Cîhana kevin

Nexşeya Cîhana nû ku parzemînên wekê Ewropa, Asya û Afrikayê vesihewîne

Cîhana kevin (bi latînî: Mundus vetus) binav kirina afroewrasyayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve piştî sala 1493an, dema ku ew ji hebûna Amerîkayê bi guman bûne, hatiye afirandin. Ev têgîn ji bo berawirdkirina parzemînên Afrîka, Ewropa û Asyayê ya li nîvkada rojhilat ku berê ji aliyê ewropiyan ve wekî tevahiya cîhanê dihatin hesibandin, bi "Cîhana nû" ku têgehek ji bo axên nû yên nîvkada rojava ku hatibû dîtin, bi taybetî ji bo parzemîna Amerîkayê ye tê bikar anîn.

Dîrok

Di çarçoveya arkeolojî û dîroka cîhanê de, têgeha "cîhana kevin" ev beşên cîhanê digire nav xwe ku ji serdema bronzê û pê ve di têkiliyeke çandî ya (nerasterast) de bûn ku di encamê de pêşketina paralel a şaristaniyên destpêkê çêbûye ku bi piranî li herêma nerm di navbera paralelên 45 û 25 ên bakur de ku herêma Deryaya Navîn û tevî bakurê Afrîkayê digire nav xwe. Her wiha Mezopotamya, deşta Îranê, nîvgirava Hindistanê, Çîn û hinek beşên çola Afrîkaya Başûr di nav xwe de girtiye.

Ev herêm bi rêya rêya bazirganiyê ya rêya hevrîşimê ve girêdayî bûn û piştî serdema bronzê, serdemeke diyar a serdema hesinê hebû. Di warê çandî de, serdema hesinê bi serdema aksiyayî re hatiye ku behsa pêşketinên çandî, felsefî û dînî dike ku di dawiyê de bûye sedema derketina holê ya qadên çandî yên dîrokî yên rojavayî (helenîzm, "klasîk"), rojhilata nêzîk (zerdeştî û dînên îbrahîmî) û rojhilata dûr (hinduîzm, budîzm, caynîzm, sîkhîzm, konfuçyanîzm û taoîzm).