Here naverokê

Kirmaşan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Kirmashan hat beralîkirin)
Kirmaşan
Kirmaşan Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Bajarên mezin
کرمانشاه Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Kirmaşan li ser nexşeyê
Map
Kirmaşan li ser nexşeya Rojhilata Kurdistanê nîşan dide
Kirmaşan
Kirmaşan
Koordînat: 34°19′0″Bk 47°4′7″Rh / 34.31667°Bk 47.06861°Rh / 34.31667; 47.06861
WelatRojhilata Kurdistanê
DewletÎran Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Li beşa îdarî
  • Central District Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Paytexta
Qada rûerdê
 • Giştî97 km2 (37 sq mi)
Bilindahî
1350 m (4430 ft)
Nifûs
946.651 (2016) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Dem
Koda postayê
67146 Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Koda telefonê083 Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Malperkermanshah.ir Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêreBelge

Kirmaşan (bi farisî: کرمانشاه Kermânšâh; bi soranî: کرماشان Kirmaşan) bajarê herî mezin ê rojhilata Kurdistanê ye. Kirmaşan merkeza îdarî a parêzgeha Kirmaşanê ye.[1] Bajar 525 kîlometre ji Tehranê li rojavayê welêt dûr e. Serjimêriya Neteweyî ya 2016an nifûsa bajêr wekî 946,651 (2021 texmîna 1,047,000) pîvan kir.[2]

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Kermânšah ji sernavê Kirmanşah yê serdema sasaniyan, ku tê wergerandin "Qiralê Kermanê" tê.[3]

Dîrok

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Pêşdîrok

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nêrîneke li ser Kirmaşanê di sedsala 19an

Kirmaşan ji ber kevnariya xwe, dîmenên balkêş, çanda xwe ya dewlemend û gundên neolîtîk, yek ji dergûşên çandên pêşdîrokî tê dîtin. Li gorî lêkolînên arkeolojîk û kolandinê, herêma Kirmaşanê ji serdema paleolotîka jêrîn ve ji aliyê gelên pêşdîrokî ve hatiye dagirkirin û heta serdema paleolîtîk a paşîn heta serdema Pleyîstosen ya dawî berdewam kiriye. Delîlên paleolîtîka jêrîn ji hin axînên destan pêk tên ku li herêma Gakiya ya li rojhilatê bajêr hatine dîtin. Bermahiyên paleolîtîka navîn li gelek deverên parêzgehê, nemaze li derdora bakurê bajêr li Tang-e Kenesht, Tang-e Malaverd û li nêzî Taq-e Bostan hatine dîtin.[4]

Di gulan a 2009an de, li ser bingeha lêkolînên zanîngeha Hemedanê û Koleja New Yorkê, serokê Navenda Lêkolînên Arkeolojiyê ya Rêxistina Mîrasa Çandî û Tûrîzmê ya Îranê ragihand ku yek ji kevintirîn gundên pêşdîrokî yên Rojhilata Navîn ku dîroka wê vedigere 9800 berî zayînê li Sehne ya dikeve rojavayê Kirmaşanê hat dîtin.[5]

Bermahiyên dagirkirina gundan ên paşerojê û destpêka serdema bronzî li gelek cihên girên li bajêr bi xwe têne dîtin.

Kirmaşanê sasaniyan

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Teswîra heyama helenîstîk a Bahram wekî Hercules di sala 153an de hatî çêkirin

Kirmaşan di serdema sasaniyan de bajarek birûmet bû ku di sedsala 4an piştî zayînê di dema ku ew bû paytexta împeratoriya hexamenişî û navendek tenduristiyê ya girîng ku wekî havîngeha padîşahên sasanî xizmet dikir.[6] Di sala 226an de, piştî şerekî du salan bi pêşengiya împeratorê faris Erdeşêrê Yekê, li dijî eşîrên kurd ên li herêmê,[7][8] împeratoriyê mîrekî herêmî kurd bi navê Kayusê Medyayî ji bo desthilatdariya Kirmaşanê vegerand.[9] Di nav xanedana ku bi navê Mala Kayus (herweha Kâvusakân) tê zanîn, padîşahiyek nîv-serbixwe ma ku heya 380an piştî zayînê dom kir berî ku Erdeşêrê duyem endamê paşîn ê desthilatdariya xanedanê rakir.

Serdema îslamî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Kirmaşan di 629an de ji aliyê xilafetên ereban ve hatiye dagirkirin. Di bin desthilatdariya selcûqiyan de di sedsala yanzdehemîn de, bajar bû navenda çandî û bazirganî ya sereke li Kurdistan û rojavayê Îranê û herêmên başûr ên kurd lê dijîn. Di sala 1257an de, demeke kin berî xistina Bexdayê, bajar ji aliyê Mongolan ve hat dagir û talankirin. Desthildarên sefewiyan bajar bi hêz kirin û qacaran di dema desthilatdariya Feth Elî Şah (1797–1834) de êrîşa osmaniyan pûç kirin. Kirmaşan di navbera 1723-1729an û 1731-1732an de ji aliyê osmaniyan û mîrektiyên pro-osmanî ên kurd ve hatiye dagirkirin.

Serdema nû

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Bajar di 1914an de ji aliyê artêşa împeratoriya rûsî ve hat dagirkirin, di 1915an de di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de ji aliyê arteşa osmanî û hengên Hemîdiye ve hat dagirkirin, di 1917an de dema ku hêzên inglîz ji bo derxistina osmaniyan hatin wir, hat valakirin. Kirmaşan di Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê de di serdema xanedana qacaran de û Tevgera Komarê ya di serdema xanedana pehlewiyan de rolek girîng lîst. Bajar di dema şerê Îran û Iraqê de gelek zirar dîtibû û her çend ew ji nû ve hatibe avakirin jî, hêj bi tevahî nehatiye vegerandin.

Demografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Zimanê xelkê Kirmaşanê kurdiya jêrîn e lê xelkê Kirmaşanê dikarin bi farisiya standard jî biaxivin. Kêmanek li bajêr bi farisiya kirmaşanî diaxivin ku zaravayek herêmî ye ku ji farisiya standard cuda ye.[10] Bajar xwedî nifûsa herî mezin a kurdên rojhilata Kurdistanê ye.[11][12][13] Kirmaşan xwedî avûhewaya nerm û çiyayî ye.[14][15][16] Piraniya niştecihên Kirmaşanê misilmanên şiî ne, lê misilmanên sunî, xristiyan,[17] û peyrewên yarsanîzmê jî hene.[18]

Nifûs li gorî salan
SalNifûs±% s.
1986560,514—    
1991624,084+2,17%
1996692,986+2,12%
2006794,863+1,38%
2011851,405+1,38%
2016946,651+2,14%
source:[19]

Avûhewa

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Kirmaşan xwedan avhewayek e ku bi giranî di bin bandora nêzîkbûna çiyayên Zagrosê de ye, ku wekî avhewa germ-havîna Deryaya Navîn (Köppen: Csa; Trewartha: Dohk) ku li ser avhewa parzemînî ya şil (Dsa) tê dabeş kirin. Bilindahî û cîhê vekirî yê bajêr li gorî bayên rojava baranê piçekî zêde dike (ji du caran zêdetir ji Tehranê), lê di heman demê de guheztinên germahiya rojê yên mezin çêdike, nemaze di havînên hema hema bê baran de, ku di nav rojê de pir germ dimînin. Li Kirmaşanê zivistanên pir sar derbas dibe û bi gelemperî di payîz û biharê de baran dibare. Di zivistanê de bi kêmî ve du hefte berfê tê dîtin.

Aborî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Kirmaşan yek ji navendên çandiniyê yên rojhilata Kurdistanê ye ku dexl, birinc, sebze, fêkî û tovên rûn çêdike, lê Kirmaşan wek bajarekî pîşesazî yê pir girîng derdikeve pêş; li taxa bajêr du navendên pîşesaziyê hene ku zêdetirî 256 yekîneyên hilberînê hene. Di nav van pîşesazî de rafîneriya petrokîmyayî, çêkirina tekstîlê, hilberîna xwarinê, çêkirina xalîçeyan, rafîneriya şekir, û hilberîna alav û amûrên elektrîkê hene. Şîrketa Parzûnkirina Petrolê ya Kirmaşanê (KORC) ku di 1932an de ji aliyê kompaniyên brîtanî ve hatiye damezrandin, yek ji pîşesaziyên sereke yên bajêr e. Piştî guhertinên vê dawiyê yên Iraqê, Kirmaşan bûye yek ji deriyên sereke yên hinardekirin û hinardekirina rojhilata Kurdistanê.

Perwerde

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Zêdeyî 49 hezar xwendekar li 9 zanîngehên dewletî û taybet ên bajêr perwerdeyê dibînin.[20] Di 1968an de bi navê Dibistana Bilind a Hemşîretiyê ya Kirmaşanê, Zanîngeha Zanistên Pizîşkî ya Kirmaşanê yekem zanîngeh li rojhilata Kurdistanê bû. Dibistana dixtorî wekî dabeşek Zanîngeha Razî di 1976an de hate damezrandin û hin xwendekar di pratîka gelemperî de qebûl kirin.[21] Zanîngeha Razî ya ku di 1972an de hatiye damezrandin, duyemîn zanîngeha rojhilata Kurdistanê bû û girîngtirîn saziya xwendina bilind li parêzgeha Kirmaşanê e.[22] Di 2020an de zanîngeha Razî li gor 13 faktoran nûçeya Amerîkayê di rêza 24an de li Îranê û di rêza 1300emîn a cîhanê de cih girt.[23]

Binerê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ Habibi, Hassan (19 çiriya paşîn 2013) [Approved 21 June 1369]. Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Bakhtran province, centered in the city of Bakhtran. rc.majlis.ir (Report) (bi farisî). Ministry of the Interior, Defense Political Commission of the Government Board. Proposal 3233.1.5.53; Letter 93808/907; Notification 82832/T122K. Ji orîjînalê di 6 sibat 2013 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 29 kanûna paşîn 2024 – bi riya Research Center of the System of Laws of the Islamic Council of Farabi Mobile Library.
  2. ^ "Kermanshah, Iran Metro Area Population 1950-2021". www.macrotrends.net. Roja gihiştinê 23 tîrmeh 2021.
  3. ^ Kia, Mehrdad (2016). The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]. ABC-CLIO. rr. 236–237. ISBN 978-1610693912.
  4. ^ "New study sheds light on second Neanderthal tooth found in western iran". Tehran Times - 29 August 2021. Tehran Times. Ji orîjînalê di 3 adar 2025 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 5 çiriya paşîn 2021.
  5. ^ "Most ancient Mid East village discovered in western Iran". 2009. Ji orîjînalê di 1 sibat 2010 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 23 gulan 2009.
  6. ^ Dehkhoda: Kermanshah Girêdana arşîvê 2011-05-11 li ser Wayback Machine.
  7. ^ J. Limbert. (1968). The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran. Iranian Studies, 1.2: pp. 41-51.
  8. ^ G. Asatrian. (2009). Prolegemona to the Study of Kurds. Iran and the Caucasus, 13.1: pp. 1-58.
  9. ^ James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. Seminar at the American University of Beirut, pp. 6-7.
  10. ^ Geomatics and Cartographic Research Centre, Carleton University. "Atlas of the Languages of Iran". iranatlas.net (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 2 adar 2024.
  11. ^ "معاون امور عمرانی استانداری: کرمانشاه بزرگترین شهر کردنشین جهان است - ایرنا". شهرخبر. Ji orîjînalê di 3 tebax 2020 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 29 gulan 2019.
  12. ^ "کرمانشاه؛ پرجمعیت ترین شهر کردنشین ایران". خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency (bi farisî). 23 adar 2012. Roja gihiştinê 29 gulan 2019.
  13. ^ "اورمیا - بزرگترین شهر کردنشین جهان مشخص شد". Ji orîjînalê di 27 adar 2016 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 18 adar 2016.
  14. ^ Iran Chamber society: accessed: September 2010.
  15. ^ روزنامه سلام کرمانشاه Girêdana arşîvê 2010-06-21 li ser Wayback Machine Persian (Kurdish)
  16. ^ آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه Girêdana arşîvê 2018-09-01 li ser Wayback Machine(Persian)
  17. ^ "Arrest of the Assyrian leader of the Kermanshah Church in iran". Assistnews.net. Ji orîjînalê di 29 îlon 2011 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 2 kanûna pêşîn 2011.
  18. ^ "آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه". www.artkermanshah.ir. Ji orîjînalê di 1 îlon 2018 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 29 gulan 2019.
  19. ^ Iran: Provinces and Cities population statistics
  20. ^ Mohammad-Ja'far Panahi. "Libraries of Kermanshah". Encyclopedia of Library and information science (bi farisî). Ji orîjînalê di 19 kanûna paşîn 2011 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 1 îlon 2010.
  21. ^ Nahid Pirnazar (15 hezîran 2017). "Kermanshah, The Jewish Community". Encyclopædia Iranica (bi îngilîzî).
  22. ^ "About the university". Kermanshah University of Medical Sciences (bi farisî). Ji orîjînalê di 29 kanûna paşîn 2013 de hat arşîvkirin.
  23. ^ "Razi University". US News (bi îngilîzî). 2020.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kirmaşan de hene.
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kirmaşan&oldid=1977126" hatiye standin.