Here naverokê

Bazê Dostikî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Bazê Dostikî
Zilekî ji Bazê Dostikî di sala 984an
Wezîfedarî
983-991
Hikumdarê Dewleta Merwaniyan
BerêMeqam hatiye damezrandin
PaşêHesenê Merwan
Jiyan
Jidayikbûnnêz. sedsala 10an
Xîzan, Dewleta Hemdaniyan
Mirin991an
Mûsil, Dewleta Merwaniyan
Cihê goristanêSûr, Amed, Bakurê Kurdistanê
NeteweKurdê sunî
Dê û bav
  • Dostik yê Hamidî (bav)
PîşeSerokeşîr û damezrînerê xanedana merwaniyan
biguhêreBelge

Bazê Dostikî[1][a] an jî têne Baz[2] (jdb. nêz. sedsala 10an - m. 991an) serokeşîr û damezrînerê dewleta kurdan yê merwaniyan di sala 983an de bû[3] ku di dawiya sedsala 10an û destpêka sedsala 11an de li hin deverên Bakurê Kurdistanê, di nav de herêmên li dora Farqîn û Amed, Riha, Ûrmiye û Mûsil hikum kir.[4]

Baz, ku ji axên çiyayî yên nêzîkî Xîzanê rabû, çend eşîrên kurd di bin serokatiya xwe de kir yek û di nav parçebûna siyasî ya xanedana ebasiyan û serdestiya biweyhiyan a li ser Bexdayê de mîrektiyek serbixwe ya kurd ava kir. Serdestiya wî ya kurt (nêz. 983–991 p.z.) destpêka dewletbûna kurd a rêxistinkirî li herêmê nîşan da û bingeha nêzîkî sedsalek serdestiya merwaniyan danî.[5]

Jiyana berê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Baz di sedsala 9an li nêzikî Xîzanê jidayikbû ye. Bavê wî Dostek yê Hemidî bû.[4] Derbarê jiyana wî ya kesane de zêde tişt nayê zanîn. Dema ew mezin bû, Baz di destpêkê de serokê komeke çekdar bû, dibe ku komeke şer.[4] Tê gotin ku wî milkên bavê xwe mîras girtiye ku ew federasyoneke eşîrî ya kurd bû ku li dora bajarên Sêrt û Bidlîsê bû û bi fermî wekî xweser di bin hemdaniyan tevdigeriya. Ew ji eşîra hemidî bû ku şaxek ji eşîra çêharbuxtî (çar Botan) bû.[3][4] Lêbelê, mîrata wî ji hêla eşîra hemidî û dostikî ve jî hatiye îdîakirin.[4]

Navê Dostikî ji Dustak di navê wî de tê wateya ku îro wekî eşîra doskî li herêma Behdînan têne zanîn.[4] Xwişkek wî bi navê Fehm û birayek wî bi navê Ebû 'l-Fawaris Hesen hebû. Yê paşîn di şerekî li dijî xanedana biweyhiyan di salên 987-988an de hate kuştin.[4][6]

Baz di serdemeke parçebûna siyasî û guherîna hêzê di navbera hêzên kurd, ereb û bîzansî de mezin bû û bi rêya hevpeymaniyên eşîrî û êrîşan ezmûna leşkerî û bandora herêmî bi dest xist.[5] Navûdengê wî wekî rêber û şervanekî jêhatî hişt ku ew çend eşîrên kurd di bin fermandariya xwe de bike yek.[5] Berî damezrandina xanedana Merwaniyan, ew wekî fermandarekî herêmî xizmet kir û hêdî hêdî kontrola xwe li ser deverên derdora Meyafeqerîn (îro Farqîn) û Amîd (îro Amed) berfireh kir û bingehên mîrektiya bihêz a kurdî a ku ew ê paşê hikum bike danî.[5]

Desthildarî (983-991)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Baz di rewşa siyasî ya aloz a dawiya sedsala 10an de, dema ku lawazbûna kontrola ebasiyan rê da hêzên herêmî ku li seranserê Bakurê Kurdistanê serxwebûnê îspat bikin, wek rêberekî girîng ê kurd derket holê.[7] Eşîrên kurd ên herêmê ku demek dirêj ji hev cuda bûbûn û pir caran ji aliyê hikumdarên cîran ên ereb û faris ve dihatin manîpulekirin, dest bi yekbûnê di bin kesayetiyên leşkerî yên bihêz de kirin.[7] Di nav van de Bazê Dostikî jî hebû. Di destpêka salên 980an p.z. de, wî berê wekî fermandar û rêxistinvanek jêhatî di nav eşîrên kurd ên ku li dora Xîzan, Farqîn û li Amedê dijîn de navûdengek bi dest xistibû.[8][9]

Axayên desthildarî yê Baz di destpêka 983an p.z.

Serhildana wî li dora sala 983an p.z. dest pê kir, dema ku wî ji kêmbûna bandora xanedana biweyhiyan li ser axên ebasiyan sûd wergirt.[10] Biweyhî, xanedaneke şiî ya farisî ku kontrola Bexdayê û piraniya rêveberiya ebasiyan bi dest xistibû, ji bo parastina rêkûpêkiyê li parêzgehên sinor têkoşiyan.[10] Ev valahiya siyasî rê da rêberên herêmî yên azwer ên wekî Baz ku alîgirên xwe ji bo xweseriyê bicivînin. Di destpêkê de, tevgera wî dibe ku wekî serhildanek herêmî li dijî bacên zêde an destwerdana derve dest pê kiribe, lê ew zû veguherî kampanyayek berfirehtir ji bo serxwebûn û yekîtiya kurdan.[10] Ev fetih bûn sedema damezrandina dewleta merwaniyan ku navê xwe ji neviyê wî Merwan girtiye ku piştî mirina Baz dê xanedaniyê bidomîne. Xaka mîrektiyê li seranserê Amed, Cizîr û hin deverên Rojavaya Kurdistanê dirêj dibû û di navbera ebasiyan, biweyhiyan û bîzansan de herêmeke stratejîk çêdikir.[11]

Sîstema siyasî û rêveberî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Axayê desthildarî yê merwaniyan, piştî dagirkerên Baz nêz. 990an

Desthildariya Bazê Dostikî rêveberiya eşîrî bi hêmanên pratîka rêveberiya îslamî ya ji ebasiyan mîras girtibû re hev. Her çend hêza wî bi kûrahî di dilsoziya eşîrî de kok girtibû jî, wî pêwîstiya bi amûrek dewletê ya birêkûpêk ji bo parastina aramiyê fêm dikir.[11] Çavkaniyên dîrokî destnîşan dikin ku wî parêzgarên herêmî (walî) û berhevkarên bacgir ava kirin da ku navendên sereke yên bajarî çavdêrî bikin, di heman demê de deverên gundewarî di bin çavdêriya serokên eşîrî yên dilsozê wî de man.[11] Wî rêbazek pragmatîk ji bo rêveberiyê pejirand ku giraniyê da ewlehî, aramiya bazirganiyê û edaletê.[11] Rêyên karwanan ên di navbera Dîcle û Firatê de - ku ji bo bazirganiya di navbera cîhana îslamî û bîzansê de girîng in - di bin desthilatdariya wî de hatin parastin ku ev yek alîkariya geşedana aborî ya herêmê kir.[12] Dadgeha wî ya li Farqînê bû navendeke danûstandina pirçandî, ku rayedarên ereb, faris, kurd û ermenî di bin sîstemek de ku xweseriya eşîrî bi çavdêriya navendî re hevseng dikir, bi hev re têkilî danîn.[12]

Baz herwiha bi rêya olê li pey rewatiyê digeriya. Her çend di derbarê xwedaparêziya wî ya şexsî de zêde tiştek nayê zanîn jî, wî bi alimên olî yên sunî yên herêmê re têkiliyên germ diparast, xwe wekî parêzvanê îslamê û berjewendiyên kurdan bi cih dianî.[12] Bi vî awayî desthilatdariya wî pirek di navbera desthilatdariya eşîrî û rêveberiya îslamî de çêkir, hevsengiyek ku cîgirên wî dê nêzîkî sedsalekê biparêzin.[10] Di dema serweriya wî de, li Farqînê pereyên ku navên hem xelîfeyê ebasî û hem jî desthilatdariya merwanî li xwe kirine hatine kolandin - peyamek siyasî ya nazik ku dilsoziya fermî ya bi xelîfetiyê re nîşan dide di heman demê de serxwebûna fiîlî îspat dike.[10] Ev sembolîzma dualî hevsengiya siyasî ya baldar a Badh nîşan dide: ji derve desthilatdariya xelîfeyê ebasî ji bo dûrketina ji pevçûnê nas dike, di heman demê de di pratîkê de bi awayekî xweser hikum dike.[10][12]

Zilekên Baz

Tevî ku Baz hikumdarekî misilman bû jî, nêzîkatiyek pragmatîk li hember kêmneteweyên olî, bi taybetî xiristiyan û êzidiyên ku li axa wî dijîn, pejirand. Kronîkvanên ermenî û suryanî yên hevdem, wekî Mîxaîlê Suryanî, paşê serdema merwaniyan wekî serdema toleransa nisbî li gorî rejîmên cîran bi nav kirin. Dêrên xiristiyan ne tenê destûr hatin dayîn, lê di hin rewşan de jî hatin sererast kirin, ji ber ku Baz rola wan di rêveberiya herêmî, bazirganî û xwendin û nivîsandinê de dinirxand. Baz alim û helbestvanên ku ji deverên biweyhî û hemdaniyan reviyabûn vexwendine dadgeha xwe. Van rewşenbîran li Farqînê penageh dîtin û dibe ku bingehên vejîna çandî ya merwaniyan a paşê di bin desthilata cîgirên wî de, dema ku derdorên wêjeyî yên kurdî, erebî û farisî dest bi tevlîhevbûnê kirin, danîne.[13]

Her çiqas serdema serweriya Bazê Dostikî kurt bû jî, delîlên arkeolojîk û nivîsî nîşan didin ku wî li Farqîn û Amedê projeyên ji nû ve avakirina bajaran û xurtkirinê dest pê kirine.[14] Di nav wan de sererastkirina sûrên bajêr û başkirina pergalên avdanê li kêleka çemên Êlih û Dîcleyê hebûn. Armanca polîtîkayên wî vejandina bazirganî û çandiniyê piştî dehsalan bêîstîqrariyê li Mezopotamyaya Jorîn bû. Wî her wiha bazirganên ermenî û suryanî teşwîq kir ku li bajarokên di bin kontrola merwaniyan de bi cih bibin ku ev yek alîkarî da avakirina aboriyek bajarî ya piretnîkî û pirzimanî.[14]

Rêxistin û Stratejiya Leşkerî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Leşkerên Baz li ber deriyên Rihayê li dijî parastinên bîzansî

Hêza leşkerî ya Bazê Dostikî di şiyana wî ya seferberkirina hêzên eşîrî bi lez û bez û bicihkirina wan bi stratejîkî li ser erdên asê de bû. Artêşa wî bi piranî ji siwarî û piyadeyên sivik ên kurd pêk dihat ku di şerê çiyayî û taktîkên gerîla de jêhatî bûn. Vegotinên hemdem behsa karanîna êrîşên siwarî yên bilez ji hêla wî ve dikin da ku hêzên dijmin ên mezintir tacîz bike - stratejiyek ku hem li dijî garnîzonên biweyhî û hem jî li dijî leşkerên hemdanî yên Mûsilê pir bi bandor derket. Baz ji rûbirûbûna rasterast bi xîlafeta ebasiyan re li Bexdayê dûr ket. Di şûna wê de, wî "teslîmiyeta sembolîk" pratîk kir - carinan diyariyan an xasan dişand dema ku bi serbixwe hikum dikir. Vê dîplomasiya hişyar hişt ku ew di kronîkên fermî de wekî serhildêr neyê binavkirin ku ev yek jî beşek ji sedema wê ye ku hin dîroknasên paşîn bi zimanekî bêalî an jî bi rêzdarî behsa wî dikin, ne wekî serhildêr.[14]

Baz herwiha ji bo ewlekirina rêyên bazirganiyê û parastina li dijî êrîşên bîzansî yên ji rojava ve, keleh û bircên çavdêriyê bi kar anî. Wî li kelehên sereke yên wekî Farqîn, Amed û Heskîf garnîzonan ava kir. Şîyana wî ya hevrêzkirinê di navbera gelek komên eşîrî de, ku her yek bi rêberê xwe ve girêdayî bû, astek berbiçav a jêhatîbûna rêxistinî nîşan da ku di nav hikumdarên kurd ên sedsala 10an de ne asayî bû.[15]

Ji ber ku deverên wî bi çend mîrektiyên ermenî ve sinordar bûn, Baz peymanên ne-êrîşkar ên hevbeş bi hikumdarên ermenî yên herêmê re, di nav de artsuruniyên Vaspurakan, domand.[16] Ev têkilî rê da tevgera azad a esnaf, keviran û bazirganan. Hin mîmariyên serdema merwaniyan bandora kevirên ermenî nîşan didin, ku dibe ku vedigere projeyên avakirina destpêkê yên Baz.

Tevî federasyona sist a eşîrên di bin fermandariya wî de jî, serokatiya wî bi rêya nasname û armanca hevpar îlhama dilsoziyê da û eşîrên kurd ên parçebûyî veguherand hêzek leşkerî ya yekgirtî ku dikare bi hêzên herêmî re rûbirû bibe.

Têkiliyên bi bîzansê û dewletên cîran re

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Têkiliyên Bazê Dostikî bi împeratoriya bîzansê re tevlihev û pragmatîk bûn. Bîzansî, di bin împerator Basil II de, di lûtkeya hêza xwe ya leşkerî de bûn û pir caran destwerdan li Bakurê Kurdistanê dikirin. Baz dîplomasiyeke bi baldarî bi wan re domand - carinan tevlî pevçûnan dibû, lê pir caran ji bo ewlekirina sinorên xwe yên rojava li agirbestan digeriya. Mîrektiya wî wekî dewletek aramî di navbera bîzansê û axên îslamî de xizmet dikir, pozîsyonek ku dihêle ew ji cihekî bihêz danûstandinan bike.[16][17]

Li başûr, berfirehbûna wî ya ber bi herêma Mûsilê ve ew rasterast bi xanedana hemdaniyan re anî pevçûnê ku hîn jî di bin serweriya ebasiyan de hin deverên Başûrê Kurdistanê kontrol dikirin.[18]

Hin çavkaniyên erebî yên ku kêm naskirî ne (bi taybetî Îbn Esîr û Meqdisî) destnîşan dikin ku nûnerên Baz bi fatimiyan re li Misirê name û peyamên sinorkirî domandin, bi îhtîmaleke mezin li pey naskirina hevbeş an rêkeftinên bazirganiyê bûn. Her çend ti hevpeymaniyek fermî nehatiye belgekirin jî, ev yek haydariya wî ya ji rewşa jeopolîtîk a mezintir û hewldana wî ya ji bo bicihkirina merwaniyan wekî hêzek rewa di nav dewletên îslamî yên reqabetkar ên wê serdemê de nîşan dide.[16][19]

Mirin

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di sala 991an p.z. de, Baz kampanyayek mezin li dijî hemdaniyan birêve bir, bi armanca ku bandora xwe bêtir ber bi geliyê Dîcleyê ve berfireh bike. Lêbelê, kampanya bi awayekî trajîk bi dawî bû - Baz di şerê nêzîkî Mûsilê de hat kuştin, tê gotin ku ji hêla hin hevalbendên wî ve hat xiyanetkirin. Mirina wî berfirehbûna mîrektiya wî rawestand lê ew hilweşand; cîgirên wî mîrata wî di bin xanedana merwaniyan de berdewam kirin. Beriya mirina xwe, Baz dest bi teşwîqkirina xizmekî xwe yê ciwan - dibe ku kur an biraziyê wî Hesenê Merwan - kir da ku polîtîkayên xwe bidomîne.[4]

Tê gotin ku gorra wî li Sûra Amedê ye.[20]

Mîrasê wî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Pira Malabadê

Di rojnameya Kurdistanê de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka Selahedînê Eyûbî û Bedirxan Beg hate nîşandan.[21]

Her çend serweriya wî kêmtir ji deh salan dom kir jî, bandora Bazê Dostikî mayînde bû. Ew yekem serwerê kurd bû ku bi serkeftî dewletek kurd a aram û seribixwe li Mezopotamyaya Jorîn ava kir. Bi xurtkirina hêza eşîrî, reformên îdarî û hevsengiya dîplomatîk a di navbera ebasî û bîzansan de bingeha nêzîkî sedsalek serweriya merwaniyan (983–1085 p.z.) danî.[22]

Di bin desthilata cîgirên wî de, merwaniyan serdemeke aramiya nisbeten baş, geşbûna çandî û pêşketina mîmarî bi dest xistin, di nav de geşbûna Farqînê wekî navendeke herêmî ya bazirganî û zanînê. Baz bi xwe bû sembola yekîtî û berxwedana kurdan, ne tenê wekî fetihkarek, lê wekî dewletparêzek ku konfederasyona eşîran veguherand rêveberiyeke rêxistinkirî tê bîranîn.[22]

Bi vîzyon û serokatiya xwe, Bazê Dostikî mîrektiyek hişt ku demek dirêj piştî mirina wî jî nasnameya siyasî ya kurd şekil da, û ew kir yek ji kesayetiyên herî kevin û girîng di dîroka Kurdistanê de. Pira Malabadê li Farqînê, navê xwe ji Bazdigire.[23]

Binerê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Nîşe

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ Bi navê temanî: Ebû Ebdûllah yê Huseyînê Dostak yê Çêharbuxtî

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ Zekî Beg, Mohemed Emîn. Kurtîyek ji Mêjûwa Kurd û Kurdistan. Rêza Barzanî ji Nivîsên Kurdî. r. 143.
  2. ^ Narozî, Emîn (1997). "Kurd di kitêba Ibn El-Esîr de-II" (PDF). Çira. 11: 18.
  3. ^ a b Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press. r. 15. ISBN 9780815630937.
  4. ^ a b c d e f g h Amedroz 1903, r. 8-9.
  5. ^ a b c d Amedroz 1903, r. 10-11.
  6. ^ Yaz, Arafat (2020). "Mervânî Devleti'nin Kurucusu Bâd b. Dostık". Turkish Studies (bi tirkî). 15 (2): 724–726.
  7. ^ a b Seibt, Werner (1976). Die Skleroi: eine prosopographisch-sigillographische Studie (bi almanî). Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. r. 46. ISBN 9783700101802.
  8. ^ Tekin, Rahimi (2000). Ahlat tarihi. Osmanlı Araştırmaları Vakfı. r. 35. ISBN 9789757268307.
  9. ^ "Mervani Kürt beyliğinin hazin sonu". 23 kanûna pêşîn 2019.
  10. ^ a b c d e f KLL; Müller, Christian (2020). Ibn al-Aṯīr, ʿIzz ad-Dīn ʿAlī ibn Muḥammad: al-Kitāb al-kāmil fī t-tārīḫ. Stuttgart: J.B. Metzler. rr. 370–374. ISBN 978-3-476-05728-0.
  11. ^ a b c d History, University of Minnesota Center for Early Modern (2000-09-25). City Walls: The Urban Enceinte in Global Perspective. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65221-6.
  12. ^ a b c d Ashtiany, Julia; Bray, Julia; Smith, Gerald Rex; Johnstone, T. M.; Latham, J. D.; Serjeant, R. B.; Menocal, María Rosa; Cambridge, University of; Scheindlin, Raymond P. (1990-03-30). Abbasid Belles Lettres. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24016-1.
  13. ^ Mulder, Stephennie (2019-08-06). Shrines of the 'Alids in Medieval Syria: Sunnis, Shi'is and the Architecture of Coexistence. Edinburgh University Press. ISBN 978-1-4744-7116-9.
  14. ^ a b c El-Azhari, Taef (2016). Zengi and the Muslim Response to the Crusades: The Politics of Jihad. Routledge. r. 42. ISBN 9781317589396.
  15. ^ Peacock, Andrew C. S. (2010). Early Seljūq History: A New Interpretation. Routledge. r. 154. ISBN 9780415548533.
  16. ^ a b c Ashtiany, J. (1990). Abbasid Belles Lettres. Cambridge University Press. r. 15. ISBN 9780521240161.
  17. ^ Tilman, Nagle (15 kanûna pêşîn 1990). "Buyids". Iranica Online. Roja gihiştinê 30 gulan 2017.
  18. ^ Bosworth, C.E. (19 tîrmeh 2011). "AḴLĀṬ". Iranica Online. Roja gihiştinê 30 gulan 2017.
  19. ^ Catherine Holmes, Basil II And the Governance of Empire, 976-1025, (Oxford University Press, 2005), 309.
  20. ^ "Scholar seeks recognition for tomb of Kurdish dynastic ruler". Rûdaw. 15 kanûna pêşîn 2020. Roja gihiştinê 5 gulan 2021.
  21. ^ Ekici, Deniz (2021). Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism: The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914) (bi îngilîzî). Lexington Books. rr. 61–62. ISBN 978-1-7936-1259-5.
  22. ^ a b Jwaideh 2006, r. 16.
  23. ^ "Malabadi Köprüsü yıllara meydan okuyor".

Bîbliyografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • Bosworth, C.E (1996). The New Islamic Dynasties. Columbia University Press. r. 89. ISBN 978-0-231-10714-3.
  • Bar Hebraeus, Chronique universelle, Mukhtassar al-Duwal, Beirut.
  • Chronography of Elias bar Shinaya, Metropolitan of Nisibe, edited and translated into French by L .J. Delaporte, Paris, 1910.
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bazê_Dostikî&oldid=1963243" hatiye standin.