Gastroenterît
A = rotavîrus
B = adenovîrus
C = norovîrus
D = astrovîrus.
Parçikên vîrusan bi heman asta mezinkirinê têne nîşandan da ku mirov bikaribe mezinahiya wan bideft ber hev.
Gastroenterît an jî nêma zik û xurekan, nexweşiyeke nêmî ya mijîna xurekan e.
Gastroenterît bi gelemperî bi vereşîn û îshalê re tê dîtin, lê ti têkiliya wê bi "grîpa rastîn" (arsim) re tune ye. Dibe ku gastroenterît xwediyê sebebên cihêreng çêdibe. Heke zik (mîde) ne tê de be, ew rewş wekî enterît tê binavkirin. Heke tenê zik tesîr dibe, jê re gastrît tê gotin. Herwiha, dibe ku iltîhab tenê bi beşên taybet ên xurekê ve sinordar bimîne; ji bo van rewşan têgehên bijîşkî yên taybet hene: duodenît (duodenum), jejunît (jejunum), ileîyt (ileum), tîflît (cecum), kolît (kolon) û proktît (rectum).
Gastroenterît bi sebebên curbecur, sebeba herî berbelav a îshal û dilxelandinê ye hem li cem zarokan û hem jî li cem mezinan. Heta sala 1980ê, nexweşiyên îshalê li seranserê cîhanê sebeba sereke ya mirina zarokan bûn û salane dibûn sebeba mirina nêzîkî 4,6 milyon zarokan. Piştî ku di sala 1979an de "tedawiya rehîdrasyona devkî" (vegerandina şilahiya laş bi rêya dev) wekî rêbazeke standard a tedawiyê hate destpêkirin, ev hejmar heta sala 2000ê daket nêzîkî 1,5 milyonî.
Sebebên nexweşiyê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Taybetiyên wê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Sebebên çêbûna nexweşiya gastroenterîtê cihêreng ne. Ew ji enfeksiyon û acizkerên kîmyewî-jehrî (jehrbûn) digire heta sebebên fîzîkî (wek birîndarbûna germî). Gastroenterît herwiha pir caran bi nexweşiya iltîhabî Morbus Bexterew ve girêdayî ye. Di pir rewşan de, bakterî an vîrus berpirsiyarê gastroenterîtê ne.[1] Ew zirarê didin perdeyên mukoz ên sîstema dehandinê, rasterast an nerasterast, bi rêya toksînên bakterî. Veguhastin bi rêya devkî (pir caran bi têkiliya fekal-devkî) çêdibe. Ew bi taybetî di çaxa rêwîtiyê de ber bi welatên ku mîkroflora herêmî ji bo kesê nenas e (îshala rêwiyan) diqewime.[2] Perdeyên mukoz dikarin ji hêla tîrêjên îyonîze, wek tîrêjên ji materyalên radyoaktîf ve jî zirarê bibînin.
Nêm
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Taybetmendî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Sebeba herî berbelav a iltîhaba tûj a rêçeya gastroenterîtê, nexweşiyeke enfeksiyonî ya herêmî ye ku ji ber vîrusan (wekî rotavîrus, adenovîrus, norovîrusên mirovan, sapovîrus û astrovîrus an enterovîrus), bakteriyên wekî Salmonella, Campylobacter, Shigella, Yersinia, Clostridium difficile, Bacillus cereus, Escherichia û Vibrio cholerae an jî protozoayan (wekî amîb û Giardia) çêdibe. Mekanîzmeyên ku tê de enfeksiyon ku di rewşên enterîtê de pir caran ji ber xwarina qirêjî çêdibe, dibe nîşana sîmptoman, dikarin cuda bin. Di piraniya rewşan de, patojen dibin sebeba ziyaneke bi astên cuda li ser parzûna mukozê. Di encamê de, zik û rûvî nikarin wê xwarina ku hatiye xwarin hezm bikin. Xwarina nehezmkirî avê dikişîne û dibe sebeb ku pîsîtiya (gûyê) însan bibe avî. Di hin enfeksiyonên bakterî yên rêçeya herisê de (wekî gastroenterîta bakterî an jî enterîtê), hilberîna toksînên bakterî ji aliyê mîkrobên nexweşîçêker ve dibe sebeba zêdebûna windakirina xwê û avê bi rêya şaneyên mukozaya rûvî. Ew rewş, bo mesele, bi cureyeke taybet a bakteriya Escherichia-coli re çêdibe; ew bakteriyeke nexweşîçêker e ku dibe sebeba îshalê, ya ku bi gelemperî di nav geştyaran de tê dîtin.[3]
- Patogenên hevpar ên ku dibin sebeba enfeksiyonê
Norovîrus di wêneyekî mîkrografiya elektronî de
Salmonella typhimurium di boyaxa gram de
Giardia lamblia di wêneyekî mîkroskopa elektronî de
Pitik û zarok
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di zarokên biçûk de, enfeksiyonên bakterî bi gelemperî bi bilindbûna nîşangirên iltîhabê (wekî leukosîtoz û CRP > 2.3 mg/dL) ve girêdayî ne. Nexweşiyên vîrusî yên rêyên herisê di zarokan de, pir caran bi nîşaneyên sermagirtinê (nezleyê) re têne dîtin.[4]
Toksîn
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Heke tenê toksîna bakterî di xwarina xerabûyî de kom bibe, wê xwarinê dikare bibe sebeba iltîhaba parzûna mukozê. Ew yek dibe sedema tabloya klînîkî ya jehrîbûna xwarinê ya klasîk. Toksîna ku ji hêla hin cureyên stafilokokê ve tê hilberandin, meselek ji vê yekê ye. Derman û maddeyên din ên jehrî jî dikarin bibin sebeba gastroenterîta toksîk.
Tîrêjên îyonîzker
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Tîrêjên îyonîzker (wekî tîrêjên X an radyoaktîvîteyê) di çaxa qezayeke reaktorê de an jî wekî beşek ji tedawiya penceşêrê, herwiha ziyaneke mezin digihînin mukozaya rêçeya herisê, ya ku bi lez û bez bi berdewamî xwe nû dike; lewma, ew êdî nikare fonksiyona xwe ya herisê bi temamî pêk bîne.
Veguhastina wê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di piraniya rewşên gastroenterîta vegirtî de, veguhestin bi rêya fekal-devkî pêk tê. Bo mesele, îshala vegirtî dikare xwarinê bi destên nebaş paqijkirî gemarî bike; dû re xwarina gemarî tê xwarin, û patojen dikeve rêça zik û xurekan a nexweşkek din. Bi Salmonella re, bi gelemperî pêdivî ye ku zêdebûna bakteriyan jî çêbibe; ev tê vê maneyê ku divê patojen pir bibin - bi gelemperî di çaxa hilanîna dirêj a xwarinê de - berî ku doza herî kêm a vegirtî were gihîştin. Di rewşên gastroenterîta jehrîn a ku ji ber eksotoksînên bakterî çêdibe de, toksîn jî di dawiyê de bi rêya xwarinê têne veguhestin. Lêbelê, noro-vîrus bi taybetî vegirtî ne: di dema vereşîna gulebaranê de, dilopên biçûk ên barkirî bi patojen dikarin bibin hewayê û ji hêla endamên malbatê an karmendên hemşîreyê ve werin kişandin ku dibe sebeba enfeksiyonê.
Sîmptom
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di rewşa gastroenterîta vegirtî de, patojen bi gelemperî ji jor ber bi jêr di rêça zik û xurekan de diçe. Ji ber vê yekê, nexweşî bi gelemperî bi windabûna îştahê, dilxelandin û/an vereşînê destpê dike. Îshaltî bi gelemperî piştî çend demjimêran destpê dike, di wê gavê de sîmptomên mîdeyê dibe ku berê xwe kêm bibin. Li gorî asta zirara mukozayê, îshaltî jî dikare bi xwîn be. Tevgera rûvî di qonaxa îshaltiyê de zêde dibe ku dikare bibe sebeba êşa zik a girj. Sîmptomên giştî yên enfeksiyonê - wekî ta, gêjbûn, westandin û pirsgirêkên gera xwînê - di vê qonaxê de jî çêdibin. Ger vereşîn û îshaltî berdewam bikin, sîmptomên dehidratasyonê (eksîkoz) dikarin ji ber windabûna şilavê û kêmbûna vegirtina şilavê jî pêşve bibin.[5]
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ↑ Szajewska, H; Dziechciarz, P (kanûna paşîn 2010). "Gastrointestinal infections in the pediatric population". Current Opinion in Gastroenterology. 26 (1): 36–44. doi:10.1097/MOG.0b013e328333d799. PMID 19887936. S2CID 5083478.
- ↑ Singh, Amandeep (tîrmeh 2010). "Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update". Pediatric Emergency Medicine Practice. 7 (7).
- ↑ Baumgart, Alexander J. Eckardt and Daniel C. (31 kanûna pêşîn 2010). "Viral Gastroenteritis in Adults". Recent Patents on Anti-Infective Drug Discovery (bi îngilîzî). 6 (1): 54–63. doi:10.2174/157489111794407877. PMID 21210762. Roja gihiştinê 22 kanûna pêşîn 2020.
- ↑ Wiegering, Verena; Kaiser, Jan; Tappe, Dennis; Weißbrich, Benedikt; Morbach, Henner; Girschick, Hermann J. (1 hezîran 2011). "Gastroenteritis in childhood: a retrospective study of 650 hospitalized pediatric patients". International Journal of Infectious Diseases (bi îngilîzî). 15 (6): e401–e407. doi:10.1016/j.ijid.2011.02.006. ISSN 1201-9712. PMID 21489842.
- ↑ Tintinalli, Judith E. (2010). Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli)). New York: McGraw-Hill Companies. rr. 830–839. ISBN 978-0-07-148480-0.
Bibliyografî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Dolin, Raphael; Mandell, Gerald L.; Bennett, John E., edîtor (2010). Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases (Çapa 7). Philadelphia: Churchill Livingstone/Elsevier. ISBN 978-0-443-06839-3.
