Almanya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Elmanya hate beralîkirin)
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Komara Federal a Elmanyayê
Bundesrepublik Deutschland[1]
Ala Mertal
Sirûd: Deutschlandlied
(bi kurdî: "Strana Elmanyayê")
(tenê ayeta sêyem)[3]
Şûnewarê  Almanya  (keskê tarî)

– li Ewropa  (kesk & gewrê tarî)
– li Yekîtiya Ewropayê  (kesk)  –  [Rênîşan]

Paytext
û bajarê mezin
Berlin [a]
52°31′Bk 13°23′Rh / 52.517°Bk 13.383°Rh / 52.517; 13.383
Zimanên fermî Almanî[2][4]
Komên etnîkî
Demonîm Alman
Rêveberî Komara federaliya parlamenî
 •  Serok Frank-Walter Steinmeier
 •  Serokwezîr Angela Merkel
 •  Serokên Bundestag Norbert Lammert
 •  Serokên Bundesrat Stanislaw Tillich
 •  Serokê Federal Dadgeha Destûra Bingehîn Andreas Voßkuhle
Pêşvebirî
 •  Meclîsa jorîn Bundesrat
 •  Meclîsa jêrîn Bundestag
Damezrandin
 •  Împaratoriya Romaya Pîroz 2'ê reşemiyê 962 
 •  Konfederasyona Almanyayê 8'ê pûşperê 1815 
 •  Împaratoriya Almanî 18'ê rêbendanê 1871 
 •  Komara Weimarê 11'ê tebaxê 1919 
 •  Komara Federal 23'ê gulanê 1949 
 •  CAE Bingeh[5] 1'ê rêbendanê 1958 
 •  Veyekbûn 3'ê kewçêrê 1990 
Rûerd
 •  Giştî 357.168 km2 (63.)
Gelhe
 •  2015 Texmînkirin 81,770,900[6] (16.)
 •  Tîrbûn 227/km2} (58.)
TBH (PHK) 2015 texmînkirin
 •  Giştî $3.842 trîlyon[7] (5.)
TBH (nomînal) 2015 texmînkirin
 •  Giştî $3.371 trîlyon (4.)
Gini (2014)  30.7[8]
navîn
PPM (2014)  0.916[9]
pir bilind · 6.
Dirav Euro () (EUR)
Demjimêr CET (UTC+1)
 •  Havîn (DH) CEST (UTC+2)
Hatûçûna ajotinê rast
Koda telefonê +49
Înternet TLD .de û .eu

Almanya (Dengdani/ˈɑːlˈmɑːnjɑː/; bi almanî: Deutschland, bilêvkirin: [ˈdɔʏtʃlant]), bi fermî Komara Federal a Almanyayê an KFA (bi almanî: Bundesrepublik Deutschland, Derbarê ev deng Guhdar bike ? / i),[10], dewleteke federal e û cihê xwe di navenda Ewropayê de girtiye. Tixûbên wê digihên Danîmarka, Polenda, Komara Çek, Awistriya, Swîsre, Fransa, Lûksembûrg, Belçîka û Holendayê. Li bakurê Almanyayê Deryaya Bakur û Deryaya Baltik digihine Almanyayê.

Paytext û cihê rûniştina hikûmetê Berlîn e, lê berê wezareta federal li Bonnê bû. Sîstema polîtîk federalî ye û ev sîstem bi şiklê demokratiya parlemanî hatiye organîzekirin. Li gorî benda 20'emîn a destûra bingehîn, Almanya dewleteke federal, demokratîk û sosyal e. Ev dewleta federal ji 16 dewletên federe (dewletên herêmî, federedûgel) pêk tê. Dewleta Federal endamê Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, NATO û G8ê ye.

Erdnîgarî[biguherîne]

Li Almanyayê derdora 80 bajarên mezin (hejmara rûniştvanan di ser 100.000) hene. Hejmara rûniştvanên 14 ji wan di ser 500.000 hezarî de ye.

Pênc bajaren herî mezin ev in (dem: berfanbar 2005):

  1. Berlîn, 3,51 milyon
  2. Hamburg, 1,75 milyon
  3. München, 1,38 milyon
  4. Köln, 1.024.373
  5. Frankfurt am Main, 687.775

Berlin bi 3,5 Milyon rûniştvan bajarê herî mezine yê Almanyayê ye.

Wekî din derdora van bajaran herêmên avakirî (metropol) çêbûne ku bi milyonan mirov lê dijîn. Li gor hejmara rûniştvanan herêmen herî mezin ev in:

  1. Herêma Rhein-Ruhr, 11,3 milyon
  2. Herêma Berlin-Brandenburg, 4,5 milyon
  3. Herêma Frankfurt-Rhein-Main, 5,8 milyon
  4. Herêma Stuttgart, 3,9 milyon
  5. Herêma Hamburg, 5 milyon

Herêmên Almanyayê[biguherîne]

16 Herêmên Almanyayê hene. Ew her herêmek parlementoya bixwe heye û di hundur de gelek aiyan de zagonên xwe hêne. Ew 16 herêm û paytextên xwe wiha ne:

Rêz Herêm Paytext Rûerd (km²) Nifûs (bi hezaran)
1 Baden-Württemberg Stuttgart 35.751,46 10.632
2 Bayern München 70.551,57 12.604
3 Berlin [11] 891,85 3.419
4 Brandenburg Potsdam 29.485,63 2.450
5 Bremen Bremen[11] 419,38 654
6 Hamburg [11] 755,26 1.753
7 Hessen Wiesbaden 21.114,94 6.046
8 Mecklenburg-Vorpommern Schwerin 23.180,14 1.598
9 Niedersachsen Hannover 47.634,90 7.792
10 Nordrhein-Westfalen Düsseldorf 34.097,72 17.572
11 Rheinland-Pfalz Mainz 19.853,36 3.995
12 Saarland Saarbrücken 2.569,69 991
13 Saksonya Dresden 18.415,51 4.047
14 Sachsen-Anhalt Magdeburg 20.446,31 2.246
15 Schleswig-Holstein Kiel 15.799,38 2.814
16 Thüringen Erfurt 16.172,50 2.162

Ol[biguherîne]

Di gelên Almanyayê 60% xwe xiristiyanên ne (30.2% Katolîk û 29.2% Protestanî). 4% en xwe misilman û 34.1% ateîst û agnostîk in. [12]

Helwesta Almanyayê ji Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê[biguherîne]

Berdevkê Hikûmeta Almanyayê Martin Schaefer li ser pirseke di civîna çapameniyê ya li Berlinê dihat lidarxistine da rexne li biryara referandûmê ya yekalî ya Herêma Kurdistanê girtin. Schaeferî diyar kir ku gavên zerarê dide yekîtiya Iraqê, ne li gorî berjewendiyên civaka navneteweyî ne jî Almanyayê ye û got: "Li herêmê keseke eger, sînorê xwe yekalî bixwaze biguherîne an jî bixwaze dewlet ava bike, bi agir dilîze.Almanya di derbarê referandûma Herêma Kurdistanê de daxuyanî da

Herwiha Serokwezîra Almanyayê Angela Merkelê di bersiveke xwe de referandûma serxwebûna Kurdistanê ya 25ê Îlonê nirxand û got: "Di mijara têkoşîna dijterorê de divê piştgiriya Kurdistanê û Hêzên Pêşmerge were kirin. Di mijara referandûmê de jî em piştgiriya herêma kurdî di nav yekîtiya Iraqê da diparêzin."

Çavkanî[biguherîne]

  1. Li kêmanîke naskirî Zimanên Elmanî:
  2. Bundespräsidialamt. "Repräsentation und Integration" (bi German). Standin: 8 March 2016. Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] 
  3. Ji 1952 heta 1990, Deutschlandlied sirûda netewî bi tenê ayeta sêyem li ser caran fermî sirûd gotin bûye. Ji ber ku 1991, bi tenê ayeta sêyem sirûda netewî bûye.[2]
  4. Danîmarkî, Elmaniya jêrîn, Sorbî, Romanî, û Frîzî naskirin, ji aliyê Senedê Ewropayê ji bo Zimanên Herêmî an Hindikayiyan
  5. Yekîtiya Ewropayê ji ber ku 1993.
  6. "Population based on the 2011 Census - Federal Statistical Office (Destatis)". destatis.de. 30 September 2015. 
  7. "Germany". International Monetary Fund. October 2015. Standin: Kewçêr 2015. 
  8. "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Standin: 13'ê tebaxê 2013. 
  9. "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Standin: 14'ê berfanbarê 2015. 
  10. IPA transcription of "Bundesrepublik Deutschland": [ˈbʊndəsʁepuˌbliːk ˈdɔʏtʃlant]
  11. a b c Navçeyên Berlin û Hamburg ji bajarên hewşêwe navî de de pêk tên. Bremen jî navçeyeke ji bajarekî de pêk têye jî, bajarê Bremerhaven jî di hundura Bremen da ye.
  12. [1]

Girêdanên derve[biguherîne]