Xîlafeta Fatimiyan

	Xîlafeta Fatimiyan ٱلْخِلَاْفَة ٱلْفَاطِمِيَّة Erebî
909 – 1170
	Nexşeya Fatimîyan di sedsala 11
	; Al
	; Al
Agahiyên gelemperî
Paytext	Qahîre
Ziman	Erebî
Dîn	Islam
Rêveberî
	909-934: Abdullah al-Mahdi Billah; 1160-1170: al-Adid;
Xanedana Ihşîdiyan	Xanedana Eyûbiyan

Xîlafeta Fatimiyan xîlafetekî misilmanên şiî^[1] bû ku navbera salên 909 û 1171an de li Mexrib, Misir û Sûrî serwerî kirine. Piştî dema Elî misilman wek şiî û sunî^[2]^[3] bûne du beş. Piştî vê dabeş bûnê xelîfetiya şiayan bi serkêşiya keça Elî Fatima berdewam kiribû. Piştre jî şia wekê îmamî, îsmaîlî û zaidî dabeş bûne.

Dîrok

Fatimiyên li Misirê

Di 969an de Fatimiyan Xanedana Ihşîdiyan bin xist û Misir dagir kir. Di 972an de jî xelîfe el-Muiz paytext bire Qehîre û Ziriyan kirine xanedana pardara împeratoriyê.^[4]

Ji pê Ebu Tamîn el-Mûîzz Misir kira navenda kargerîye wan heta 978 Filistîn û Sûrî jî dest xwe xist. Di wê demê de wan qontrola Meke û Medîne dest xwe xist û bû serdijwara misilmananê wê deme.

Di dema Fatimiyan de Misirê aborî, çendayî demeke rind dît. Fatimiyan li Misirê Zanîngeha el-Azhar ava kir.

Di dema el-Hekim de, di 1017'an de, li Misir mezhebeke nû yê wek bawer dikir ku Xwedê di el-Hekim de çê bûye der ket. Ji pê re wan wek Durzî hatin navandin.

Di dema xelîfe el-Mustensir de (1036–1094) xelifetiyê dema xweya herî rind dît. Dewletê xakên xwe li Îraqê jî fireh kirin û Îsmaîliyan Bexda di 1059'an de demek kurt dest xwe xist.

Lê ji pê vê belav bûnê re dewlet ji dijwar de ket û lawaz bû. Çiqas Zîriyan li Maxrêb serweriya xwe dewam kir jî Sûrî û Felestîn di 1076'an de derbaza Selçûqiyan bû.

Ji pê Seferên Xaçperestan destpê kir û Quds di Sefera Xaçperest ya Yekem de dest xaçperestan ket re Fatimiyan dijwareke bihêz li hembera xwe dît. Di 1163'an de kargerê Şamê „Nûredîn Zengî, arteşek şande Misir û Selahedînê Eyûbî 1171'an de dewleta Fatimî hilweşand û dewleta Xanedana Eyûbiyan^[5] demezrand.

Fatimiyên li Mexribe

Di sedsala 9an de Ebdela el-Ekber dest bi pêşengiya Îsmaîliyan kir.^[6] Lê wî paşwerên xwe ji bo qedexeyan misyonên xwe veşartî dewam dikirin. Li Îraq, Yemen û Mexribê veşartî mezheba xwe bela dikir. Ji pê wan li Mexribê mezheba xwe nav berberan de belav kir û dijwar dest xwe xistin re wan li Mexribê serweriya xanedana Exlebî ya Ifrîqiyeyê leqand û Ebdela el-Mehdî dewleta Fatimî demezrand. Ebdela el-Mehdî xwe wek xelîfe da zanîn û bajarê bi navê xwe El-Mehdiye ava kir. Di dema el-Mehdî de Sîcîlya, Misir, Cezayêr û Fas hat dagir kirin.

Lê di dema Ebu'l-Qasim el-Qaim (910–934) de Sîcîlya bi piranî şûnda ji dest der ket. Dîsa di dema wî de xarîciyan di serdariya Ebû Yezîd de serîhildan û paytext Mehdiye (al-Mahdiyya) dorpêç kirin.

Di dema Îsmaîl el-Mensûr (946–953) û Ebû Tamîm el-Muiz (953–975) de dewleta şunda hêza xwe kir û bi generalê Cefer es-Siqilî de heta beravên Atlantîk dagir kirin.

Hikûmdar

Kargerên Fatimî li Misirê

Ebû Temîm el-Muiz Me'ed (953–975)
Ebû Mensûr el-Ezîz Nizar (975–995)
Ebû el-Hakim el-Mensûr (995–1021)
Ebû'l-Hesen ez-Zahir Elî (1021–1036)
Ebû Temîm el-Mustansir Me'ed (1036–1094)
Ebû'l-Qasim el-Mustelî Ehmed (1094–1111)
Ebû Elî el-Amir el-Mensûr (1111–1130)
E^bu'l-Meymûn el-Hafiz Ebdelmacîd (1130–1149)
Ebu'l-Mensûr ez-Zafir Ismaîl (1149–1154)
Ebu'l-Qaim el-Faiz Îsa (1154–1160)
Ebû Mihemed el-Ezid Ebdela (1160–1171)

Kargerên Fatimî li Mexribê

Ebdela el-Mehdî (910–934)
Ebu'l-Qasim el-Qaim (934–946)
Îsmaîl el-Mensûr (946–953)
Ebû Tamîm el-Muiz (953–975)

Mijarên têkildar

Çavkanî

^ Ilahiane, Hsain (2004). Ethnicities, Community Making, and Agrarian Change: The Political Ecology of a Moroccan Oasis. University Press of America. p. 43. ISBN 978-0-7618-2876-1.
^ Daftary, 1990, pp. 144-273, 615-59; Canard, “Fatimids,” pp. 850-62
^ https://books.google.co.uk/books/content?id=h8BmAAAAMAAJ&pg=PA67&img=1&pgis=1&dq=Kabylia&sig=ACfU3U31Ek2O3b4jr03AK900eC_mlN2CfA&edge=0
^ Fage, J. D. (1958). An Atlas of African History. E. Arnold. p. 11.
^ Wintle, Justin (May 2003). History of Islam. London: Rough Guides Ltd. pp. 136–7. ISBN 978-1-84353-018-3.
^ Studies, American University (Washington, D. C. ) Foreign Area (1979). Algeria, a Country Study. [Department of Defense], Department of the Army. p. 15.

[1] Ilahiane, Hsain (2004). Ethnicities, Community Making, and Agrarian Change: The Political Ecology of a Moroccan Oasis. University Press of America. p. 43. ISBN 978-0-7618-2876-1.

[2] Daftary, 1990, pp. 144-273, 615-59; Canard, “Fatimids,” pp. 850-62

[3] ttps://books.google.co.uk/books/content?id=h8BmAAAAMAAJ&pg=PA67&img=1&pgis=1&dq=Kabylia&sig=ACfU3U31Ek2O3b4jr03AK900eC_mlN2CfA&edge=0

[4] Fage, J. D. (1958). An Atlas of African History. E. Arnold. p. 11.

[5] Wintle, Justin (May 2003). History of Islam. London: Rough Guides Ltd. pp. 136–7. ISBN 978-1-84353-018-3.

[6] Studies, American University (Washington, D. C. ) Foreign Area (1979). Algeria, a Country Study. [Department of Defense], Department of the Army. p. 15.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

Danegehên kontrola otorîteyê
Navneteweyî	VIAF
Neteweyî	Almanya
Yên din	Ensîklopediya Îslamê