Hevtesîriya bihêz

Anîmasyonek li ser girtina rengan ku taybetmendiyeke hêza nukleerî ya xurt e. Eger enerjî wekî ku tê nîşandan bidin quarkan, ew lûleya gluonê ya ku quarkan bi hev ve girêdide dirêj dibe heta ku digihîje xaleke ku lê diqete; enerjiya ku li sîstemê hatiye zêdekirin jî dibe sedema çêbûna coteke quark-antîquarkê. Bi wî awayî, quarkên takekesî qet bi awayekî serbixwe nayên dîtin.

Di fizîka nukleerî û fizîka parçikan de, hevtesîriya bihêz ku wekî hêza xurt an jî hêza nukleerî ya xurt jî tê zanîn, yek ji çar tesîriyên bingehîn ên naskirî ye. Ew hêz quarkan di nav proton, notron û parçikên din ên hadronî de digire cem hev, herwiha notron û protonan bi hev ve girê dide da ku navikên atomî pêk bînin; di wê rewşê de ew wekî hêza nukleerî tê binavkirin.

Piraniya girseya proton an jî notronê encama enerjiya tesîriya hêz e; quarkên takekesî tenê nêzîkî %1ê girseya protonê pêk tînin. Di asta dûrahiya 10⁻¹⁵ metreyî de (1 femtometre ku hinekî ji nîvçapa nokleoneke zêdetir e), hêza xurt bi qasî 100 caran ji elektromagnetîzmê, 10⁶ caran ji hevtesîriya lawaz û 10³⁸ caran jî ji gravîtasyonê bihêztir e.

Di çarçoveya navokên atomî de, hêz proton û notronan bi hev ve girêdide da ku navokek çêbike û jê re hêza nukleerî (an jî hêza bihêz a mayî) tê gotin. Ji ber ku hêz bi mezonên mezin û kurt-temen di wê pîvanê de tê navbeynkar kirin, têkiliya bihêz a mayî tevgerînek dûr-girêdayî di navbera nukleonan de dişopîne ku ji wexta ku ew tevdigere ku kuarkan di nav hadronan de girêbide pir ferq ye. Di enerjiyên girêdayî a hêza nukleerî de di derbarê fusiyona nukleerî û fîsyonkirina nukleerî de jî ferqahî hene. Fîsyonkirina nukleerî piraniya hilberîna enerjiyê li Roj û stêrkên din pêk tîne. Fîsyonkirina nukleerî rê dide hilweşîna elementên radyoaktîf û îzotopan, her çend ew pir caran bi têkiliya qels ve tê navbeynkar kirin. Bi awayekî sûnî, enerjiya ku bi hêza navokî ve girêdayî ye di hêza nukleerî û silaxên nukleerî de qismî tê berdan, hem di çekên fîsyonkirina bingeha uranyûm an plutonyûmê de û hem jî di silaxên fusiyonê yên wekî bombeya hîdrojenê de.