Almanya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Komara Federal a Almanyayê
Bundesrepublik Deutschland[1]
Ala Mertal
Sirûd: Deutschlandlied
(bi kurdî: "Strana Almanyayê")
(tenê ayeta sêyem)[3]
Şûnewarê  Almanya  (keskê tarî)

– li Ewropa  (kesk & gewrê tarî)
– li Yekîtiya Ewropayê  (kesk)  –  [Rênîşan]

Paytext
û bajarê mezin
Berlin [a]
52°31′Bk 13°23′Rh / 52.517°Bk 13.383°Rh / 52.517; 13.383
Zimanên fermî Almanî[2][4]
Komên etnîkî
Demonîm Alman
Rêveberî Komar a Federal a parlementerî
 •  Serok Joachim Gauck
 •  Serokwezîr Angela Merkel
 •  Serokên Bundestag Norbert Lammert
 •  Serokên Bundesrat Stanislaw Tillich
 •  Serokê Federal Dadgeha Destûra Bingehîn Andreas Voßkuhle
Pêşvebirî
 •  Meclîsa jorîn Bundesrat
 •  Meclîsa jêrîn Bundestag
Damezrandin
 •  Împaratoriya Romaya Pîroz 2'ê reşemiyê 962 
 •  Konfederasyona Almanyayê 8'ê pûşperê 1815 
 •  Împaratorîya almanî 18'ê rêbendanê 1871 
 •  Komara Weimarê 11'ê tebaxê 1919 
 •  Komara Federal 23'ê gulanê 1949 
 •  CAE Bingeh[5] 1'ê rêbendanê 1958 
 •  Veyekbûn 3'ê kewçêrê 1990 
Rûerd
 •  Giştî 357.168 km2 (63emîn)
137.847 sq mi
Gelhe
 •  2015 texmînkirin 81,770,900[6] (16an)
 •  Tîrbûn 227/km2} (58emîn)
583/sq mi
TBH (PHK) 2015 texmînkirin
 •  Giştî $3.842 trîlyon[7] (5emîn)
TBH (nomînal) 2015 texmînkirin
 •  Giştî $3.371 trîlyon (4emîn)
Gini (2014)  30.7[8]
navîn
EPM (2014)  0.916[9]
pir bilind · 6emîn
Dirav Euro () (EUR)
Demjimêr CET (UTC+1)
 •  Havîn (DH) CEST (UTC+2)
Hatûçûna ajotinê rast
Koda telefonê +49
Înternet TLD .de û .eu

Almanya (Dengdani/ˈɑːlˈmɑːnjɑː/; bi almanî: Deutschland, bilêvkirin: [ˈdɔʏtʃlant]), bi fermî Komara Federal a Almanya yê an KFA (bi almanî: Bundesrepublik Deutschland, Derbarê ev deng Guhdar bike ? / i),[10], dewleteke federal e û cihê xwe di navenda Ewropayê de girtiye. Tixûbên wê digihên Danîmarka, Polenda, Komara Çek, Awistriya, Swîsre, Fransa, Lûksembûrg, Belçîka û Holendayê. Li bakurê Almanyayê Deryaya Bakur û Deryaya Baltik digihine Almanyayê.

Paytext û cihê rûniştina hikûmetê Berlîn e, lê berê wezareta federal li Bonnê bû. Sîstema polîtîk federalî ye û ev sîstem bi şiklê demokratiya parlemanî hatiye organîzekirin. Li gorî benda 20em a destûra bingehîn, Almanya dewleteke federal, demokratîk û sosyal e. Ev dewleta federal ji 16 dewletên federe (dewletên herêmî, federedûgel) pêk tê. Dewleta Federal endamê Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, NATO û G8ê ye.

Erdnîgarî[biguherîne]

Li Almanya derdora 80 bajarê mezin (hejmara rûniştvanan di ser 100.000) hene. Ji wana 14 bajar hejmara rûniştvanên wan di ser 500.000 hezarî deye.

Pênc bajaren herî mezin evin (dem: berfanbar 2005):

  1. Berlîn, 3,51 milyon
  2. Hamburg, 1,75 milyon
  3. München, 1,38 milyon
  4. Köln, 1.024.373
  5. Frankfurt am Main, 687.775

Berlin bi 3,5 Milyon rûniştvan bajarê almanya yê herî mezine.

Wekî din der dora van bajaran herêmên avakirî (metropol) çê bûne, ku bi milyona mirov lê dijîn. Li gor hejmara rûniştvanan herêmen herî mezin evin:

  1. Herêma Rhein-Ruhr, 11,3 milyon
  2. Herêma Berlin-Brandenburg, 4,5 milyon
  3. Herêma Frankfurt-Rhein-Main, 5,8 milyon
  4. Herêma Stuttgart, 3,9 milyon
  5. Herêma Hamburg, 5 milyon

Herêmên Almanyayê[biguherîne]

16 Herêmên Almanyayê hêne. Ew her herêmê parlementoya bixwe heye û di hundur de gelek aiyan de zagonên xwe hê ne. Ew 16 herêm û paytextê xwe wiha ne:

Rêz Herêm Paytext Rûerd (km²) Nifûs (bi hezaran)
1 Baden-Württemberg Stuttgart 35.751,46 10.632
2 Bayern München 70.551,57 12.604
3 Berlin [11] 891,85 3.419
4 Brandenburg Potsdam 29.485,63 2.450
5 Bremen Bremen[11] 419,38 654
6 Hamburg [11] 755,26 1.753
7 Hessen Wiesbaden 21.114,94 6.046
8 Mecklenburg-Vorpommern Schwerin 23.180,14 1.598
9 Niedersachsen Hannover 47.634,90 7.792
10 Nordrhein-Westfalen Düsseldorf 34.097,72 17.572
11 Rheinland-Pfalz Mainz 19.853,36 3.995
12 Saarland Saarbrücken 2.569,69 991
13 Saksonya Dresden 18.415,51 4.047
14 Sachsen-Anhalt Magdeburg 20.446,31 2.246
15 Schleswig-Holstein Kiel 15.799,38 2.814
16 Thüringen Erfurt 16.172,50 2.162

Dîn[biguherîne]

Li gelî Almanyayê 60% xwe xiristiyanên ne (30.2% Katolîk û 29.2% Protestanî). 4% en xwe misilman û 34.1% ateîst û agnostîk in. [12]

Çavkanî[biguherîne]

  1. Li kêmanîke naskirî Zimanên almanî:
  2. Bundespräsidialamt. "Repräsentation und Integration" (bi German). Standin: 8 March 2016. Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] 
  3. Ji 1952 heta 1990, Deutschlandlied sirûda netewî bi tenê ayeta sêyem li ser caran fermî sirûd gotin bûye. Ji ber ku 1991, bi tenê ayeta sêyem sirûda netewî bûye.[2]
  4. Danîmarkî, Almaniya jêrîn, Sorbî, Romanî, û Frîzî naskirin, ji aliyê Senedê Ewropayê ji bo Zimanên Herêmî an Hindikayiyan
  5. Yekîtiya Ewropayê ji ber ku 1993.
  6. "Population based on the 2011 Census - Federal Statistical Office (Destatis)". destatis.de. 30 September 2015. 
  7. "Germany". International Monetary Fund. October 2015. Standin: Kewçêr 2015. 
  8. "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Standin: 13'ê tebaxê 2013. 
  9. "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Standin: 14'ê berfanbarê 2015. 
  10. IPA transcription of "Bundesrepublik Deutschland": [ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant]
  11. a b c Navçeyên Berlin û Hamburg ji bajarên hewşêwe navî de de pêk tên. Bremen jî navçeyeke ji bajarekî de pêk têye jî, bajarê Bremerhaven jî di hundura Bremen da ye.
  12. [1]

Girêdanên derve[biguherîne]