Feqiyê Teyran (pirtûk)

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Feqiyê Teyran
Nivîskar Abdusamet Yigit
Şêwe Roman
Ziman Kurdî
Dîrok 2009
Weşanxane Weşanên Han
Rûpel 238
ISBN ISBN 978-3-94040997-34-0

Feqiyê Teyran, navê pirtûka Abdusamet Yigit e. Pirtûka Feqiyê Teyran ku Abdusamet Yigit nivîsandiye ji pênc bergan[1] pêk tê û bi kurdiya kurmancî ye.

Heya niha berga pêşî hatiye weşandin. Jîyan, serpêhatî, jîyangerî û felsefe Feqiyê Teyran, bi pêşketin û pêşveçûnên dema wî re tê de bi hev re hunandî dihên ser ziman: "Romana bi navê Feqiyê Teyran" ya nivîskarê kurd Abdusamet Yigit derket. Yigit di vê xebata xwe de jiyan û xebatên şair û feylesofê nemir yê Kurd Feqiyê Teyran kiriye mijar û her wisa ev berhem ji pênc cildê ava dibe. Romana Feqiyê Teyran, weke romanaka ku bi awa û zimanekî aqadamikî hatiye nivîsandin e. Di derbarê jîyana Feqiyê Teyran de ye. Bi jiyana wî re, dema wî, hizir û ramana wî, awayê têgihiştin û hizirkirina wî jî, mirov jê tê digihe. Dem bi dem jiyana wî tê de cih digire û tê ser ziman. Hizira wî, tê de bi felsefeya wî re tê ser ziman.

Hizra Feqiyê Teyran, bi awayê ku hatiye ser ziman, îro, em bi hemû pêşketina xwe ya dema îro jî nikarin bêjin ku em gihiştina wê ast û radeyê. Jixwe nivîskar bixwe jî, wê dibêje. Lê ji wê zêdetir, "bi çav û awireka ku Feqiyê Teyran ji Cizîra Botan dinêre, fikir û ramana wî xwe tê de dide der. Bi taybetî, di hizirkirina wî de, awayekî çawa yê têgihiştinê hebû, mirov wê dibîne. Ji hilm û bêhna romanê, mirov fahm dike ku Feqiyê Teyran, di dema xwe de pirr jî nivîsandiye. Her gotinên wî ku hatine ser ziman, bi zanebûna wî hatine ser ziman.

Bi vê yekê, mirov kare bêje ku Feqiyê Teyran, di hizirkirina xwe de, riyekê dide pêşiya mirov. Nivîskar, bi awayekî pirr eşkere naxwaze ku bidil bibêje ku ew helbestvanek bû. Bi vê yekê re, van gotinan ji bo wî di pirtûkê de têne ser ziman. ". ..Ew fîlozofekî mezin yê dema xwe bû. Lê di civatên kurdan de, ji ber ku pirr bi awayekî vekirî, ku lev dirûniştin, bi gotinî û zimanekî helbestgerî ji hev re digotin, êdî ew gotinên wan yên helbestgerî, di aqilan de diman. Ew jî, dibe temenê helbestvaniyekê bi wî re û yên weke wî re." Bi vê gotinê re, nivîskar dibêje ku divê mirov bi têgihiştina wî hizra wî re wê bîne ser ziman. di pirtûkê de behsa wî ya ku ew çawa navê "Feqiyê Teyran" hildide jî tê kirin. Ev jî, bi zanebûna wî ve girêdayî tê ser ziman. Bi taybetî, bi dema xwendina wî ya feqitiyê ve girêdayî, bi zanebûna wî ve girêdayî, têne ser ziman. Bi vê yekê re, ji dema jiyana wî ya biçûkatiyê heta ku tê û digihijê dema "balixbûna"a wî, dem bi dem tê ser ziman.

Bi kurtasî jiyana Feqiyê Teyran[biguherîne]

Jiyana Feqiyê Teyran, li Herême Colemêrgê li medresa û gundê Werezezê dest pê dike. Biqasî ku mirov ji pêdeçûna romanê fahm dike ku Feqiyê Teyran û Meleyê Cizîrî hevdu dîtine. Di demên piştre wê ew rastî hevdu werin. Lê berî wê, di wê dema wî ya biçûkatiyê de, bi qasî ku mirov fahm dike, ew rastî Seyda Hisenê Bateyî jî hatiye. Lê zêde çend cih ji vê re ne hatibe veqatandin jî, mirov bi hin gotina jî be, rastî wê tê ku behsa wê rasthatina wan tê kirin. Mînak, Seydayê Feqiyê Teyran, ku ew jî, weke zaneyekî dema xwe ye, û seydayî wî yê dema wî ya biçûkatiyê ye, Seyde Ehmedê Zivingî, piştî Seydayê Cizîrî diçe ber dilovaniya Xwedê, êdî ew demekê li dewsa wî cih digire û ji dewsa wî dide domandin.

Di wê demê de, Feqiyê Teyran weke feqiyekî ku balix bûye. Êdî ew mezin bûye. Ew dema wî, bi çûna wî ya bi seydayê re li cem sêxê Îdîrê wê bidawî bibe. Piştre ku ew têne malê, êdî ji malê êdî Feqiyê Teyran, wê bidestketina rê de bike û wê êdî kê ku here warê zanist û zanyarîyê Cizîra Botan.

Serpêhatiyên ku tên serê Feqiyê Teyran[biguherîne]

Di rêwîtîya Feqiyê Teyran ya çûna bi Cizîra Botan de, wê du serpêhatîyên ku ser jîyana wî pirr kifşkar bin û mirov kare bêje ku riya wî ya çûnê ya di jîyanê de jî bidina kifşkirin, wê di dema çûna xwe de werin serê wî. Ev her du serpêhatî jî, di qasîde û helbestên wî yên ku heta roja me mane de jî cih girtine.

Serpêhatiya pêşî ya ku ew rastî wî tê[biguherîne]

Serpêhatîya pêşî ya ku tê serê wî, ew di rê de diçe û rastî keçikeke bi navê Dilberê tê. Ev keçik, dema ku ew di riya xwe de tê dahma çiyayê Reş, li wir rastî wê tê. Hingî, Feqiyê Teyran, rastî wî tê, êdî piştre wê bernade û bi wê re xwe dide naskirin û derdê wê his dike û piştre alî wê dike. Keçik, ku keça mîrekî ye û dilketîya kurmamê xwe ye û navê wî Dilşad e, û bi hev re direvin û tên û xwe li begekê ku bi navê Reşit digirin. Lê Ew Reşit Beg, çav berdide wê û dike ku Dilşad bikuje. Piştre ew Dilşadê ku wê hez kiriye dikuje û dike ku bibe xwediyê keçikê, Dilberê. Lê keçik xwe ji destê wî rizgar dike û direve, diçê û xwe li çiyayê reş digire. Lê destê wê ji wir jî nabe ku ew ji wir here. Ji ber ku kurmamê wê yê ku wê hez dikir li wir e. Êdî keçik, derdê xwe ji Feqiyê Teyran re dibêje ku ew here malê wan û derdê wê û serpêhatiya wê bigihêne bira û bavê wê ku werin bi wê ve. Feqiyê Teyran jî, vê dike. Alî wê dike. Ev serpêhatî, weke ku di wê demê de bi qasî salên ku Feqiyê Teyran bihurandina bi ser wî salên wî ve dike. Piştre ew bandor û tesîra wê keçikê ya li ser wî bû ku bi wî, qasîde û helbesta Ey Dilberê dide afirandin û gotin.

Serpêhatiya duyem ya ku tê serê wî[biguherîne]

Ev serpêhatî, piştî ku ew serpêhatîya wî xilas dibe, êdî ew rastî wê tê û ew tê serê wî. Ew rastî keşeyekî bi navê Tuma tê. Êdî wê bi hev re rêwîtiya xwe bidomînin heta ku ew werin Cizîra Botan. Di rêya xwe de, ku herdu bi hev re têne pirr deveran û di wan re dibihurin. Feqiyê Teyran, weke yekî ku kare bi teyrikan re bipeyive jî tê nasîn. Di wê demê de, keşayê ku ew hinekî bi hev re dimînin êdî wî kifş dike. Lê Feqiyê Teyran, weke ku naxwaze ku bide der û di nava xwe de dihêle. Heta ku bi hev re tên Cizîra Botan. Li Cizîra Botan, êdî hin serpêhatîyên din, bi vê ve girêdayî, têne serê hevduyan bi hev re.

Feqiyê Teyran û Felsefe wî[biguherîne]

Ji romanê, mirov fahm dike ku Feqiyê Teyran, xwediyê têgihiştinaka pirr kûr e. Di felsefeya xwe de Feqiyê Teyran, di lêgerinekê de ye. Ev yek, bi gotinî jî, di romanê de bi lêv dibe. Di lêgerîneka haqîqetê de ye. Şiklê felsefeya wî, bi awayekî ku mirov biaqil re bîne ser ziman, li ser temenê bi aqil nerîn û dîtinê awa ye. "Feqiyê Teyran, bawer dike ku mirov kare bi aqilê, xwe bigihîne rastiyên dervî me ku hene". Ev gotin di derbarê têgihiştina wî de di romanê de tê ser ziman. Bi nêzîkatîyeka felsefîk, li xweşik axiftinê dinere. Di wê xalê de, weke ku Êlî Herîrî, bi wî, bi bîra mirov dikeve. Êlî Herîrî, xweşikpeyivîn, bi têgihiştin, derxistibû asta felsefeyekê.

Ol û bawerî bi Feqiyê Teyran re[biguherîne]

Feqiyê Teyran, di nav civata xwe de, ew weke mirovekî ku bi aqilê xwe êdî ji xwe bihurandî tê nasîn. Navê wî, bi vê yekê, bi rêz û hurmet tê ser ziman. Nêzîkatîya li şêxekî li wê tê kirin. Ji ber ku wî ji hemû aliyan ve xwe gihandîye wê astê. Ew di derbarê têgihiştin, fikir û dîroka olê de, xwediyê zanebûn û têgihiştinaka pirr kûr e. Ew dixwaze ku çi aqil di serê wî de heya bide mirovên li dora xwe ku wan ji nezaniyê xilas bike. Ew, bi vê yekê, weke ku şer û têkoşînekê bi nezaniya mirov re di dema xwe de dide destpêkirin. Ew biaqil û bawerî, ol û baweriya xwe kûr dijî. Li gor wî, "rastî, ji cewherê olê tê." Ew vê yekê jî tîne ser ziman. Ji ramanên wî, niviskar, ev aliyê wî derxistiye pêş û xwestiye ku bi mirov bide fahm kirin. Vê jî, bi vê gotinê tîne ser ziman. "Feqiyê Teyran, bi aqil ol û bawerî dijî, û dikir ku wê bi wê rengê bi mirov bide fahmkirin". Têkiliya di nava aqil û bawerî û olê de, bi taybetî li ser wê sekinînek heya di wê vê xalê de di romanê de.

Feqiyê Teyran bi nirxên xwe re tê berçav[biguherîne]

Di romanê de divê ku aliyê herî zêde em li ser bisekinin û fahm bikin jî ev alî ye. Feqiyê Teyran, bi aqil re di nav kevneşopî û çanda xwe de bi têgihiştina wê dijî. Qedr û qiymetê ku ew dide mirov, ew weke pêdivîyeke olê, bawerî, mirovatî û çandî û kevneşopî jî ji xwe re dibîne. Li ser qedrê ku dide mirov pirr disekine. Di nava civata kurd de, qedr û qîmetê mezin û mîran pirr heye. Ew jî, wê qedr û qiymetê, ji danê kêm nake. Ew jî, wê dide. Bi vê re, em vê bibêjin. Di her der û devera ku ew diçe de, ew li wir, pêşî, dike ku hewirdorê nas bike. Pêşî, hewl dide ku mirovên dora xwe nas bike û bi wê re û piştre êdî li gor wê fahmkirin û naskirina di serê xwe de êdî tevlî axaftin û danûstandinan dibe. Di derbarê lêgerînîya Feqiyê Teyran de, heta roja em gotinên têne gotin hene. Di romanê jî, ev tê ser ziman. Tê gotin ku "ku dihat bawer kirin ku "Teyrê Sîmûrg" ku çiyayê Cûdî dijî, di lêgerîneka di pey wê de bû. Bi vê yekê, Feqiyê Teyran, gelek rê qad kirine. Ji aliyê jîyanê û têgihiştinî ve mirov kare bi vê rengê bidome û hê bîne ser ziman. Lê di derbarê felsefeya wî de, bi taybetî, mirov kare li ser bisekine û bîne ser ziman.

Taybetmendiya zimanê Feqiyê Teyran[biguherîne]

Feqiyê Teyran, yek ji wan zane û aqilmendê civata kurd bû. Wî, zimanê xwe yê taybetî yê biaqil afirandiye. Ew zimanê wî, bi rêzanîya xwe re bi gotin û peyvên xwe yên taybet re tê ber mirov. Mirov, kare bêje ku, mirov bi zimanê wî, gramereke wî ya taybet jî, bi zimanê wî re kifş dike. Bi vê yekê re, divê mirov bibîne û fahm bike ku Feqiyê Teyran, xwediyê sistema xwe ya aqil û ziman e jî.

Çavkanî[biguherîne]