Charles Darwin

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Charles Darwin

FRS FRGS FLS FZS
Charles Darwin seated crop.jpg
Jidayikbûn 12ê sibata 1809an
Mirin 19ê nîsana 1882an (73 salî)
Down House, Downe, Kent
Hevwelatî Keyaniya Yekbûyî Brîtanî
Xelat
  • Madalyayê Royal (1853)
  • Madalyayê Wollaston (1859)
  • Madalyayê Copley (1864)
Şanenav Charles Darwin Signature.svg
biguherîneBelge

Charles Robert Darwin (z. 12ê sibatê, 1809 − m. 19ê nîsanê, 1882) zanyarek Brîtanî e. Pirtûka wî Koka Cureyan (bi înglîzî: On the Origin of Species) bandoreke girîng ser zanistan kir.

Charles Darwin sala 1809 de li Inglîstanê wek zarokê malbateke dewlemend hat dinyayê. 16 saliya xwede ji bo perwerdeya tibe bibîne şandin zankoya Edinburghê li Skotlenda. Le ev mijar bala wî nekişand û lewma ji bave wî ew ji bo bibe kese qane kir u xwest ew biçe zankoya Cambridge. Ji xeyne viya tişta ku herî bala Charles dikişand dîroka xwezayê bu. Her wiha di vî demê de li zankoya Cambridge de John Stevens Henslow e wek mamoste kar dikere bu hevalbend u dost. Darwin, ji saya Henslow gerinekî ji bo keşfkirine cu Amerikaya başur. Her wiha di vî demê de tişta ku herî bandore li ser Darwin dike pirtuka Alexander von Humboldt`in. Pirtuken Humboldt rêya zanistîya xwezayê li ber Darwin vekir. Darwin, 5 salan rewîtîyekî deryayê ji bo keşfkirina xweza û erdnigariye kir.  

Charles Darwin, di vegera rewîtîya xwe de li ser mijarên zoolojî û erdzanîn nivisen xwe yê rojane wesand. Ev tişt di raya giştîde navê wî belav kir.

Koka Cureyan (On the Origin of Species)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Deftera, 1837
On the Origin of Species, 1859, rûpel 116–117

Darwin, di sala 1843 de berhema xwe ya bi navê Koka Cureyan wesand. Dema Darwin ev berhem nivîsand bi tabetî ji Thomas Malthus e ku pirtuka wî ya bi navê "Ezmûnîyek li ser Nifusa ku bandorxistina ji bo civaka pêşerojê" ê gelek bandora wî de ma. Malthus gotibi, civakeki mirovên an ji heywanan, dema hemu ferden wî werin salen gehiştî û xwe bidin zayin, bi lezekî mezin civak dikare duqat bibe. Darwin bi vî fikrê tevgerîya û teza xwe ya vebijartina xwezayî derxist u peştabir. Li gor teze; ji bo muhfezekirina nifusa ya civaka heywanan, giredaye mirina ferden ku hin nehatibune salen zayineye. Encax, ferden ku xwe li diji rewşa jiyanê xurtgirtine dikarin bizene an ji bide zayin. Her tişt vebijartina di navbera ferden ku xwe li dijî zehmetiya jiyane dike cedibe.

Ev teza wi seride u heya niha gelek rexne kişandîye. Bi taybetî rexneyên firmesunî u olî çebunin.

Tekosina Darwin, bi mirina wî qediya (1882)u fikre wi hin ji vî aliyê oldaran tê rexnekirin û te xwestin ku were puçkirin.

Girêdanên derve[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]