Bac
Bac xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike.[2] Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira kevnare li dora 3000-2800ê b.z. çêbû.[3] Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.
Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.
Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe,[4] yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin.[5][6] Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.
Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ "Tax revenues as a share of GDP, 2022". Our World in Data. Roja gihiştinê 7 îlon 2024.
- ^ Charles E. McLure Jr. "Taxation". Encyclopædia Britannica. Roja gihiştinê 3 adar 2015.
- ^ Taxes in the Ancient World, University of Pennsylvania Almanac, Vol. 48, No. 28, 2 April 2002
- ^ Girdusky, Ryan (2017). "Poll: Sorry libertarians, millennials don't believe taxation is theft". Washington Examiner. Roja gihiştinê 7 sibat 2026.
- ^ Sciaudone, Christiana; Niser, Lisa (24 çiriya pêşîn 2022). "Why Do We Pay Taxes?". Business Insider. Roja gihiştinê 31 çiriya pêşîn 2022.
- ^ "Yes, Taxation Is Theft | Mises Institute". mises.org (bi îngilîzî). 15 çiriya paşîn 2019. Roja gihiştinê 5 kanûna paşîn 2025.
