Dîplomasiya kurdan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search

Dîplomasiya kurdan hemû têkiliyên dîplomatîk yên dîrokî û nûjen yên kurdan dihundirîne. Her çend ku em bibêjin di dîroka moderna kurdan de dewletên kurdan kêm û demkî bin jî, serok û rêvebirên kurd têkiliyên xurt yên dîplomasîyê meşandî ne

Nêrina dîrokî[biguherîne]

Bingeha dîroka dîplomasiya kurdî digehe mîrektiyên kurd di serdemên desthilatên Osmanîyan û Sefewîyan de. Gelek mîrektyên kurd ji bo têkiliyan li gel van dewletan ava bikin, gelek caran qasid û berevan jê re şandî ne. Gelek caran mîr bixwe ji bo têkiliyan çûne qesrên şah û padîşahan.

Bi nêrîna modernîst mirov dikare bibêje ku dîplomasiya kurdan ya modern ji aliyê Şêx Ubeydelayê Nehrî hatiye destpê kirin. Şêx Ubeydela ji bo ku bigehe armanca xwe bi balyozên dewletên biyanî re têkilî didanî. Gelek hevdîtinên wî li gel balyoz û konsolosên rûs û ingilîzan çêbûn.

Li sala 1898ê de Mîqdad Mîdhed Bedirxan rojnameya Kurdistan (rojname) weşand. Di vê rojnameyê de gelek têkilî li gel dewlet û siyasetmedarên biyanî hatin danîn.

Dîplomasiya Şerîf Paşa[biguherîne]

Mihemed Şerîf Paşayê Babanî di proseya dawîkirina şerê cîhanî yê yekem, wek berpirsiyarê neteweyê kurd li Ewropa tevdigere û heq û hiqûqa kurdan diparêze. Şerîf Paşa di vê proseyê de du memorandûman(22 adar 1919 û 1 adar 1920) û yek nexşeya Kurdistanê li gel nûnerên ewropayî parve dike. Her wisa 20 berfanbara 1919ê de li gel delegasyona ermenan Daşnakan re daxuyandina hevpar dide [1]

Dîplomasiya Şêx Mehmûd[biguherîne]

Li sala 1918ê Şêx Mehmûdê Berzencî Keyaniya Kurdistanê ava kir. Piştî avakirinê keyaniyê komîserê pîlebilind yê ingilîzan Arnold Wilson seredanî Şêx Mehmûd dike. Şêx Mehmûd hevpeymaneke hatiye destnîşankirî ji aliyê 50 serokeşîrên kurd, pêşkêşî Arnold Wilson dike ku otonomiya kurdan qebûl bike. Lê ingilîzan ew daxwazên kurdan qebûl nekirin û kurdan jî li 19 gulana 1919ê dest bi serhildanê dijî ingilîzan kirin [2].

Şêx Mehmûdê Berzencî 20ê rêbendana 1923yê ji Yekitiya Sovyetan re nameyek dişîna ku alîkariya kurdan bikin. 10ê xizîrana 1923 yê jî nameyek dişîne. Piştî bêbersiviy van nameyan 27ê tîrmeha 1923yê nameyeke din ji sovyetan şand [3].

25ê adara 1925ê Şêx Mehmûdê Berzencî nameyekê ji Cemiyeta Neteweyan dişîne ku serxwebûna Kurdistanê bipejirînin. Şêx Mehmûd Berzencî têkiliyên xwe li gel herkesê xurt dikir. Ji bo ku li gel tirkan têkiliya ava bike Tahir Efendî erkdar kiribû, ji bo têkiliyên li gel ingilîzan Şêx Qadir û Mistefa Paşayê Yamûlkî erkdar kiribû [4].

Dîplomasiya Mela Mistefa Barzanî[biguherîne]

Mela Mistefa Barzanî li gel Cemal Ebdulnasir

Li sala 1943yê de Mela Mistefa Barzanî di encama Şoreşa 1943yan de li gel Hikûmeta İraqê dirûne. Di encamê de gelek daxwazê miletê kurd tên qebûl kirin. Ev destkeftî serkeftineke mezin e di dîroka Kurdistanê de, hem micadeleya Mela Mistefa Barzanî meşrû bû, hem jî hemahengiya Mela Mistefa û rêxistinên kurd di asteke pir baş de bû ku bi hevra alavên dîplomasiyê bikar bînin.

Mela Mistefa Barzanî wexta li Sovyetan gelek hewl dide ku Sovyet alîkariyê bidin kurdan. Bi çalakiyan Mela Mistefa Radyoya Êrîvanê weşana kurdî ji nîv seetê kir seetek nîv. Her wisa 2 navendên lêkolînê yên kurdî li bajarên Leningrad û Erîvanê hatin vekirin [5]

Li sala 1958ê li Iraqê derbeya leşkerî çêdibe û Mela Mistefa Barzanî ji welatê Romanya tê Misirê, li wir têkiliyeke baş bi Cemal Ebdulnesir didane.

Li sala 1967ê serokê Iraqê diçe Fransayê ji bo kirrîna balafirên şer li gel serokê Fransayê hevdîtinan dike. Mela Mistefa ji Charles de Gaulle nameyekê dişîne û her wisa PDK jî dîplomasiyê li Parisê dikir. Di encamê Fransayê balafir nefirotin Iraqê [6]. Hêjayî gotinê ye ku Îsmet Şerîf Wanlî di navbera salên 1962 û 1975an de berpirsê polîtîkayên PDK û Mistefa Barzanî bû li Ewropa [7]

Dîplomasiya yekitiya kurdan[biguherîne]

Têkiliyên kurdan li gel miletên din[biguherîne]

Her wisa binêre[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:206
  2. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:159
  3. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:165
  4. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:164
  5. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:355
  6. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:332
  7. Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê, r:75
  8. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:221
  9. Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:279
  10. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:221