo demek dirêj sax man. Li bakurê Çînê, tirsa êrîşên Mongolên nû di sedsala 17-an de xuya bû, û deverên bakurê Chinaînê carinan di sedsala 16-an de di bin desthilatdariya Mongol de bûn.

Pirseke sereke di nav dîroknasan de ew e ku sedemên şerê hovane yê Mongolan bi şidetek girseyî ya ku xuya ye bi tevahî bêwate li dijî dijminan, tevî sivîlan, çi bûn. Tiştek jî tune ku nîşan bide ku Cengîz Xan û neviyên wî kînek taybetî li hember Çîn, Faris, Ereb, Rûs û hwd. Niha, piraniya lêkolîneran bawer dikin ku sedema bingehîn a tundûtûjiya tundûtûjiyê di şert û mercên jiyanê yên dijwar ên li deştê de ye, ku şîdeta hovane ya di navbera eşîrên cûda de beşek ji jiyana rojane bû. Kuştin, tolhildan, tolhilanîn, destavêtina jinê, talankirin û hwd., ku dixuya bêdawî ye, belkî mîna hemû pevçûnan, bandoreke wêranker li ser gel kir. Û Temüdjin bi xwe jî xwedî serpêhatiyên şexsî yên şîdetê bû. Bavê wî Yesügei ji aliyê Tatar ve hat kuştin û mamê wî Ambakai bi xaçkirin hatibû îdamkirin. Û Temüdjin bi xwe jî wek zarokekî 13 salî birayê xwe kuştibû, piştî ku wî dît ku bira xwarinê ji malbata xwe ya birçî digirt.

Dema Cengîz Xan gelên Mongol û Tirkên li herêmê li hev kir, firsendên êrîşkirina hev ji holê rabû. Enerjiya wêranker diviyabû bi rêyên din bihata guheztin û gelek zanyar bawer dikin ku wê demê dest bi êrîşa li ser gelên din kirin û bê şik dewletên çînî û cîhana misilman ji bo talanê firsendên mezin pêşkêş kirin. Li gor vê nêrînê, bi gotineke din, hemû şerên fethê ne encama siyaseteke emperyalîst a bi zanebûn bû, lê encama wê yekê bû ku dilsoziya bindestan ji xanê mezin re girêdayî bû ku hertim derfetên nû ji bo talankirinê bê dayîn û hilweşînin.

Sedemên serkeftina Mongolan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Sedema bingehîn a ku komeke nisbeten piçûk a mirovan dikaribû herêmek wusa mezin bi dest bixe, rêxistina artêşê bû ku ji hêla Cengîz Xan ve hatî afirandin. Disîplîn hesin-hişmend bû û ew ji artêşên ku li hember wan dihatin bertengkirin pir zêde tevger bûn. Makîneya şer li gorî prensîba dehemîn hate dabeş kirin ku her leşker bi deh mêran dest pê kir, paşê 100, paşê 1000 û di dawiyê de 10,000 (ji hêla Mongolan ve tiliya tiliyê tê gotin). Pêşkeftina di nav artêşê/civakê de tenê li ser bingehê merîfetê bû (ji xeynî malbata Djingi bi xwe) ku tê vê wateyê ku we makîneyek şer a pir bikêrhatî peyda kir. Tevahiya nifûsa zilamên mongolî yên di navbera 15 û 65 salî de yên ku tenduristiya wan hebû di nav artêşê de bûn. Gelên serketî di maşîna şer de hatin pêşwazîkirin.

Şerê li dijî bajarên mezin, ku bi gelemperî li dijî wan dihat kirin, bê guman tiştek ji şerê li ser deştan bi tevahî cûda bû, lê teknolojiya nû zû hate pejirandin, berî her tiştî ji çînî. Bi hev re, ew kir ku hema hema têk nebin. Wekî din, hem Çîn û hem jî cîhana misilman û xiristiyan ji hêla siyasî ve hatine dabeş kirin, ku ev yek jî fethan hêsan kir. Tenê gava ku Ewropî dest bi hînbûna taktîkên dijberê xwe kirin, dikaribûn dest bi şerê Mongolan bikin li qada şer.

Encamên Împaratoriya Mongolan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Cengîz Xan û neviyên wî di serî de wekî hin ji dagîrkerên herî zalim ên ku cîhanê heya niha dîtiye têne zanîn. Kes nizane ku di dema hemû fethên li Asya û Ewrûpayê de çend jiyana mirovan hatine kuştin û bi rastî jî zehmet e ku meriv hesabên pêbawer bike. Hin dîroknas texmîn dikin ku nifûsa Çînê di sedsala 13-an de ji sedî 50 kêm bûye. Tê gotin ku ev kêmbûna giran a nifûsê di serî de ji ber hemî şerên li dijî Mongolan çêbûye. Ger ev hesab rast bin, ev tê wê wateyê ku çend deh mîlyon Çînî hatine kuştin û bi tevahî belkî 40 mîlyon kes li Asya û Ewropayê hatine kuştin, lê piştrastkirina van hejmaran hema hema ne gengaz e.

Lêbelê, Mongolan aliyên din jî hebûn. Di serî de, di mijarên olî de tehamûliyeke mezin hebû. Li Împaratoriya Mongolan, azadiya olî di prensîbê de serdest bû, ku berevajî şert û mercên li Ewropayê bû. Wekî din, yekem car zimanek nivîskî û zagonên rastîn ji Mongolan re peyda kirin. Mongolên îroyîn bi giştî Cengîz Xan ne wek barbarekî xwînxwar lê wek merivê ku nasnameya neteweyî daye Mongolan dibînin. Li welatên wek Uzbekistan û Afganîstan, nifûsa bi heman nêrîna Tîmûr Lenk heye.

Têkiliyên di navbera Ewropa û Asyayê de di nîvê duyemîn ê sedsala 13-an de bi geşbûnek mezin a bazirganiya di navbera Ewropa û Rojhilata Dûr de xurt bûn. Rêya bazirganiyê bi giranî bi riya navdar Riya Îpekê bû ku ji ber aramiya siyasî ya li herêma berê ya siyasî parçebûyî pir ewletir bû. Di vê demê de, gerokê navdar Marco Polo serdana Cathay (navê Ewropiyan ji bo Çînê ya wê demê) kir û her weha li dîwana Kublai Khan li Pekînê ma. Gelek mîsyonerên ji Ewropayê jî li Asyayê zêde bûn.

Nêrîna li Çîna îroyîn a Împaratoriya Mongol[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di mufredata dibistana navîn a Çînî de, êrîşa Mongolan a li ser Chinaînê tê lîstin, û serdem bêtir wekî yekbûna Mongolya û Chinaînê, ji wekî fetihekê tê binav kirin.

Bermayiyên xanedaniyê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ku hîn Cengîz Xan dijîbû sê dûgel nav kurê wî de hate parkirin. Kengî Cengîz Xan mir ev sê dûgel bû 4 parçe. Ev çar dûgel ev in:

Mijarên têkildar[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. Oxford University 1997 (rûpel 125)


Giredanê dervê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]