Here naverokê

Şêx Seîd

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Şêyx Said hat beralîkirin)
Şêx Seîdê Pîranî
Şêx Seîd nêz. 1925an
Jidayikbûnnêz. 1865an
Qolhêsar, navçeya Xinûsê, Bakurê Kurdistanê
Mirin29ê hezîrana 1925an (59-60 salî)
Amed, Bakurê Kurdistanê
Sedema mirinêÎdamkirin
Cihê goristanêNayê zanin
PerwerdeÇend medreseyan
PîşeŞêx, siyasetmedar
Xebatên navdarŞoreşgerê siyasî, piştgirê şerîetê û rêberê ruhanî yê yekem serhildana mezin a kurd ji damezrandina Komara Tirkiyeyê vir ve.
MeqamSerokê serhildana Şêx Seîdê Pîranî
Dewr13ê sibata - 14ê nîsana 1925an
Partiya SiyasîAzadî
DijberKomara Tirkiyeyê
DînMisilmanê sunî
Dê û bav
XizmAbdulmelik Fırat (nevî)
Belçim Bilgin (keçika xwarzî)
Rojda Demîrer (keçika nevî)
Rûken Demîrer (keçika nevî)
biguhêreBelge

Şêx Seîdê Pîranî (jdb. nêz. 1865an - m. 29ê hezîrana 1925an) rêberekî dînî yê kurd, yek ji şêxên herî navdar ên terîqeta Neqşbendî û rêberê serhildana Şêx Seîd ya sala 1925an bû ku serhildanek mezin ê li dijî komara Tirkiyeyê ya li Bakurê Kurdistanê bû. Şêx Seîd yek ji kesayetên dînî yên rêzdar ê li Bakurê Kurdistanê bû ku wî rêberiya manewî bi bandora civakî re kiriye yek ku ev yek bûye sedem ku ew beşên berfireh ên nifûsa kurd seferber bike. Bi rola xwe yê di serhildanê de bûye kesên serekeyên pevçûna herî girîng ên di navbera tevgera kurd û dewleta Tirkiyeyê de ku di salên destpêkê ya damezrandina komara tirk de qewimiye.

Şêx Seîd li dora sala 1865an li gundê Qolhêsarê ya navçeya Xinûsê di nav malbateke Neqşîbendî ya bi bandor de ji dayik bûye ku otorîteya wê ya dînî li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê dirêj dibû. Bapîrê wî, Şêx Elî, rêberê Neqşîbendî yê pir rêzdar bû ku gorra wî bû cihekî ziyaretê ku bi hezaran kes lê diçûn, ev yek jî prestîja ruhanî ya kûr a malbatê nîşan didaye. Şêx Seîd perwerdehiya xwe ya dînî di medreseya ku ji hêla bavê xwe, Şêx Mehmûdê Fewzî ve dihat rêvebirin de wergirt û li cem çend alimên Îslamî yên li herêmê xwendina xwe domandiye. Paşê ew bi awayekî çalak beşdarî tekeya ku ji hêla bapîrê xwe ve hatiye damezrandin bû û piştî mirina bavê xwe, serokatiya civaka dînî girt ser xwe. Di sala 1907an de, Şêx Seîd dest bi gera parêzgehên Bakurê Kurdistanê cîran kiriye, di dema ku wî bi efserên hengên Hemîdiye re têkilî danî, û tora xwe ji derdorên tenê dînî wêdetir berfireh kiriye.

Jiyana berê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Şêx Seîd di sala 1865an li gundê Qolhêsar yê navçeya Xinûsê di malbateke kurd yê sunî de jidayikbûye, paşxaneyek ku hem nasnameya wî ya zimanî û hem jî ya dînî ji temenê biçûk ve şekil didaye.[1] Bavê wî, Şêx Mehmûdê Fewzî, otorîteke dînî ya rêzdar a Neqşbendî bûye, diya wî Gulê Xanim bû. Seyîd Heşîm, bav û kalê şeşem yê Şêx Seîd, ji Rojhilata Kurdistanê koçî Diyarbekirê kiriye û li wir bi cih bû. Di sala 1639an de ji aliyê siltan Mirad IV ve hat kuştin. Tê îdîakirin ku Şêx Seîd ji Seyid Haşim vê neviyê pexamber Muhemmed (seyîd) bûye. Malbat di destpêkê de li Paloyê dijiyan lê paşê piştî koçkirina bavê wî li wir li Xinûsê bi cih bûn, tevgerek ku Şêx Seîd xistiye navenda herêmek bi bandora Neqşbendî ya bihêz.

Şêx Seîd perwerdehiyeke dînî wergirt, li gelek medreseyên li seranserê Bakurê Kurdistanê xwendiye, di nav de saziyên li Palo, Xarpêt, Amed û Mûşê jî. Bi saya vê perwerdeyê, ew di warê fiqih, teolojî û pratîka tesewufî ya îslamî de perwerde bû ku wî ji bo rêberiyê di nav rêza Neqşbendî de amade kiriye. Piştî mirina bavê xwe, Şêx Seîd rola rêberê civaka Neqşbendî girtiye ser xwe, ne tenê otorîteya manewî lê di heman demê de toreke berfireh a şagirt û malbatên girêdayî jî mîras girtiye. Şêx Seîd dikarîbû bi kurdî, tirkî, erebî û farisî bi awayekî şa diaxivî, komek jêhatîbûnek ku şiyana wî ya ragihandinê li seranserê sinorên eşîrî, dînî û îdarî bi girîngî zêde kiriye.[2]

Serhildanên Şerê Cîhanî yê Yekem rasterast bandor li ser jiyana destpêkê ya Şêx Seîd kiriye. Di dema pêşveçûna Împeratoriya Rûsî ber bi Bakurê Kurdistanê ve, ew neçar ma ku demkî biçe Pîranê ku ev yek jî nîşan dide ku gelek malbatên dînî yên kurd di dema şer de ji koçberiyê bandor bûne.[3] Piştî ku şer bi dawî bû, ew vegeriya û li Xinûsê bi cih bûye, li wir rola xwe wekî rêberê dînî ji nû ve girt û bingeha bandora xwe ya herêmî ji nû ve ava kiriye.

Kariyera dînî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Berî ku ew wek serokê serhildana 1925an derketiye holê, Şêx Seîd bi giranî wekî otorîteyek dînî ya herêmî di nav rêzbendiya Neqşbendî de dihatiye nasîn ku bandora xwe bi rêberiya giyanî, navbeynkarî û saziyên dînî yên herêmî dikirye ne bi çalakiyên siyasî yên eşkere. Çavkaniyên tirkî yên ji serdema dawiya osmanî û destpêka komarê bi berdewamî wî wekî şêxekî rêzdar rave dikin ku otorîteya wî li ser şecere, perwerde û rola wî di parastina jiyana dînî li Bakurê Kurdistanê de bû.[4] Piştî mirina bavê xwe Şêx Mehmûd Fevzî, Şêx Seîd serokatiya civaka Neqşbendî ya herêmî girt ser xwe, çavdêriya çalakiyên tekeyê, dersên dînî û navbeynkariya nakokiyan kiriye. Raportên îdarî yên tirk û bîranînên paşê tekez dikin ku ew wekî kesayetek dihat hesibandin ku dikare nakokiyên di navbera eşîran de çareser bike, nakokiyên malbatî çareser bike û normên exlaqî bi rêya desthilatdariya dînî xurt bike. Rewşa wî dihêle ku ew hem bi serokên eşîran û hem jî bi gundiyên asayî re têkilî dayne, û navûdengê wî wekî hebûnek aramker xurt kiriye ne wekî ajîtatorek siyasî. Çend dîroknasên tirk destnîşan dikin ku di vê serdemê de Şêx Seîd bi zanebûn têkiliyek bi hişyarî bi rayedarên dewletê re domand. Di destpêkê de ew wekî muxalif nehatibû sinifandin û bi gelemperî wekî dilsozê kevneşopiya îslamî dihat dîtin ne ku dijminê dewletê. Têkiliyên wî bi rayedarên herêmî re pragmatîk bûn, û ti delîl tune ku ew berî destpêka salên 1920-an tevlî berxwedana rêxistinkirî bû. Di şûna wê de, bandora wî hêdî hêdî bi rêya hînkirina dînî, torên hecê û karîzmaya kesane, bi taybetî li Xinûs, Palo û navçeyên derdorê, berfireh bû.[5] Çavkaniyên tirkî jî rola perwerdeyî ya Şêx Seîd tekez dikirin. Wekî zanyarekî ku di medreseyê de perwerde dîtiye û bi erebî û farisî şareza ye, wî şîrovekirina Quranê, fiqih û exlaqê tesewufî hîn kiriye û çavdêriya xwendekarên ku paşê bûne kesayetên olî yên herêmî kiriye. Vê tora perwerdeyî beşdarî otorîteya wî li seranserê nifşan bûye û têgihîştina Şêx Seîd wekî parêzvanekî fêrbûna îslamî di demekê de xurt kiriye ku reformên laîk saziyên dînî zêdetir marjînalîze kirine.[6][7] Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û piştî wê de, rola Şêx Seîd bi giranî dînî ma, her çend koçberî û bêîstîqrarî bê guman serokatiya olî li herêmê siyasî kir. Hesabên tirkî destnîşan dikin ku veguhestina wî ya demkî bo Pîran di dema pêşveçûna Rûsyayê de tora wî bêtir berfireh kir, ji ber ku malbat û şagirtên koçber rêberî û alîkariyê xwestin. Heta wê demê jî, çavkaniyên hemdem wî wekî parêzvanê serhildanê nabînin, lê belê wekî kesayetek ku otorîteya wî ya dînî bi paralel bi jihevqetandina civakî re mezin bû, wesf dikin.[8] Lêbelê, di destpêka salên 1920an de, raporên îdarî yên tirkî dest pê kirin ku Şêx Seîd bi awayekî dudil bibînin. Her çend hîn jî wekî şêxekî rewa dihat nasîn jî, bandora wî niha wekî potansiyel bêîstîqrar di çarçoveya reformên sekuler ên komarê de dihatiye dîtin. Sinorkirinên li ser medrese, tekye û dersên dînî rasterast bandor li ser bingeha sazûmanî ya desthilatdariya wî kir, û alozî çêkirin ku paşê bûn sedema pevçûnên vekirî. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku veguherîna Şêx Seîd ji rêberê dînî bo fermandarê serhildanê bêyî referansa vê qonaxa berê nayê fêmkirin, ku tê de desthilatdariya wî bi tundî li ser jiyana dînî kok girtibû ne li ser dijberiya siyasî.[9]

Civaka Serxwebûna Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Azadî (rêxistin)

Civaka Serxwebûna Kurdistanê (Azadî) rêxistineke veşartî ya kurd bû ku ji bo serxwebûna kurdan li hemû beşên Kurdistanê têdikoşiya. Partî di sala 1921an de ji aliyê Xalîd Begê Cibirî hatiye damezrandin.

Di sala 1923an de Yûsif Ziya Beg nêzîkî Şêx Seîd bû û dixwest ew tevlî rêxistina veşartî ya kurd Azadî bibe.[10] Piştî ku Ziya Beg û Xalîd Begê Cibirî, di nav 21 endamên din de bûn ku tê gotin ji bo demeke kurt ji aliyê eşîrekî yirik ve hatine agahdarkirin û girtin,[11] ew bû serokê Azadî.[11]

Di yekem Kongreya Giştî ya sala 1924an de ku çend fermandarên sîwarên Hemîdiyeyê û herwiha Şêx Seîd beşdar bûn, biryar hat girtin ku kurd li dijî Komara Tirkiyeyê a kemalîst û laîk yê nû damezrandî serhildan bikin. Azadî dê bibe hêzek pêşeng di serhildana Şêx Seîd de ku di sibata 1925an de ji Pîranê destpêkiriye, di demek kurt de li seranserê Bakurê Kurdistanê belav bûye.[12]

Serhildan (1925)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya serhildana Şêx Seîdê Pîranî, 1925.

Di 13ê sibata 1925an de, Şêx Seîd ji xelkê re di Mizgefta Pîranî wiha daxuand:

Medreseya hatin girtin. Wezîrata Dînî hatiye sazkirin û dibistanên dînî bi dibistanên neteweyî hatin girêdan. Di rojnameyan de çend nivîskarên bêbawer cesarat dikin ku heqaretan li dijî pexemberê me bikin û zimanê pexemberê me dirêjtir dikin. Ku ez karîbim îro, ezê bi xwe bi şer dêstpê bikim û hewl bidim ku dînê xwe bilind bikim.

Serhildana Şêx Seîdê Pîranî nîşana lûtkeya veguherîna Şêx Seîd ji otorîteyeke dînî ya herêmî bo rêberekî siyasî û leşkerî bûye. Bi saya pozîsyona xwe wekî şêxekî pêşeng ê Neqşbendî, ew karîbû bi rêya tevlîheviyek ji rewatiya dînî, hevpeymaniyên eşîrî û torên girêdayî rêxistina nepenî ya Azadî, şopînerên xwe seferber bike. Her çend serhildanê paşê aliyek neteweperestiya kurd a berbiçav bi dest xistiye jî, Şêx Seîd di destpêkê de serhildan bi giranî di warê dînî de çarçove kiriye û ew wekî parastinek ji îslamê li dijî reformên laîk ên Komara Tirkiyeyê pêşkêş kiriye.[13][14] Destpêkirina serhildana eşkere di sibata 1925an de bi desthilatdariya şexsî ya Şêx Seîd ve girêdayî bûye. Dema ku hêzên tirkî hewl dan ku kesayetiyên navdar ên kurd li herêma Pîranê bigirin, zilamên dilsoz ên Şêx Seîd destwerdan kirin û pevçûnên çekdarî dest pê kirin ku bi lez veguherî serhildanek herêmî. Di xutbe û daxuyaniyan de, Şêx Seîd bang li misilmanan kiriye ku ji bo parastina dînê rabin, girtina medreseyan û rakirina saziyên dînî şermezar kiriye. Van bangan bi taybetî di nav civakên kurdên sunî de deng veda, ku li wir navûdengê wî wekî şêxekî zana û dîndar giraniyek girîng hebûye.[15][16] Piştî ku Şêx Seîd bû kesayetiya navendî ya serhildanê, ji aliyê serokên serhildanan ve wekî fermandarê tevgerê hatiye nas kirin û Dara Hênî bi awayekî sembolîk wekî paytexta Kurdistanê hatiye ragihandin. Ji vê gavê û pê ve, wî hewl didaye ku fermandariyê navendî bike û hêzên eşîrên cihêreng di bin rêberiyek yekgirtî de hevrêz bike. Her çend desthilatdariya wî li deverên wekî Xinûs, Palo û hin deverên Çewlîg û Xarpêt herî xurt bûye jî, serhildan bi lez li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê berfireh bû, bajarên wekî Licê, Erxenî, Maden, Sêwreg, Mûş, Gimgim û Bidlîs girtiye.[17] Şêwaza rêberiya Şêx Seîd sembolîzma dînî bi biryarên leşkerî yên pragmatîk re tevlihev kiriye. Wî hewl da ku serhildanê bi belavkirina daxuyaniyên ku yekîtîyê bi navê îslamê teşwîq dikirin xurt bike, di heman demê de ji bo birêvebirina operasyonên leşkerî xwe dispêre fermandarên xwedî ezmûn - ku gelek ji wan efserên osmanî yên berê an jî leşkerên Hemîdiye bûn. Lêbelê, hevrêzî ne yekreng ma, û piştgirî li gorî herêman bi girîngî diguheriye. Bi taybetî, navdar û cotkarên kurd ên li dora Diyarbekirê bi piranî ji piştgiriya serhildanê dûr ketin, û şiyana Şêx Seîd a misogerkirina serketinên biryardar li dijî pozîsyonên dewletê yên baş-parastî sinordar kiriye.[18] Dorpêçkirina Amedê di adara 1925an de xala herî bilind a serhildanê û ceribandinek krîtîk a serokatiya Şêx Seîd temsîl dikiriye. Wî fermandariya hêzek ku ji 5,000-10,000 şervanan pêk dihat kiriye, û serpereştiya êrîşên hevrêzkirî yên li ser derî û binesaziya bajêr kiriye, di nav de hilweşandina balafiran li balafirgeha herêmî. Tevî van hewldanan, garnîzonên bajêr bi karanîna top û çekên makîneyan bi serkeftî êrîş paşve xistin. Lê piştî çend rojan Amed dîsa têkçû û xalek werçerxê ya diyarker nîşan didaye, ji ber ku wê sînorên kapasîteya leşkerî ya serhildêran eşkere kiriye û hişt ku dewleta tirk ji nû ve xwe kom bike û dij-êrîşek bide destpêkirin.[19] Her ku hêzên tirk operasyonên xwe zêde kirin - bi bicihkirina komên mezin ên leşkerî, topxane û bombebarana hewayî - şiyana Şêx Seîd a parastina yekgirtî di navbera hêzên serhildêr de kêm bûye. Di dawiya adara 1925an de, gelek yekîneyên serhildêr neçar man ku paşve vekişin an jî teslîm bibin, hinên din jî hewl dan ku ber bi sinorê Rojhilata Kurdistanê vekişin. Şêx Seîd zanyarê kurd Seîdê Nûrsî vexwendibû ku tevlî serhildanê bibe, her çend Seîd Nûrsî red kiribû û rexne li wê girtibû jî. Tevî aloziyên wî yên bi Şêx Seîd re jî, ew bi Şêx Seîd şaş dihat dîtin û gelek caran rastî êrîşan dihat. Seîd Nûrsî li dijî serxwebûna kurd derket û ji bo vejandina Împeratoriya Osmanî parêzvanî dikiriye. Vejînerên Misilman di heman demê de ji her çar deriyan êrîşî bajêr kirin. Hemû êrîşên wan ji aliyê garnîzona tirk a ji aliyê hejmarî ve kêmtir, bi karanîna çekên makîneyî û bombeyên hawanê ve hatin paşve xistin. Dema ku serhildêr sibeha din vekişiyan, derdora bajêr tijî cenaze bû. Dema ku pêla duyemîn a êrîşan bi ser neket, dorpêç di dawiyê de di 11ê adarê de hate rakirin. Piştî barkirinek mezin, êrîşek girseyî (26ê adarê), û bi operasyonek tepeserkirinê, leşkerên tirk gelek leşkerên dijmin neçar kirin ku teslîm bibin û serokên serhildanê dema ku ew amadekariya wan dikirin ku ber bi Îranê ve biçin li Boğlan (îro wekî Sohlan tê zanîn) tengav kirin. Şêx Seîd bi xwe di navbera kelehên mayî de berdewam kiriye, hewl da ku berxwedanê bidomîne, lê serdestiya zêde ya hêzên dewletê operasyonên berfireh ên din ne mumkin kiriye. Girtina wî ya dawî di nîsana 1925an de bi bandor serhildan wekî tevgerek rêxistinkirî bi dawî kiriye.[20][21] Şêx Şerîf û hin serokên eşîran li Palo hatin girtin, û Şêx Seîd jî li Gimgimê bi agahdariya xizmekî nêzîk li Pira Carpuhê hate girtin (15ê nîsana 1925). Di nirxandinên dîrokî de, serhildana Şêx Seîd bi berfirehî wekî qonaxek girîng di dîroka destpêkê ya Komara Tirkiyeyê û pirsa kurd de tê hesibandin. Zanyar tekez dikin ku her çend serokatiya Şêx Seîd bi giranî xwe dispêre otorîteya dînî jî, serhildan nikare were kêmkirin bo serhildanek bi tevahî îslamî. Di şûna wê de, ew temsîla hevgirtinek tevlihev a dijberiya dînî, armancên siyasî yên kurdan û berxwedana li dijî navendîbûnê dikir, û Şêx Seîd li xaçerêya van herikan sekiniye.[22]

Îdeolojî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Ji aliyê çepê (jor): Şêx Şerîf, Qasim Beg, Şêx Celaledinê Çanê.
Li jêr (ji çepê): Şêx Ebdullahê Melekan û Şêx Seîd

Şêx Seîd endamê Azadî bûye. Di kongreya yekem a Azadî ya sala 1924an de ew yek ji neteweperestên herî eşkere bû.[23][24] Rêxistina Azadî serhildan plan kir û rêberên wê ji ber karîzma û bawernameyên wî yên dînî Şêx Seîd wekî rêberê giştî hilbijartin.[25][26][27] Kurdan jî şêxan ji efserên artêşê tercîh kirin û Azadî li ser Şêx Seîd biryar didaye. Serhildan di warê dîn û neteweperweriyê de dişibiya ya Şêx Ubeydullahê Nehrî.[28] Şêx Seîd di nav yên pêşîn de bû ku neteweperweriya kurdî bi îslamê ve girêda.[29] Wî bawer dikiriye ku îslam nikare ji kurdbûnê were dûrxistin.[30]

Şêx Seîd hem ji aliyê karakterê tirk û hem jî ji aliyê sekularîzma komara nû ve hat provokekirin.[31] Şêx Seîd îdia kiriye ku ji ber ku tirkan bi avakirina dewleteke etnîkî ya sekular ji îslamê terikandine, wan tekane têkiliya xwe ya bi kurdan re ku Îslam bû, "şikandine", ango mafê kurdan hebûye ku "paşeroja xwe misoger bikin."[32] Her çend hikumeta Tirkiyeyê ji niyetên cudaxwaz ên Şêx Seîd dizanibû jî, wan bi eşkereyî îdia kiriye ku serhildana Şêx Seîd serhildaneke dînî ya tirkan bû ku armanc ew bû ku Împeratoriya Osmanî ji nû ve ava bike.[33][34] Dewleta Tirkiyeyê paşê di dema darizandina Şêx Seîd de ku wî wekî cudaxwazekî kurd mehkûmî mirinê kiriye, xwe red kiriye. Dîroknasên li çaraliyê cîhanê paşê li hev kirin ku motîvasyonên osmanî ji aliyê hikumeta Tirkiyeyê ve hatine çêkirin da ku hêmanên kurd veşêrin, wekî beşek ji înkara wan a li ser kurdan.[29] Dadwer di dema darizandinê de îdia kiriye ku serhildan "ber bi aliyekî ve diçe: avakirina Kurdistaneke serxwebûn."[35] Îsmet Înonû, di rapora xwe de, serhildan wekî tevgereke cudaxwaz û "tevgereke neteweperwer a bi temamî pêşketiye" bi nav kiriye.[36] Dîroknasên kurd an hêmana dînî ya serhildanê kêm didîtin, an jî mîna kemalîstan hêmana wê ya neteweperwer înkar dikirin.[36] Di dema darizandina xwe de, Şêx Seîd got:[36]

"Armanceke me ya neteweyî hebû û em amade bûn ku dewlemendî û jiyana xwe feda bikin da ku em bigihîjin wê armancê. Em xayîn nînin. Me ji bo rizgarkirina Kurdistanê û neteweya kurd şer kiriye."

Împeratoriya Osmanî di berdêla dilsoziya bi Porta Bilind re xweserî dabû kurdan, ji ber vê yekê piraniya kurdan bi rastî jî aciz bûn dema ku Împeratoriya Osmanî bi Tirkiyeyê hate guhertin.[31] Lêbelê, piraniya dîndarên şafiî siltanên osmanî wekî xelîfeyên rewa nas nedikirin. Di gotareke xwe ya sala 1924an de ji bo parastina rakirina xelîfetê, Seyîd Beg, wezîrê edaletê, diyar kir ku "ji aliyê dînî ve, ulamayên şafiî yên Hindistan, Misir, Necd, Yemen û yên Kurdistanê padîşahên me wekî xelîfeyan nas nakin. Ma hûn bawer dikin ku ulamayên li Kurdistanê nîqaşa li ser xelîfetî bi ciddî digirin? Ulamayên wan herêman qet padîşahên me wekî xelîfeyan nas nekirine."[36]

Şêx Seîd bi xwe bi awayekî neyînî li ser Împeratoriya Osmanî axivîbû û gotibû ku "bi hinceta dîn û xelîfetê, tirk û osmaniyan ji 400 salan zêdetir e me yavaş ber bi koletiyê, tarîtiyê, nezanî û wêraniyê ve dibin."[37] Wî herwiha îdia kiriye ku "me ruhê bav û kalên xwe şa nekiriye. Me daxwazên Ehmedê Xanî pêk neaniye. Ji ber vê yekê em di belengaziyê de dijîn û dijminên xwe şa dikin."[38] Wî tirkan wekî "koçber" bi nav kiriye ku fesadî anîne.[37] Tirkên ku li nêzî kurdan dijiyan, yên ku "bi qasî cîranên xwe yên kurd paşverû û reaksiyoner bûn", tevlî serhildana Şêx Seîd nebûn.[39][40] Şêx Seîd diyar kiriye ku "eşkere ye ku tirk li hember kurdan zordar û hov in" û ku tirk "sozên xwe nagirin", û ku divê cîhan ji "durûtî, xwînrijandin û barbariya wan" haydar be.[41] Wî herwiha îdia kiriye ku tirkan şêweyek "xapînok" a îslamê pratîk dikin.[28] Piraniya leşkerên Şêx Seîd kurdên nexwende û yekzimanî bûn, lê piraniya fermandaran efserên Hemîdiye bûn, wek Xalîd Begê Cibirî, xezûrekî Şêx Seîd.[42][43]

Şêx Seîd û rêberên din ên serhildanê ji nasnameya xwe ya kurd pir haydar bûn û niyetên xwe yên cudaxwaz eşkere kiribûn, bêyî ku li ber çavan bigirin. Birayê Şêx Seîd, Ebdurehîm, û yên din ên di serhildanê de bi eşkereyî armanca xwe ya avakirina dewleteke kurdî ya serbixwe ragihandin.[44] Şêx Seîd plana vejandina xelîfetê kiriye, her çend ew ê di dewleta wî ya kurdî de bûya, û ne vejandina xelîfetiya osmanî bûya.[37] Şêx Seîd îdia kiriye ku "xelîfet" dê "rûmet û dîna kurdî" biparêze, û dê ji Kurdistanê wêdetir nekeve.[37] Li gorî raporan, hevalên herî nêzîk ên Şêx Seîd ên ku di serhildanê de alîkariya wî kirine, Hesen Serdî û Fehmî Bîlal, ne misilman bûn.[29]

Di dema serhildanê de, Şêx Seîd ji peyrewên xwe re got ku kuştina leşkerekî tirk "ji kuştina heftê kefîran çêtir e".[45] Di serhildanê de hin aliyên mehdîzmê hebûn.[46]

Şêx Seîd û şervanên wî bi baweriya xwe ya xurt bi bîrdoziya xwe û moralê xwe yê bilind dihatin nasîn, û wan ji sêyan yekê zêdetir ji Bakurê Kurdistanê, tevî gelek bajarên mezin û di dawiyê de jî Amedê dorpêç kirin, û ji nîvê zêdetir artêşa Tirkiyeyê ji bo tepeserkirina serhildanê hatin şandin.[47][48][31] Li gorî raporan, artêşa Tirkiyeyê di dema serhildana Şêx Seîd de ji ya di dema Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê de bêtir leşker winda kirin.[49] Di destpêkê de Tirkiyeyê dixwest ku hemû Kurdistana Mezin di nav sinorên xwe de bihêle.[50] Lêbelê, serhildana Şêx Seîd xalek werçerxê ya mezin bû, ji ber ku Tirkiyeyê demek kurt piştî wê îdiaya xwe ya li ser wîlayeta Mûsilê rawestand. Hikumeta Tirkiyeyê bawer bû ku gelek zehmetî bi serweriya li ser herêmên kurdan re derdikevin. Belgeyên Îrana Qacarî ​​îdîa kirin ku ji bo bidestxistina piştgiriya kurdan di pirsa Mûsilê de, Tirkiyeyê îdîa kiriye ku serhildana Şêx Seîd komployek brîtanî bû û wan tenê ji ber hevkariya wan bi brîtanî re serhildêr kuştin, lêbelê ew bêbandor bû. Rayedarên qacarî ​​ji dagirkirina gengaz a kurdên Rojhilata Kurdistanê yên ku amade bûn piştgiriyê bidin Şêx Seîd ditirsiyan.[51]

Şêx Seîd hewl didaye ku piştgiriya kurdên elewiyan bi dest bixe.[35] Hin elewiyên takekesî, bi taybetî Hesen Xeyrî Beg, tevlî wî bûn.[52] Lêbelê, elewîyên kurd red kirin ku tevlî serhildanê bibin, bi îdiaya ku ew di Tirkiyeyeke sekuler de ji Kurdistaneke sunî çêtir in.[52] Hin eşîrên elewî di dema serhildanê de heta alîkariya hêzên tirk kirin.[52]

Dozkirin

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Seyîd Ebdulqadir, serokê Cemiyeta Tealiya Kurdistanê û çend hevalên wî yên ku bi piştgiriya serhildanê dihatin tawanbarkirin, li Stembolê hatin girtin û ji bo darizandinê birin Amedê. Di encama darizandinê de, Seyîd Ebdulqadir û pênc hevalên wî di 23ê gulana 1925an de ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê ve cezayê darvekirinê li wan hat birîn û çar roj şûnda hatin îdamkirin. Rojname û helbestvan Kemal Fewî yê Xîzanê jî di nav kesên îdamkirî de bûye.

Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê di 28ê hezîrana 1925an de cezayê darvekirinê li Şêx Seîd û 47 serokên serhildanê birîye. Ceza roja din hatin bicîhanîn, Şêx Seîd pêşî derketiye pêş. Serokê Dadgeha Îstiqlalê ya Amedê ku ceza da serhildêran di 28ê hezîrana 1925an de got:

Hin ji we îstismara rêveberiya hikumetê wekî hincet ji bo serhildanê girtine, hinên din jî parastina xelîfetî kirine.

— Dadwerê Îstiqlalê Amedê

Şêx Seîd ku di 29ê hezîrana 1925an de ji aliyê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat ve li Meydana Dağkapiyê ya Amedê hatiye îdamkirin, dema ku li ser darvekirinê bû, daxwaza xwe ya dawî pirsî, pênûs û kaxizek xwest û li ser kaxiz bi erebî nivîsand:[53]

"Ez ji daliqandina li ser van şaxên bêqîmet natirsim. Bêguman têkoşîna min ji bo xwedê û dîna wî ye."

— Şêx Seîdê Pîranî

Şêx Seîd piştî xwendina şehadetê hatiye îdamkirin.[53]

Di payîza 1927an de, Şêx Ebdurehîm, birayê Şêx Seîd, dest bi rêze êrîşên tolhildanê li ser garnîzonên tirkan li Palo û Meletîye kiriye.

Jiyana taybet

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Şêx Seîd, 1925an

Di jiyana xwe ya şexsî de, Şêx Seîd bi Emîne Xanim re zewicî bû ​ku di dema koçberiya malbatê ji Xinûsê ber bi Pîranê ve di şert û mercên şer ên bi pevçûnên rûs-osmanî ve girêdayî de nexweş ket û miriye. Piştî mirina wê, wî bi Fatma Xanim re, xwişka Xalîd Begê Cibirî, zewiciye. Xwişkek din a Xalîd Beg, Gulu Xanim, bi Qasim Beg re zewicî bûye ku paşê piştî tepeserkirina serhildanê bi xiyanetkirina Şêx Seîd rolek nakok lîstiye.

Şêx Seîd bi Fatma Xanim re deh zarok hebûn - pênc keç û pênc kur - û malbata wî piştî mirina wî di jiyana siyasî û civakî ya Tirkiyeyê de rolek dilîstine. Yek ji neviyên wî, Elî Rîza Efendî, di sala 1973an de wekî parlamenterê serbixwe ji Erzîromê ket Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê ku girîngiya domdar a malbatê di nav nifşan de nîşan didaye.[54]

Mîrasê wî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Mîrasa Şêx Seîd di bîra dîrokî ya hem tevgera kurd û hem jî Komara Tirkiyeyê ya destpêkê de cihekî navendî digire, û sembola şikestina kûr a di navbera desthilatdariya dînî-eşîrî ya kevneşopî û dewleta neteweyî ya nû de ye. Di nav kurdan de, Şêx Seîd pir caran wekî şehîdek tê bîranîn ku darvekirina wî bû temsîla tepeserkirina armancên siyasî yên kurd û hilweşandina saziyên dînî yên demdirêj. Serhildan û mirina wî ya paşê xalek werçerxê nîşan da ku piştî wê rêxistina siyasî ya eşkere ya kurd li Tirkiyeyê bi dehsalan yavaş ne mumkin bû û tevgerên paşê neçar kirin ku ber bi sirgûniyê an jî formên berxwedanê yên veşartî ve biçin. Lêkolîner tekez dikin ku serhildana wî alîkariya krîstalîzekirina giliyên kurdan kiriye ku ne tenê bi tepeserkirina çandî ve girêdayî ne, lê di heman demê de bi koçberiya bi darê zorê, darizandinên girseyî û darvekirinên ku piştî serhildanê hatin ve girêdayî ne û navê Şêx Seîd xistiye nav çîrokek berfirehtir a trawmaya kolektîf.

Di heman demê de, mîrasa Şêx Seîd di dîroknûsiya tirkî de pir nakokî maye ku di piraniya sedsala bîstan de ew wekî serhildêrek dînî yê paşverû hate xuyang kirin ku bingehên laîk ên komarê tehdît dikir. Ev vegotina fermî xizmet kiriye ku tedbîrên qanûnî yên awarte yên wekî Qanûna Parastina Aramiyê û ji nû ve avakirina Dadgehên Serxwebûnê rewa bike ku pêşengên wan rêveberiya otorîter ji salên 1920an wêdetir şekil da. Lêbelê, lêkolînên dawî rola Şêx Seîd di çarçoveya berfirehtir a avakirina dewletê de ji nû ve nirxandine û argûman dikin ku mîrasa wî kêmtir di serkeftin an têkçûna serhildanê de ye, lê di encamên wê yên demdirêj de ye: rawestandina pirrengiya siyasî, krîmînalîzekirina nasnameya kurd, û xurtkirina desthilatdariya navendî li Bakurê Kurdistanê. Di vê şîroveyê de, Şêx Seîd wekî kesayetek dîrokî derdikeve holê ku li xaçerêya desthilatdariya dînî, nasnameya kurd, û berxwedana li dijî modernîzasyona bi zorê ye ku mîrasa wî dike xalek referansê ya mayînde di nîqaşên li ser neteweperwerî, laîkbûn û mafên hindikahiyan de li Tirkiyeya nûjen.

Meydana Şêx Seîd

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di sala 2014an de "Meydana Dağkapı" ya li Amedê ji aliyê Meclîsa Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê ve hate guhertin bo "Meydana Şêx Seîd". Ev biryar bi dengên endamên Partiya Herêmên Demokratîk û Partiya Dad û Geşedanê hate girtin.[55] Beşek ji raya giştî bertek nîşanî vê biryarê da û serlêdan hatin kirin ku navê Şêx Seîd were rakirin. Hewldanan encam nedan.[56]

Îdeolojî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di destpêka dijwarbûna nakokiya tirk û kurd de, têgeha îdeolojiya Hizbulaya Kurdistanê bi ya Şêx Seîd di dema jiyana wî de wekhev bû.[57] Ji ber vê yekê, ev partî wekî mîrateyek ji armancên siyasî yên Şêx Seîd tê dîtin.[58] Serokê Partiya Doza Azad, Zekeriya Yapıcıoğlu, berê alîgirê Hizbulqyq Kurdistanê bû û herwiha diyar kiriye ku doza Partiya Doza Azad berdewamiya yê Şêx Seîdê ye.[59]

Pirtûk

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • Kataloga pirtûkan, gotara bîblîyografîk û biyografîk, faksîmîla orîjînal a erebî û wergera Tirkî ya pirtûkên şîrovekirî yên ku Şêx Seîd bi destnivîsa xwe ya erebî li ser pirtûkên di pirtûkxaneya xwe de nivîsandiye, cara yekem ji hêla Abdulilah Fırat ve bi navê Kütüphane Risalesi di sala 2021an de hatine amadekirin, wergerandin û weşandin.[60]
  • Fetwayên şirovekar ên Şêx Seîd li ser hin mijarên civakî, ku bi erebî û bi destnivîsa wî hatine nivîsandin, faksîmîla orîjînal a erebî û wergera tirkî cara yekem di sala 2022an de bi navê Fetvalar Mecmüası hatine weşandin ku ji hêla Abdulilah Fırat ve hatine amadekirin û wergerandin.[61]

Binerê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ "ŞEYH SAİD". TDV İslâm Ansiklopedisi (bi tirkî). Roja gihiştinê 20 kanûna paşîn 2026.
  2. ^ "Şehid Şeyh Said ve Dava Arkadaşları'nı Rahmetle Anıyoruz / Hereketa AZADÎ". tr.hereketaazadi.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 20 kanûna paşîn 2026.
  3. ^ Ph.D, Hakan Ozoglu (24 hezîran 2011). From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic (bi îngilîzî). ABC-CLIO. r. 147. ISBN 978-0-313-37957-4.
  4. ^ vanBruinessen 1992, rr. 294–295.
  5. ^ Olson 1989, rr. 88–89.
  6. ^ vanBruinessen 1992, rr. 296.
  7. ^ McDowall 2004, rr. 203.
  8. ^ Olson 1989, rr. 90–91.
  9. ^ Zürcher 2004, rr. 157–158.
  10. ^ Behrendt, Günter (1993). Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925. Politik, Wirtschaft und Gesellschaft des Vorderen Orients. Hamburg: Dt. Orient-Inst. r. 373. ISBN 978-3-89173-029-4.
  11. ^ a b "Who's who in Politics in Turkey" (PDF). tr.boell.org. Roja gihiştinê 20 kanûna paşîn 2026.
  12. ^ Özoğlu, Hakan (2011). From Caliphate to secular state: power struggle in the early Turkish Republic. Santa Barbara, Calif: Praeger. r. 89. ISBN 978-0-313-37956-7.
  13. ^ Olson 1989, rr. 96–98.
  14. ^ vanBruinessen 1992, rr. 294–296.
  15. ^ McDowall 2004, rr. 203–205.
  16. ^ Olson 1989, rr. 98–99.
  17. ^ Olson 1989, rr. 99–101.
  18. ^ McDowall 2004, rr. 206–207.
  19. ^ Olson 1989, rr. 102–103.
  20. ^ vanBruinessen 1992, rr. 302–304.
  21. ^ Üngör 2011, rr. 88–90.
  22. ^ McDowall 2004, rr. 209–211.
  23. ^ Olson, Robert (31 kanûna pêşîn 1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press. rr. 92–101. ISBN 978-0-292-76411-8.
  24. ^ Olson, Robert (31 kanûna pêşîn 1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press. rr. 114, 153. ISBN 978-0-292-76411-8.
  25. ^ Hassanpour, Amir (1996). "Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Martin van Bruinessen, London". Iranian Studies. 29 (1–2): 265–66. doi:10.1017/s0021086200010331. ISSN 0021-0862.
  26. ^ Romano, David (2 adar 2006). The Kurdish Nationalist Movement. Cambridge University Press. r. 34. ISBN 978-0-521-68426-2.
  27. ^ Çifçi, Deniz (2019). The Kurds and the Politics of Turkey. I.B. Tauris. rr. 60–61. ISBN 978-1-78453-995-5.
  28. ^ a b Ezzatyar, Ali (2016). Ethnic and Religious Implications in the Greater Middle East. New York: Palgrave Macmillan US. r. 19. ISBN 978-1-137-56525-9.
  29. ^ a b c Sluglett, Peter (2019). Introduction: Violent Non-State Actors in the Arab World – Some General Considerations. I.B. Tauris. r. 184. ISBN 978-1-78831-977-5.
  30. ^ Soleimani, Kamal (2016). "Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926". Kovar: 247. doi:10.1057/978-1-137-59940-7.
  31. ^ a b c Waldman, Simon; Caliskan, Emre (20 tîrmeh 2017). "The New Turkey and Its Discontents". Oxford Scholarship Online: 166. doi:10.1093/oso/9780190668372.001.0001.
  32. ^ Aslan, Senem (5 çiriya paşîn 2014). Nation-Building in Turkey and Morocco. Cambridge University Press. r. 44. ISBN 978-1-107-29438-7.
  33. ^ Mofidi, Sabah (18 nîsan 2022). "The Political Function of Religion in Kurdish and Perso-Iranian Nationalist Confrontations after the 1979 Revolution". International Journal on Minority and Group Rights: 34. doi:10.1163/15718115-bja10080. ISSN 1385-4879.
  34. ^ Soleimani, Kamal (2016). "Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926". Kovar: 246. doi:10.1057/978-1-137-59940-7.
  35. ^ a b Soleimani, Kamal (2016). "Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926". Kovar: 245. doi:10.1057/978-1-137-59940-7.
  36. ^ a b c d Soleimani, Kamal (2016). "Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926". Kovar: 248. doi:10.1057/978-1-137-59940-7.
  37. ^ a b c d Mofidi, Sabah (18 nîsan 2022). "The Political Function of Religion in Kurdish and Perso-Iranian Nationalist Confrontations after the 1979 Revolution". International Journal on Minority and Group Rights: 32–33. doi:10.1163/15718115-bja10080. ISSN 1385-4879.
  38. ^ Leezenberg, Michiel (7 kanûna paşîn 2025). Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq, written by Mari R. Rostami. BRILL. r. 63. ISBN 978-90-04-72625-3.
  39. ^ "Turkey, Islamists and democracy: transition and globalization in a Muslim state". Choice Reviews Online. 43 (07): 45. 1 adar 2006. doi:10.5860/choice.43-4273. ISSN 0009-4978.
  40. ^ Türkmen, Gülay (18 sibat 2021). Under the Banner of Islam. Oxford University PressNew York. r. 40. ISBN 0-19-751181-3.
  41. ^ Stone, Norman (2 kanûna paşîn 2013). "The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia 1913–1950, by Üğur Ümit Üngör". The English Historical Review. 128 (530): 124. doi:10.1093/ehr/ces374. ISSN 1477-4534.
  42. ^ Olson, Robert (31 kanûna pêşîn 1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press. rr. 47, 94. ISBN 978-0-292-76411-8.
  43. ^ Özoğlu, Hakan (2011). "From Caliphate to Secular State". Kovar: 120. doi:10.5040/9798400654336.
  44. ^ Köksal, Duygu (1997). "Kemal Kirişçi ve Gareth Winrow. Kürt Sorunu, Kökeni ve Gelişimi. Translated by Ahmet Fethi, Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997". New Perspectives on Turkey. 17: 104. doi:10.1017/s0896634600002818. ISSN 0896-6346.
  45. ^ Shambayati, Hootan (2001). "Kemal Kirişçi and Gareth M. Winrow. 1997. The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-State Ethnic Conflict. London and Portland, Oregon: Frank Cass. 237 pages". New Perspectives on Turkey. 25: 103. doi:10.1017/s0896634600003654. ISSN 0896-6346.
  46. ^ Historical Dictionary of the Kurds. Rowman & Littlefield Publishers. 2018. r. 205. ISBN 978-1-5381-1050-8.
  47. ^ Karpat, Kemal H. (1 îlon 2012). "The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. By Ugur Ümit Üngör". The Historian. 74 (3): 124–125. doi:10.1111/j.1540-6563.2012.00328_66.x. ISSN 0018-2370.
  48. ^ Özoğlu, Hakan (2011). "From Caliphate to Secular State". Kovar: 89. doi:10.5040/9798400654336.
  49. ^ Barkey, Karen (2007). "Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923. By Caroline Finkel. New York: Basic Books, 2006". Slavic Review. 66 (2): 550. doi:10.2307/20060234. ISSN 0037-6779.
  50. ^ Devres, Murat (2024). "Dersim as an Internal Colony". Kovar: 72. doi:10.5040/9798216432180.
  51. ^ Soleimani, Kamal (2016). "Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926". Kovar: 253. doi:10.1057/978-1-137-59940-7.
  52. ^ a b c Olson, Robert (31 kanûna pêşîn 1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press. r. 94. ISBN 978-0-292-76411-8.
  53. ^ a b "Şeyh Said Ailesinden Yerel Seçim Deklarasyonu". Haberler.com (bi tirkî). Roja gihiştinê 21 kanûna paşîn 2026.
  54. ^ "Şeyh Said'in Çocukları ile Said Nursi'nin Görüşmesi". YouTube (bi macarî). Roja gihiştinê 21 kanûna paşîn 2026.
  55. ^ "Dağkapı Meydanı'nın adı Şeyh Sait Meydanı oldu". Hürriyet (bi tirkî). Roja gihiştinê 22 kanûna paşîn 2026.
  56. ^ "Cadde ve sokaklardaki 'Şeyh Sait' isimleri kaldırılsın! - Veryansın TV". Veryansın TV (bi tirkî). Roja gihiştinê 22 kanûna paşîn 2026.
  57. ^ "Hizbullah, Hizbul Kontra, Hizbul Şeytan, Hizbul Vahşet ve Hüda Par – Çetin Yılmaz (jiyan.org)". sendika.org (bi tirkî). Roja gihiştinê 22 kanûna paşîn 2026.
  58. ^ Çelik, Adnan (9 gulan 2021). "'Keep your mouth shut in the day and your door shut at night.' : Intra-Kurdish Violence in the Shadow of the State: The case of Hizbullah in Kurdistan of Turkey". Kurdish Studies (bi îngilîzî). 9 (1). ISSN 2051-4891.
  59. ^ Kurt, Mehmet (2017). Kurdish Hizbullah in Turkey : Islamism, Violence and the State. Pluto Press. r. 49. ISBN 978-0-7453-9934-8.
  60. ^ Efendi, Şeyh Said (2 adar 2022). Fırat, Abdulilah (edîtor). Kütüphane Risalesi (bi tirkî). Avesta Basın Yayın. ISBN 978-625-7253-89-5.
  61. ^ Aydınkaya, Fırat (12 adar 2022). "Fırat Aydınkaya: Azadî Çınlaması: Şeyh Said'in Fetvaları". Nupel (bi tirkî). Roja gihiştinê 22 kanûna paşîn 2026.

Bibliyografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • Ahmad, Feroz (1993). The Making of Modern Turkey. London: Routledge. ISBN 978-0415091633.
  • Barkey, Henri J.; Fuller, Graham E. (2000). Turkey’s Kurdish Question. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847685521.
  • Bozarslan, Hamit (2004). La question kurde : États et minorités au Moyen-Orient. Paris: Presses de Sciences Po. ISBN 978-2724607178.
  • Bozarslan, Hamit (2008). Conflit kurde : Le brasier oublié du Moyen-Orient. Paris: Autrement. ISBN 978-2746700961.
  • Edmonds, C. J. (1957). Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925. London: Oxford University Press.
  • Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0815630937.
  • Klein, Janet (2016). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-1503600614.
  • McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. 3rd ed. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.
  • Olson, Robert W. (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0292776197.
  • Olson, Robert W. (1991). The Kurdish Question and Turkish–Iranian Relations from World War I to 1940. Costa Mesa: Mazda Publishers. ISBN 978-0939217152.
  • Tejel, Jordi (2009). Syria’s Kurds: History, Politics and Society. London: Routledge. ISBN 978-0415424400.
  • Üngör, Uğur Ümit (2011). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199603602.
  • van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books. ISBN 978-1856490191.
  • Zürcher, Erik J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860649585.
  • Watts, Nicole F. (2010). Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey. Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0295990491.
  • Kreyenbroek, Philip G.; Sperl, Stefan (eds.) (1992). The Kurds: A Contemporary Overview. London: Routledge. ISBN 978-0415072656.
  • Bozarslan, Hamit (1997). Révolution kurde et pouvoir d’État en Turquie. Paris: L’Harmattan. ISBN 978-2738455532.
  • Yalçın-Heckmann, Lale (1991). Tribe and Kinship among the Kurds. Frankfurt: Peter Lang. ISBN 978-3631431853.
  • McCarthy, Justin (1983). Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire. New York: New York University Press. ISBN 978-0814753903.
  • Deringil, Selim (1998). The Well-Protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860641022.
  • Kieser, Hans-Lukas (2001). Der verpasste Friede: Mission, Ethnie und Staat in den Ostprovinzen der Türkei 1839–1938. Zürich: Chronos. ISBN 978-3034005401.
  • Olson, Robert W. (various articles). Articles on the Sheikh Said rebellion and Kurdish nationalism. University of Texas Press journals and collected volumes.
  • British Foreign Office (FO) Reports (1919–1926). Kurdish unrest and the Sheikh Said rebellion. The National Archives, London.
  • United States Department of State (1925–1927). Reports on the Sheikh Said rebellion and eastern Anatolia. National Archives, Washington, D.C.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Commons Li Wikimedia Commons medyayên di warê Şêx Seîd de hene.
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Şêx_Seîd&oldid=1976672" hatiye standin.