Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
United States of America
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Ala Mertal
Dirûşm: 
Sirûd: "The Star-Spangled Banner"



Projeksiyona Amerîkaya Bakur bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di kesk
Paytext Washington DC
38°53′Bk 77°01′Ra / 38.883°Bk 77.017°Rh / 38.883; 77.017
Bajarê mezin New York City
40°43′Bk 74°00′Ra / 40.717°Bk 74.000°Rh / 40.717; 74.000
Zimanên fermî Asta federal[a]
Zimanê neteweyî Îngilîzî[b]
Komên etnîkî 72.41% Spî
12.61% Reş
9.11% Yên din/Piretnîkî
4.75% Asyayî
1.12% Binkî[4][c]
Demonîm Amerîkan
Rêveberî Komara federal a serokatiyê
 •  Serok Donald Trump
 •  Cîgirê Serokê Mike Pence
 •  Peyvdarê Qesrê Paul Ryan
 •  Serokê Dadê John Roberts
Pêşvebirî Encûmen
 •  Meclîsa jorîn Senato
 •  Meclîsa jêrîn Nûnerên Parlementoyê
 •  Deklarasyon 4'ê tîrmehê, 1776 
 •  Konfederasyon 1'ê adarê, 1781 
 •  Peymana Parîsê 3'ê rezberê, 1783 
 •  Destûr 21'ê pûşperê, 1788 
 •  Mukirkirina awayê rêveberiya dawî 24'ê adarê, 1976 
Rûerd
 •  Giştî 9.833.517 km2[d] (3.)
 •  Av (%) 6.97
 •  Giştî welat 9,147,593 km2
Gelhe
 •  2016 Texmînkirin 324,045,364[5] (3.)
 •  Tîrbûn 35/km2} (180.)
TBH (PHK) 2016 texmînkirin
 •  Giştî $18.558 trîlyon (2.)
TBH (nomînal) 2016 texmînkirin
 •  Giştî $18.558 trîlyon[6] (1.)
Gini (2013) 40.8[7][8][9]
navîn
PPM (2014)  0.915[10]
pir bilind · 8.
Dirav USD ($) (USD)
Demjimêr (UTC−4 heta −12, +10, +11)
 •  Havîn (DH)  (UTC−4 heta −10[e])
Celebê dîrokê MM/RR/SSSS
Hatûçûna ajotinê rast[f]
Koda telefonê +1
ISO 3166 US
Înternet TLD .us   .gov   .mil   .edu

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) (bi îngilîzî: The United States of America) bi gelemperî wek Dewletên Yekbûyî (DY) an Amerîka tê balkişandin, komarekî federal a ji 50 dewletan, ku navçeyên federalî pênc herêmên mezin a xweser (otonom) û hebûnî cuda ye pêk tê. Çil û heşt ji pêncî dewletan û navçeyên federal hevbend in û li dikeve Amerîkaya Bakur di navbera Kanada û Meksîkê de ye. Dewleta Alaskayê di quncikê de heta niha li wîlayetên Amerîkaya Bakur in, ku axa sînorê li rojhilatê bi Kanada û bi ser avtenga Rûsyayê ve ji hev veqetandin. Dewleta Hawaî yek komgiravekî di nîvê Pasîfîkê de ye. Herêm li ser Okyanûsa Pasîfîk û di Deryaya Karîbê hate belav kirin. Li DYA'yê neh navçeyên demjimêrê nixumandî ne. Erdnîgariya, avûhewa û sirûştî yên welat gelek cur bi cur in.

Li 3.8 milyon km (9.8 milyon km2) û li ser 324 mîlyon kesan, ku ji aliyê herêma giştî (ji aliyê herêma axê çaremîn herî mezintir) û di tîrbûna gelan de sêyemîn bûye Dewletên Yekbûyî çarem-mezintirîn welatê cîhanê ye. Ev yek ji neteweyên etnîkî ve herî cîhêreng û pirçandî ya cîhanê ye û koçberên malan ji bo xelkên mezin di cîhanê de ye. Bajarvaniyê, di sala 2010'an de li ser 80% bejik û ber bi megaherêm ve zêde dibe. Paytexta welat Washington D.C. ye û bajarê herî mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê New York City e; li deverên metropol bajarên din ve hemû bi derdora pênc milyonan an jî zêdetir şênî ên girîng li bajarên wekî Los Angeles, Chicago, San Francisco, Boston, Dallas, Philadelphia, Houston, Miami, û Atlanta ne.

Paleo-Resen herî kêm 15.000 sal berê ji Asyayê koçberî sereka welatê parzemîna Amerîkaya Bakûr bûn. Dagîrkeriya Ewropayê di sedsala 16'an de dest pê kiribû. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji 13 Koloniyên Brîtanyayê li ser Deravê Rojhilatê derketin holê. Nakokiyên gelek kesan di navbera Brîtanyaya Mezin û ji kolonîyên piştî Cenga Heft Salan bû sedema Şoreşa Amerîkayê, ku di 1775'emîn ve da destpêkirin. Di 4'ê Tîrmeh 1776'an de, wek koloniyalîzma şerê Brîtanyaya Mezin ku di Şerê Şoreşgerên Amerîkayê de bûn, delegeyên ji 13 koloniyan bi yekdengî Daxuyaniya Serxwebûnê pejirandin. Şerê di sala 1783'an de bi naskirina fermî serxwebûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Brîtanyaya Mezin re bi dawî bû û yekemîn şerê serkeftina serxwebûnê ya li dijî Împaratoriya Koloniyal a Ewropayê bû. Makezagona yekûn di sala 1788'an de hate qebûl kirin, piştî ku Gotarên Konfederasyonê ya di sala 1781'an de hate pejirandin, hest pê kirin ku hêzên federal neqbûl hatiye pêşkêş kirin. Yekem serrastkirinên deh, di sala 1791'an de bi awayekî komî bi navê Danezana Mafê hatiye pesend kirin û dîzaynkirin, ku ji misoger gelek azadiyên bingehîn yên sivîl hatin kirin.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûkanîyê li ser berfirehkirina kelecanî li seranserî Bakurê Amerîkayê li seranserê sedsala 19'an de, bi darê eşîrên Amerîkîyên resen, ku bidestxistina erdên nû û hêdî hêdî mukirê dewletên nû bikin, heta ku ew parzemîn ji aliyê 1848'an de belavbûn. Di nîveka duyem ya sedsala 19'an de, Şerê Navxweyî yên Amerîkayê ji bo dawiya koletiya hiqûqî li welatê birin. Di dawiya sedsalê de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav Okyanûsa Pasîfîk û aboriya xwe de beşek mezin ku ji aliyê Şoreşa Pîşesazî û çolistanan destpêkirin, pir zêde bûn. Şerê Spanyol-Amerîkan û Şerê Cîhanê ya Yekem ve rewşa welat wek gerdûnî ya hêzekî leşkerî piştrast kir. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Şerê Cîhanê ya Duyem, wekî hêzekî gerdûnî de yekemîn welatekî bo çêkirina çekên navokî ye, ku bi tenê welatekî ji bo bikaranîna di şer de ye û di endamê daîmî yên Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî derketin holê. Ev endamekî damezrênerê Rêxistina Dewletên Amerîkayê (UAS) ye û rêxistinên din ên cudahî wek Pan-Amerîkan û navneteweyî ye. Di dawiya Şerê Sar û Hilweşandina Yekîtiya Sovyetê ya di sala 1991'an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wek tenha hêza yekemxweş ya cîhanê de hiştin.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê welatekî pêşketî ya cîhanê de mezintir ji aliyê aboriya TBH nominal e. Ev di rêza bilind de li çend tedbîrên performansa sosyoekonomîk tevî ku di nav wan de meaşê navincî, pêşveçûna mirovî, ji her serî TBH û berhemdariya her kesêkî ye. Dema ku Aboriya Amerîkayê bi Koza pîşesaziyê tê hesibandin, bi şikilkî serdestiya xizmetan û aboriya zanînê sektora çêkirina herî duyemîn li cîhanê dimîne. Digel ku gelê wê tenê ji sedî 4.4% dinyaya giştî ye, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nihêrînên bo nêzikî çaryeka nesafî ya cîhanê û hema hema ji sê paran mesrefên gerdûnî ya leşkerî, hêza leşkerî û aboriyê de di serî de li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hêzekî siyasî û çandî yên navdarê di warê navnetewî û serokê di lêkolîna zanistî û nûkirinên teknolojîk e.

Nav[biguherîne]

Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene:

  • Amerîka, Emrîka
  • Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
  • Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd.

Dîrok[biguherîne]

Axa DYA'yê ya îro berê di bin destê amerîkiyên resen de bû (ji wan re tê gotin çermesor lê ev ne rast e). Çermesorên vir ji gellek eşîran pêk dihat in, bi gellek zimanan diaxivîn û çandên wan cûrbecûr û ji hev cuda bûn.

Îro pir zêde tişt ji çanda wan nemaye[çavkanî pêwîst e]. Di sedsalên 16 û 17'an de ewropî hêdî hêdî li vir bi cih bûn. Bi piranî îngilîz û frans (freng, fransiz) li bakur bi cih bûn û çandek pir cuda anîn vir.

13 koloniyên Brîtanyayê di 4 tîrmeha 1776'an de li dijî Brîtanyaya Mezin serxwebûniya xwe îlan kirin. Di sala 1787'an de jî DYA'yê îlan kirin. Ev herdu tekstên îlankirinê bûye avakerê nasnama Emerîkî.

Di sedsala 20'an de DYA bû hêzeke pir mezin a cîhanê. Bi taybetî jî piştî Şerê cîhanî yê duyem, ji aliyê leşkerî, aborî, polîtîk û çandî ve bû yek ji dewletên herî xurt ên cîhanê. DYA hetanî belavbûna Yekitiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst serkêşiya Şerê Sar ê li dijî Yekitiya Sovyetan dikir. Piştî belavbûna Sovyetan DYA bi serê xwe bû hêza herî mezin a leşkerî a Cîhanê.

Ol[biguherîne]

Derbarê baweriya olî xelkê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 80,5% xiristiyan (51,3% protestanî, 23,9% katolîk û 1,7% mormon) in. 16,1% ateîst in, 1,7% cihû 0,7% budîst, 0,6% misilman û 2,1% hindû. [11]

Erdnîgarî[biguherîne]

Sînor[biguherîne]

Dirêjiya sînoran 12 034 km ye :

Erdnîgariya fîzîkî[biguherîne]

Çiyayên volkanîk[biguherîne]

Çiyayê Hood, Oregon

Çiyayên volkan ên aktîf bi piranî li rojava, li Alaska û li ser gravên Hawaî dikevin:

Çemên herî mezin û dirêj ên DYA'yê[biguherîne]

Dîmenek ji Kanyona Mezin

Golên DYA'yê[biguherîne]

Wêneya satelît a Golên Mezin

Rûbera Golên Mezin bi timamî 250 000 km² ye.

Gola Powell, Utah

Bajarên herî mezin[biguherîne]

ji 4'an 3 ê nifûsa DYA'yê li Bakur-rojhilatê welêt dijîn.

  1. New York (New York) : 24 112 176
  2. Los Angeles (Kalîforniya) : 18 313 809
  3. Şikago (Illinois) : 11 318 384
  4. Washington DC - Baltimore : 8 026 607
  5. San Fransîsko (Kalîforniya) : 7 159 693
Şikago (Chicago), Illinois
  1. Fîladelfiya (Pensîlvanya) : 5 951 797
  2. Dallas (Teksas) : 5 931 956
  3. Detroit (Michigan) : 5 905 754
  4. Boston (Massachusetts) : 5 809 111
  5. Miami (Florîda) : 5 726 495
  6. Hûston (Teksas) : 5 280 752
  7. Atlanta (Georgia) : 5 034 362

50 Dewletên DYA'yê[biguherîne]

Nexşeya Dewletên DYA'yê
Nav Koda Postê bi kurtasî Navê Îngilîzî Paytext
A
Alabama AL Alabama Montgomery
Alaska AK Alaska Juneau
Arîzona AZ Arizona Phoenix
Arkansas AR Arkansas Little Rock
C
Kalîforniya CA California Sacramento
Karolîna Bakur NC North Carolina Raleigh
Karolîna Başûr SC South Carolina Columbia
Kolorado CO Colorado Denver
Connecticut CT Connecticut Hartford
D
Dakota Bakur ND North Dakota Bismarck
Dakota Başûr SD South Dakota Pierre
Delaware DE Delaware Dover
F
Florîda FL Florida Tallahassee
G
Georgia GA Georgia Atlanta
H
Hawaî HI Hawaii Honolulu
I
Îdaho ID Idaho Boise
Illinois IL Illinois Springfield
Indiana IN Indiana Indianapolis
Iowa IA Iowa Des Moines
K
Kansas KS Kansas Topeka
Kentucky KY Kentucky Frankfort
L
Louisiana LA Louisiana Baton Rouge
M
Maine ME Maine Augusta
Marîland MD Maryland Annapolis
Massachusetts MA Massachusetts Boston
Michigan MI Michigan Lansing
Minnesota MN Minnesota Saint Paul
Mississippi MS Mississippi Jackson
Missouri MO Missouri Jefferson City
Montana MT Montana Helena
N
Nebraska NE Nebraska Lincoln
Nevada NV Nevada Carson City
New Hampshire NH New Hampshire Concord
New Jersey NJ New Jersey Trenton
New Mexico NM New Mexico Santa Fe
New York NY New York Albany
O
Ohio OH Ohio Columbus
Oklahoma OK Oklahoma Oklahoma City
Oregon OR Oregon Salem
P
Pensîlvanya PA Pennsylvania Harrisburg
R
Rhode Island RI Rhode Island Providence
T
Tennessee TN Tennessee Nashville
Teksas TX Texas Austin
U
Utah UT Utah Salt Lake City
V
Vermont VT Vermont Montpelier
Vîrjînya VA Virginia Richmond
Vîrjînyaya Rojava WV West Virginia Charleston
W
Washington WA Washington Olympia
Wisconsin WI Wisconsin Madison
Wyoming WY Wyoming Cheyenne

Çavkanî[biguherîne]

  1. 36 U.S.C. § 302 Dirûşma netewî
  2. Dept. of Treasury, 2011
  3. "U.S. Code: Title 36, 304". United States Code. United States: Cornell Law School. August 12, 1998. Standin: February 15, 2015. The composition by John Philip Sousa entitled 'The Stars and Stripes Forever' is the national march. 
  4. "USA". U.S. Census Bureau. Standin: 27'ê pûşperê, 2014. 
  5. "U.S. and World Population Clock". United States Census Bureau. Standin: 21'ê tîrmehê, 2016. 
  6. "Report for Selected Countries and Subjects". IMF. Standin: 19'ê pûşperê, 2016. 
  7. "OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts". Organisation for Economic Co-operation and Development. 
  8. "Global inequality: How the U.S. compares". Pew Research. 
  9. "Income Distribution and Poverty : by country – INEQUALITY". OECD. Ji çavkaniya 2'ê avrêlê, 2015`an de hate arşîvkirin.  Invalid |dead-url=yes (alîkarî)
  10. "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Standin: 14'ê berfanbarê, 2015. 
  11. [1]

Girêdanên derve[biguherîne]


Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)