Here naverokê

Kurdistan

Girêdanan biguhêre
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Kurdistan
کوردستان
Ala Mertal
Sirûd: Ey Reqîb
ئەی ڕەقیب
Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî CIA, 1992)
Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî CIA, 1992)[3][4]
Şûnewarê Kurdistan
PaytextAmed an Hewlêr (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî)
Bajarê mezin Amed, Dîlok, Hewlêr, Silêmanî, Sine, Ûrmiye, Wan
Zimanên sereke Kurdî (kurmancî, soranî, zazakî-goranî), erebî, farisî, tirkî
Komên etnîkî Kurd, tirk, ereb, faris, suryanî, tirkmen
Demonîm Kurd
Rûerd
 •  Giştî 392.000 km2[5]
Nifûs
 •  Texmînkirin 40–45 milyon[6]
Hatûçûna ajotinê rast

Kurdistan[7] (کوردستان; Dengdani/kʊrdɪstɑːn/) welatekî jeo-çandî yê Rojhilata Navîn û Rojavayê Asyayê ye ku bingeha çand, ziman û nasnameya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê Zagrosê dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li Bakurê Kurdistanê ber bi rojava ve an jî li rojavayê Torosan vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li Rojavayê Kurdistanê. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê Rojhilata Kurdistanê tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi Başûrê Kurdistanê ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî.

Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê gutî, subartoyî, hurî, mîtanî, lolobî û malavaniya kurdên nûjen ê îro kiriye.[8][9][10] Herêm ji aliyê sumeriyan wekê kar-da-ka (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê Mezopotamyayê hatiye bikaranîn. Navê kar-da-ka ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.[11] Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê Karda, Kur-tî, Kardoxî an Kardokhî û Kordyene hatiye binavkirin.

Di serdema navîn de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên selçûqiyan ên sedsala 11an de derbas bûye.[12] Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek xanedan û mîrektiyên kurd ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine.

Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê osmanî û sefewîyan bi peymana Zehabê ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê Tirkiye, Sûrî, Iraq û Îran heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.[13][14]

Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê Dewleta Kurd (1918–1919), Keyaniya Kurdistanê (1921–1924), Kurdistana Sor (1923–1929), Komara Agiriyê (1927–1930) û Komara Kurdistanê (1946) hatine damezrandin.

Piştî peymana Lozanê erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser ziman û çanda kurdan hatine meşandin.[15][16]

Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Rojavaya Kurdistanê hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin.

Etîmolojî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Binavkirina di serdema sumeran de

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.[17] Deverên bakur, başûr û rojhilata Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê sumeriyan ve wekê Kar-da an jî Kar-da-ka hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.[17] Navê sumerî ya Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema babîlîyan de jî (~ 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê Karta an Karda hatiye binavkirin.[17] Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê Gordyene û Kurdyene (Kardox)[18][19][20][21][22][23][24] û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê Cordoene an jî Kordoene hatiye binavkirin.[25]

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Piştê berfirehbûna erebên misilman (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê Erdu'l-Ekrad (axa kurdan) û Biladu'l-Ekrad (warê kurdan) hatiye binavkirin.

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs Matthiasê Edessayî di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê K'rdstanac dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de Amed û navçeya îro ya Sêwregê hebû.[26]

Peyva Kurdistan ku ji du peyvên hevgirtî yên kurd+istan pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên selcûqiyan de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê Hamedanê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî Şerefxan herêma mîrgeha Melkişî ya Dêrsimê wekê Kurdistan hatibû nas kirin.

Erdnîgarî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Erdnîgariya Kurdistanê
Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê

Erdnîgariya Kurdistanê[27][28] xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.[29] Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li Başûrê Kurdistanê berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.[30]

Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide
Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide

Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê Çiyayê Agirî,[31] Çiyayê Sîpanê,[32] Çiyayê Tendûrekê,[33] Çiyayê Qerejdaxê[34] û Çiyayê Nemrûdê[35] li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. Gola Wanê ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 km2 ye.[36] Çavkaniyên çemê Firat û çemê Dîcleyê ku du çemên giring û stratejîk ên Rojhilata Navîn nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.[37][38]

Çiyayên Zagrosê ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.[39][40] Gola Ûrmiyê ku goleke endorheîk e[41] yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.[42][43][44] Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.[45][46]

Çiyayên Qendîlê ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.[47] Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.[47] Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.[48][49]

Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya Deryaya Navîn û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve (Efrîn û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî (Kobanê, Grê Spî, Serê Kaniyê, Hesîçe û Qmişlo) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.[50][51]

Xweza û jîngeh

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.[52]

Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin kurdên Anatoliya Navîn, kurdên Xoresanê, kurdên Qefqazê hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.[53][54][55] Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,[56][56] kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad[57][58] û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.[59] Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin.

Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.[60][61]

Beşên Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Bakurê Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Bakurê Kurdistanê
Bakurê Kurdistanê.
Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê.

Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) Tirkiyeyê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.[62][63] Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye.

Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê Deşta Mûşê, Deşta Ezirganê, Deşta Erziromê û Deşta Îdirê li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye[64] û Deşta Heranê û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.[64]

Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji Gurgumê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya Colemêrgê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, Çemê Mûnzirê û Çemê Miradê ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.[65] Gola Wanê ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê Nemrûdê çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.[65]

Başûrê Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Başûrê Kurdistanê
Başûrê Kurdistanê
Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê

Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.[66][67]

Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.[56][68][69] Her çiqas herêm ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê Kerkûk, Şingal, Mexmûr, Xaneqîn û Xurmatû heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê Herêma Kurdistanê.[70]

Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya Çixî Derê ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê Çiyayê Şingalê, Çiyayê Hemrînê û Çiyayê Nisirê ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.[71] Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.[72]

Rojhilata Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Rojhilata Kurdistanê

Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.[73][74] Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên Bakurê Kurdistanê û li seranserê sinorê Başûrê Kurdistanê ji navçeya Makûyê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku parêzgeha Îlamê û hinek deverên parêzgeha Hemedanê di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya Gola Ûrmiyê û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.[75][76]

Çiyayên Zagrosê bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê Çiyayê Denayê (30°57′0″N 51°26′0″E) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.[75][76]

Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, Çemê Zêyê Biçûk, Çemê Zêyê Mezin, Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.[77][78]

Rojavaya Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Rojavaya Kurdistanê
     Rojavaya Kurdistanê

Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye[79][80] û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 b.z. – 1260 b.z. malavaniya dewleta mîtaniyan kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.[81][82][9] Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.[83]

Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên Efrînê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat (Dêrika Hemkoyê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma Kobanê berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma Efrînê ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.[83]

Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek Deryaya Navîn e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê Firat û çemê Xabûrê ne ku ji Bakurê Kurdistanê derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.[84]

Bîyocure

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Flora

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê

Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.[85] Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji serdemên qeşayê şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê guldexwîna Kurdistanê (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li Deşta Mûşê û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.[86]

Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.[87] Zengila zoma (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.[88] Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. bilbizêka Kurdistanê (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.[89] Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.[90]

Fauna

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.

Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek hirç, gur, rovî, werşeq û pilingê Kurdistanê ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. Pezkovî yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên Dersimê û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. Xezal, pezkovî û pilingê Kurdistanê (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.[91] Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. pilingê Kurdistanê li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya balindeyên Kurdistanê de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê bet, eylo, leylek, kew, teyrê pepûkê, qirak, quling, reşêlek, qijik, daydok û qelaşînk hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.[92]

Avhewa

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û Rojavayê Kurdistanê ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya Deryaya Navîn ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma Rojhilata Kurdistanê ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî avhewayeke parzemînî ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.[93]

Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16 °C heta 19 °C û li deştên nizm jî ji 25 °C heta 30 °C diguhere. Di mehên zivistanan de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4 °C heta -15 °C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20 °C heta -30 °C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû.

Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne.

Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. Havîn ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40 °C derbas dibe.

Dîrok

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Dîroka Kurdistanê

Pêşdîrok

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.
Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên b.z. vedigere.

Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên Cîhanê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema Pleîstosenê ve li Kurdistanê hatine dîtin.[94][95][96] Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên Toros û çiyayê Zagrosê bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê Neanderthal û Homo sapiens wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.[97]

Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta Şaneder a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.[98][99] Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma Mezopotamyaya Jorîn û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.[100][101]

Di heman demê de Kurdistanê navenda Şoreşa Neolîtîkê (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Girê Kortikê hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên b.z. vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê Girê Mirazan e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere[102][103] û wargeha herî kevin ê Cîhanê Qota Berçemê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.[104][105] Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di Şikeftên Hasûnî ya li nêzîkê Farqîna Amedê û Şikeftên Hîlarê ya li nêzîkî navçeya Erxenî ya Amedê hatine tespîtkirin.[106]

Navçeya Heskîfa kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.[107][108]

Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li parêzgeha Kirmaşanê) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên Neanderthal û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma Kirmaşanê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin[109][110]

Li Rojava Kurdistanê ku navenda Heyva Berhemdar e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên şaristaniyan li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên Firatê, çemê Xabûrê bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. Rojavayê Kurdistanê yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.[111][112]

Serdema kevnare

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Li dora 3000 salê b.z. nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide

Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê b.z. heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê (sumer, akad, asûr) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên zimanî û çandî yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê Mezopotamyayê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.[11]

Di sala 1490ê b.z. de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye

Gelên xwemaliyên Kurdistanê gutî,[113] subartoyî,[114] hurî,[115] mîtanî[116] û lolobî[117] ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.[113] Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê Helebce û Silêmaniyê jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.[117] Di heman demê de kasîtî ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya Babîlê anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.[118]

Hurî û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê keyaniya mezin a Mîtanî ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya Misirê yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê Waşşûkanniyê (Serê Kaniyê) bû ku sinorê keyaniyê ji Deryaya Navîn heta çiyayên Zagrosê û ji Gola Wanê heta Kerkûkê berfireh bibû.[116][81]

Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê

Împaratoriya Medan, Medya an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa Medyayê hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê medan ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.[119][120] Paytexta împeratoriyê li bajarê Ektabanayê (Hemedan) bû ku li ser sinorê îro yê Rojhilata Kurdistanê ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, Îranê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava (Bakurê Kurdistanê) ji Çemê Sor (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji Deryaya Qezwînê despê kiriye û li sinorê başûr heya Kendava Farsê berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.[121][122]

Keyaniya Kordyeneyê (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên Şirnex, Cizîr û Bidlîsê) hikum kiriye. Bi qelsbûna Împeratoriya Seleukî re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.[123][124] Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.[125]

Serdema navîn

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê Xanedana Şedadî (951–1174), Xanedana Merwanî (990–1085), Xanedana Hesnewî (959–1015), Xanedana Rewadî (955–1071), Xanedana Enazî (990–1117), Xanedaniya Zend (1750-1794) û Dewleta Eyûbiyan (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin.

Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin

Xanedaniya Şedadî ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê Ermenistan û li hinek deverên Azerbaycanê hikum kiriye.[126][127][128] Xanedanî ji aliyê Mihemedê Şedadî ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li Dvîn bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya Erran û Ermenistanê berfireh bûye û bajarê Genceyê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.[129] Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.[129] Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.[129] Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.[129]

Nexşeya Xanedana Merwanî

Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê Xanedana Merwanî bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê Bazê Dostikî ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji Gola Wanê heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji Mûşê heya Mûsilê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya Meyafarqînê bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.[130][131] Xanedana Hesnewî ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê Şehrîzûr, Dînewar, Hemedan û Nihawend) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.[132][133]

Xanedana Rewadî (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê Tewrêzê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê Xanedana Enazî (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên Qesra Şîrîn, Kirmaşan, Şarezûr, Dînewer û bajarê Daquqê bû.[134][132]

Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) Xanedana Zend (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên Qefqasyayê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê Kerîm Xanê Zend bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê Şîrazê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.[135] Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha Sîstan û Belûçistan û herêma Xorasanê bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.[136]

Xanedaniya Eyûbiyan

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)

Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd bû[137][138] ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin.[139] Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar Nûredîn Zengî kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê Xanedana Ebasî ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina Selahedînê Eyûbî hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.[140]

Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî Helebê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.[141]

Êrîşên mongolan

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.[142] Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.[143]

Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.[144][145]

Serdema nûjen

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin

Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û guhertinên demografîk ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.[146][147][148] Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê Şerê Cîhanê yê Yekem di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.[149]

Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi Peymana Zehabê piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera osmanî û safewiyan de hatiye perçe kirin.[150] Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi Peymana Lozanê ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,[151] Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, bişavtin (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.[152][153] Komkujiyên wekê Komkujiya Enfalê (1988),[146] Komkujiya Helebceyê (1988),[147] Komkujiya Geliyê Zîlan (1930)[148] û Komkujiya Dersimê (1937)[154] ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane.

Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê Komara Agiriyê (1927 – 1931) Komara Mehabadê (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.[155][151]

Mîrektiyên Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)

Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş Mîrektiya Soran (1399 - 1836), Mîrektiya Botan (1335–1855), Mîrektiya Erdelanê (1400–1868) Mîrektiya Baban (1649-1850), Mîrektiya Hekariyê (1380–1847) û Mîrektiya Paloyê (1495-1841) ne.[156][157][158]

Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)

Mîrektiya Botan ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê hikum kiriye.[159] Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê Şirnex, Sêrt, hinek deverên Mêrdînê, Amed, Zaxo, Şingal û Êlihê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê Bedirxan Beg (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.[160][161]

Mîrektiya Soran yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.[162] Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê Îsa Beg ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê Herîr, Şeklawe, Xelîfan û Dîvînê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema Mîr Muhemmed de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.[160][163]

Komarên Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)

Komara Agiriyê ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên Cemiyeta Xoybûnê ve di dema Serhildanên Agiriyê hatiye ragihandin.[164][165] Gundê Kurdava ku niha gundekî bi ser navçeya Bazîdê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de Cemiyeta Miletan jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.[166][167] Biroyê Heskî Têlî wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî Îhsan Nûrî Paşa ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin Komara Mehabadê bû ku ji aliyê Qazî Mihemed ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza Brîtanyaya Mezin û hêza Yekîtiya Sovyetê hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê Almanyayê dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.[168][151]

Herêmên otonom ên Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. Herêma Kurdistanê ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.[169] Di navbera salên 2006 û 2009an de Başûrê Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.[170] Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê Rojavayê Kurdistanê ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ve tê birêvebirin.[171][171]

Demografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê

Nifûs serekeyê Kurdistanê ji kurdan pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.[172][173] Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê tirk, ereb, fars, ermenî û suryanî jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.[174] Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.[175][176] Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê Dîlokê ye.[177] Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê Hewlêr e ku niha paytexta Hikûmeta Herêma Kurdistanê ye.[178] Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî Amedê ye[179] û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) Silêmanî ye.[180]

Komên etnîkî yên Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.[55] Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.[181][182]

Bajarên mezin ên Kurdistanê
Amed
Amed
Hewlêr
Hewlêr
Sine
Hesîçe
Hesîçe

Ziman

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: zimanê kurdî

Zimanê kurdî zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.[183][184] Zaravaya kurmancî (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê Behdînan a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya zazakî ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.[185][186] Zaravaya soranî (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.[187]

Zaravaya xwarînî (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.[188][189] Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê Anatolyaya Navîn ji aliyê Kurdên Anatolyayê û li herêma Xorasanê jî ji aliyê Kurdên Xorasanê ve tê axavtin.[190][191]

Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.[192][193]

Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê ISO 639-1 ku û bi koda zimanî ya ISO 639-2 kur hatiye destnîşankirin.[194][195]

Dîn

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Dînên kurdan

Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê îslama sunnî be jî[196] li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê elewîtî jî baweriyeke berbelav e.[197] Dînê zerdeştî ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.[198] Di heman demê de îslama şîe jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.[199] Êzdîtî ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li Şingalê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.[200] Li Kurdistanê baweriya yarsanî baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.[201] Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.[202]

Çand

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Çanda kurdî

Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş.

Çanda gelêrî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide
Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya Newroza sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)
Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)

Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.[203][204]

Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.[205]

Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.[206] Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.[207] Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.[208]

Wêje

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî Evdilsemedê Babek, Eliyê Herîrî, Mela Huseynê Bateyî, Melayê Cizîrî, Faqiyê Tayran û Ehmedê Xanî ne.[209][210][211] Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê Mîrektiya Botanê bû ku paytexta mîrektiyê li Cizîrê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, Silêmanî û Sine jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê Mîrektiya Erdelan û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye.

Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên Siyabend û Xecê û Mem û Zînê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.[212][213][214]

Rêveberiyên xweser

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Herêma Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Herêma Kurdistanê

Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya Herêma Kurdistanê tê birêvebirin. [56][215] Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel Silêmaniyê gelek kar û xebatên dîplomatîk li Hewlêrê tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha Dihokê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha Helebceyê ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî (Pêşmerge) xweser e.[216]

Rojavayê Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li Rojavayê Kurdistanê ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.[217][218] Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin rêveberiya xweser de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, Hêzên Sûriya Demokratîk (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya Ketelonyayê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.[218][219]

Ala û nîşan

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Alaya Kurdistanê

Alaya Kurdistanê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Alaya Kurdistanê

Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya Herêma Kurdistanê hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li Stembolê hatiye sêwirandin[220][221] û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê Komara Agirî û Komara Mehabadê ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên sor, spî û kesk hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan (roja kurdan) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.[220] Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.[222]

Roja kurd

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye

Roja kurdî ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.[223] Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire.

Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.[224] Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.[225][226]

Sirûda netewî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta Ey Reqîb e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd Dildar (1918-1948) ve di sala 1946an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê soranî hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema Komara Mehabadê hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn.

Parlementoya Başûrê Kurdistanê sirûda “Ey Reqîb” wek sirûda neteweyî ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla perlemana herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.[227]

Binêre

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. "Kurdish lands". Ji orîjînalê di 20 çiriya pêşîn 2019 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 6 çiriya paşîn 2019.
  2. "The Kurdish lands". Library of Congress. Ji orîjînalê di 15 gulan 2020 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 6 çiriya paşîn 2019.
  3. ↑ "Kurdish lands". Ji orîjînalê di 20 çiriya pêşîn 2019 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 6 çiriya paşîn 2019.
  4. ↑ "The Kurdish lands". Library of Congress. Ji orîjînalê di 15 gulan 2020 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 6 çiriya paşîn 2019.
  5. ↑ Bois, Th; Minorsky, V.; MacKenzie, D. N. (2002). "Kurds, Kurdistān". Encyclopaedia of Islam (Çapa 2). BRILL. ISBN 9789004161214. Ji orîjînalê di 26 adar 2023 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 20 çiriya pêşîn 2025.
  6. ↑ "Kurdish People Fast Facts". CNN. 12 nîsan 2023. Ji orîjînalê di 10 kanûna paşîn 2020 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 24 kanûna pêşîn 2023.
  7. ↑ Bedirxan, Kamiran Alî (1986). Roja Nû, 1943-1946. Uppsala: Jîna Nû. r. 42:1.
  8. ↑ Salvini, Mirjo (27 tîrmeh 2014). The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE). MPRL – Proceedings (bi îngilîzî). Berlin: Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften. ISBN 978-3-945561-00-3.
  9. 1 2 "Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages".
  10. ↑ "Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 26 hezîran 2026.
  11. 1 2 "Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis". www.semanticscholar.org. Roja gihiştinê 4 hezîran 2026.
  12. ↑ Bjork, Robert E., edîtor (2010). The Oxford dictionary of the Middle Ages. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-957483-4.
  13. ↑ "Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd".
  14. ↑ "Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe". www.rudaw.net. Roja gihiştinê 7 adar 2023.
  15. ↑ "Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê".
  16. ↑ "Kürtçe diye bir dil". Susma24 (bi tirkî). 30 çiriya paşîn 2021. Roja gihiştinê 7 adar 2023.
  17. 1 2 3 "Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd | Modernîteya Demokratîk" (bi tirkî). 5 çiriya paşîn 2024. Roja gihiştinê 6 hezîran 2026.
  18. ↑ N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.
  19. ↑ A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)
  20. ↑ M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)
  21. ↑ J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)
  22. ↑ J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985
  23. ↑ George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)
  24. ↑ F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)
  25. ↑ "The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV". www.worldwideschool.org. Ji orîjînalê di 22 kanûna paşîn 2000 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 6 hezîran 2026.
  26. ↑ Garnik Asatrian: Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte, erschienen in Iran & the Caucasus, Vol. 5 (2001), S. 41–74
  27. ↑ "What is Kurdistan? | Britannica". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 hezîran 2026.
  28. ↑ "(PDF) The Political Geography of Kurdistan". ResearchGate (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 hezîran 2026.
  29. ↑ "Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 12 tîrmeh 2026.
  30. ↑ "Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî".
  31. ↑ Yılmaz, Y; Güner, Y; Şaroğlu, F (1 çiriya pêşîn 1998). "Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 85 (1): 173–210. doi:10.1016/S0377-0273(98)00055-9. ISSN 0377-0273.
  32. ↑ "Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê)". ÇandName. Roja gihiştinê 18 hezîran 2026.
  33. ↑ Lebedev, V. A.; Sharkov, E. V.; Ünal, E.; Keskin, M. (1 adar 2016). "Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks". Petrology (bi îngilîzî). 24 (2): 127–152. doi:10.1134/S0869591116020041. ISSN 1556-2085.
  34. ↑ Phillips, Roger; Rix, Martyn (1994). Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials. The garden plant series (Çapa Reissued). London: Macmillan. ISBN 978-0-330-32774-9.
  35. ↑ Wright, Gary A.; Gordus, Adon A. (1969). "Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C." American Journal of Archaeology. 73 (1): 75–77. doi:10.2307/503380.
  36. ↑ "The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles". Journal of African Earth Sciences (bi îngilîziya amerîkî). 129. 1 gulan 2017. doi:10.1016/j.jafrear. ISSN 1464-343X.
  37. ↑ "Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010" (PDF). Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 15 kanûna pêşîn 2017. Roja gihiştinê 14 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  38. ↑ "The Water - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 27 hezîran 2026.
  39. ↑ Scheffel, Richard L.; Allen, Oliver E.; Reader's Digest Association, edîtor (1980). Reader's Digest natural wonders of the world. Pleasantville, N.Y.: Reader's Digest Association. ISBN 978-0-89577-087-5.
  40. ↑ "Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers". www.tandfonline.com. doi:10.1080/17445647.2021.1906339. Roja gihiştinê 14 hezîran 2026.
  41. ↑ Henry, Roger (2003). Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology (bi îngilîzî). Algora Publishing. ISBN 978-0-87586-185-2.
  42. ↑ Casana, Jesse; Glatz, Claudia (2017). "THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY". IRAQ (bi îngilîzî). 79: 47–69. doi:10.1017/irq.2017.3. ISSN 0021-0889.
  43. ↑ "Zarrineh River". Grokipedia (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 16 hezîran 2026.
  44. ↑ "Sirwan is not only the name of a river!". KURDŞOP (kurdshop.net) (bi îngilîzî). 23 çiriya pêşîn 2023. Roja gihiştinê 16 hezîran 2026.
  45. ↑ "Agriculture - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 16 hezîran 2026.
  46. ↑ "Kordestān | History, Culture & Geography | Britannica". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 16 hezîran 2026.
  47. 1 2 Gunter, Michael M. (2011). Historical dictionary of the Kurds. Historical dictionaries of peoples and cultures (Çapa 2). Lanham, Md.: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7507-4.
  48. ↑ "Kurdistan". presidency.gov.krd. Roja gihiştinê 16 hezîran 2026.
  49. ↑ "Kurdistan | Map, Religion, People, Country, History, & Facts | Britannica". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 16 hezîran 2026.
  50. ↑ Jongerden, Joost (2022). "Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria". Journal of Agrarian Change (bi îngilîzî). 22 (3): 592–607. doi:10.1111/joac.12449. ISSN 1471-0358.
  51. ↑ "Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava".
  52. ↑ "Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail". Untamed Borders - Adventure travel (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 26 hezîran 2026.
  53. ↑ "Kurdên Anatoliya Navîn". www.nefel.com. Roja gihiştinê 18 hezîran 2026.
  54. ↑ Ali Madih, &# Abbas-&# (2007). "The Kurds of Khorasan". Iran and the Caucasus. 11 (1): 11–31. doi:10.1163/157338407X224879. ISSN 1609-8498.
  55. 1 2 Schaller, Dominik J.; Zimmerer, Jürgen (1 adar 2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction". Journal of Genocide Research. 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820. ISSN 1462-3528.
  56. 1 2 3 4 Long, Katy (29 tebax 2013). The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation (bi îngilîzî). OUP Oxford. ISBN 978-0-19-165422-0.
  57. ↑ Tejel, Jordi (2009). Syria's kurds: history, politics and society. Routledge advances in Middle East and Islamic studies. London New York: Routledge. ISBN 978-0-203-89211-4.
  58. ↑ Phillips, David L. (5 tîrmeh 2017). The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-351-48036-9.
  59. ↑ "Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt". Yeni Özgür Politika (bi tirkî). 18 çiriya paşîn 2020. Roja gihiştinê 18 hezîran 2026.
  60. ↑ Meri, Josef W.; Bacharach, Jere L., edîtor (2006). Medieval Islamic civilization: an encyclopedia. Routledge encyclopedias of the Middle Ages. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-96691-7.
  61. ↑ "Treaty of Lausanne - World War I Document Archive". wwi.lib.byu.edu (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 30 hezîran 2026.
  62. ↑ Gazetesi, Evrensel. "Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin". Evrensel.net (bi tirkî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  63. ↑ Gerçek, Artı (27 çiriya paşîn 2020). "Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir". Artı Gerçek (bi tirkî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  64. 1 2 "'Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ' derket". Weqfa Îsmaîl Beşîkcî. Roja gihiştinê 18 hezîran 2026.
  65. 1 2 "Erdnîgariya Kurdistanê". ansiklopediyakurdistane.com. Roja gihiştinê 18 hezîran 2026.
  66. ↑ Maisel, Sebastian (21 hezîran 2018). The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society (bi îngilîzî). Bloomsbury Publishing USA. ISBN 979-8-216-10853-5.
  67. ↑ "Deştên mezin yên Kurdistanê". KURDŞOP (kurdshop.net). 26 adar 2023. Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  68. ↑ "Kurds say Iraq's attacks serve as a warning". Christian Science Monitor. ISSN 0882-7729. Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  69. ↑ "Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy". AP NEWS (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  70. ↑ Kurdistan24 (1 îlon 2025). "KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement". KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  71. ↑ "Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de". KURDŞOP (kurdshop.net) (bi kt). 19 hezîran 2023. Roja gihiştinê 18 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (lînk)
  72. ↑ "Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals". www.naval-history.net. Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  73. ↑ Scheffel, Richard L.; Wernert, Susan J.; Reader's Digest Association, edîtor (1980). Reader's Digest natural wonders of the world. Pleasantville, N.Y: Reader's Digest Association. ISBN 978-0-89577-087-5.
  74. ↑ "The Geological Society". www.geolsoc.org.uk (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  75. 1 2 "The Geological Society". www.geolsoc.org.uk (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  76. 1 2 """Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers""". www.tandfonline.com. Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  77. ↑ "Iraq and the Persian Gulf | WorldCat.org". search.worldcat.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  78. ↑ Minorsky, V. (1957). "Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4)". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. 19 (1): 58–81. ISSN 0041-977X.
  79. ↑ Brenneman, Robert Lee (2006). We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts (bi îngilîzî). University of Minnesota.
  80. ↑ Izady, Mehrdad R. (1992). The Kurds: A Concise Handbook (bi îngilîzî). Taylor & Francis. ISBN 978-0-8448-1727-9.
  81. 1 2 "Levantine Polities under Mittanian Hegemony". Constituent, Confederate, and Conquered Space. 2014. Ji orîjînalê di 12 îlon 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  82. ↑ Fournet, Arnaud (1 kanûna paşîn 2010). "Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40)". Journal of Indo-European studies. Ji orîjînalê di 24 hezîran 2023 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  83. 1 2 "Map Rojava - Popultion density by administrative division". www.geo-ref.net. Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  84. ↑ Sabir, Sherko (25 sibat 2026). "Western Kurdistan (Rojava)". Kurdish History (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 19 hezîran 2026.
  85. ↑ "Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan". www.florakurdica.com. Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  86. ↑ ""Haji Omran Mountain (IQ018)"" (PDF).
  87. ↑ "Cousinia Cass". www.gbif.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  88. ↑ Pieroni, Andrea; Zahir, Hawre; Amin, Hawraz Ibrahim M.; Sõukand, Renata (27 çiriya paşîn 2019). "Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan". Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine (bi îngilîzî). 15 (1): 59. doi:10.1186/s13002-019-0341-0. ISSN 1746-4269. PMC 6882212. PMID 31775812.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (lînk)
  89. ↑ "Bellevalia kurdistanica".
  90. ↑ Morrell, Peter L.; Clegg, Michael T. (27 sibat 2007). "Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 104 (9): 3289–3294. doi:10.1073/pnas.0611377104. ISSN 0027-8424. PMC 1805597. PMID 17360640.
  91. ↑ "Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin". www.rudaw.net. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  92. ↑ "Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn". Anadolu Ajansı (bi tirkî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  93. ↑ Kurdistan24 (12 nîsan 2026). "Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin". Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  94. ↑ Cosgrove, Richard (2001). "Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8". American Antiquity. 66 (2): 382–383. doi:10.2307/2694622. ISSN 0002-7316.
  95. ↑ "Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches". Papers from the Institute of Archaeology. 15 (0). 15 çiriya paşîn 2004. doi:10.5334/pia.214. ISSN 2041-9015.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (lînk)
  96. ↑ Elizabeth, Twohig (2005). "Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory & the Development of Human Societies. (London: Thames & Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4)". European Journal of Archaeology. 8 (3): 315–316. doi:10.1017/s1461957100070054. ISSN 1461-9571.
  97. ↑ Wright, H. E.; Jr (15 kanûna paşîn 1962). "Pleistocene glaciation in Kurdistan". E&G Quaternary Science Journal (bi îngilîzî). 12 (1): 131–164. doi:10.3285/eg.12.1.12. ISSN 0424-7116.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (lînk)
  98. ↑ Pomeroy, Emma; Bennett, Paul; Hunt, Chris O.; Reynolds, Tim; Farr, Lucy; Frouin, Marine; Holman, James; Lane, Ross; French, Charles; Barker, Graeme (2020). "New Neanderthal remains associated with the 'flower burial' at Shanidar Cave". Antiquity (bi îngilîzî). 94 (373): 11–26. doi:10.15184/aqy.2019.207. ISSN 0003-598X.
  99. ↑ "Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan". historyofkurd.com. Ji orîjînalê di 21 gulan 2026 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 13 tîrmeh 2026.
  100. ↑ Lewsey, Published: 2 May 2024Story: Fred (2 gulan 2024). "Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead". University of Cambridge (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 20 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  101. ↑ Kuta, Sarah. "Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago". Smithsonian Magazine (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 20 hezîran 2026.
  102. ↑ ""Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" | Le Monde diplomatique Kurdî". diplo-kurdi.com. Ji orîjînalê di 2 hezîran 2021 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 20 hezîran 2026.
  103. ↑ Rûdaw Kurdî (9 kanûna paşîn 2019), Çîroka Girê Miraza behsa çi dike?, roja gihiştinê 20 hezîran 2026
  104. ↑ "The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams" (bi îngilîziya amerîkî). 25 nîsan 2019. Roja gihiştinê 20 hezîran 2026.
  105. ↑ Collins, Andrew (1 gulan 2014). Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden (bi îngilîzî). Simon and Schuster. ISBN 978-1-59143-835-9.
  106. ↑ "Dîroka Bakurê Kurdistanê". www.sur.bel.tr. Roja gihiştinê 20 hezîran 2026.
  107. ↑ "Hasankeyf (town) | History | Research Starters | EBSCO Research". EBSCO (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  108. ↑ "Hasankeyf — Ruined City, Êlih | See This Place". seethis.place (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  109. ↑ Smith, Philip E.L. (1990). "Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran". World Archaeology (bi îngilîzî). 21 (3): 323–335. doi:10.1080/00438243.1990.9980111. ISSN 0043-8243.
  110. ↑ Smith, Philip E. L. (1974). "Ganj Dareh Tepe". Paléorient (bi fransizî). 2 (1): 207–209. doi:10.3406/paleo.1974.4186. ISSN 0153-9345.
  111. ↑ admin_en (9 gulan 2019). "Complete Guide on Ancient Mesopotamia". History of Kurdistan. Ji orîjînalê di 11 sibat 2026 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  112. ↑ "Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  113. 1 2 "Guti | Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire | Britannica". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  114. ↑ Crawford, Harriet, edîtor (29 tebax 2013). North Mesopotamia in the third millennium BC (bi îngilîzî) (Çapa 0). Routledge. rr. 486–501. doi:10.4324/9780203096604-37. ISBN 978-0-203-09660-4.
  115. ↑ Smeets, Rieks (1989). "On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language". Bibliotheca Orientalis. XLVI (3/4): 260–280.
  116. 1 2 Koppen, Frans Van. ""The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33". academia.edu.
  117. 1 2 Bahrani, Zainab (6 adar 2008). Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia (bi îngilîzî). Zone Books. ISBN 978-1-890951-84-9.
  118. ↑ Potts, Daniel T., edîtor (2013). The Oxford handbook of ancient Iran. Oxford handbooks. New York, NY: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-973330-9.
  119. ↑ "Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  120. ↑ "Who Are the Kurds?". Institutkurde.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 28 hezîran 2026.
  121. ↑ "Median dynasty". Grokipedia (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  122. ↑ R, Daniel (31 kanûna paşîn 2026). "The Medes - the Forefathers of the Kurds". Kurdish History (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 21 hezîran 2026.
  123. ↑ "CARDUCHI". Encyclopaedia Iranica (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.
  124. ↑ Michał, Marciak,. "GORDYENE". referenceworks (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 11 sibat 2024 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.{{cite journal}}: CS1 maint: extra punctuation (lînk) CS1 maint: multiple names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  125. ↑ Bulatbiyev, Idris (1 kanûna paşîn 2021). "On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub". CAUCASIOLOGIC PAPERS №11.
  126. ↑ Kennedy, Hugh (14 kanûna pêşîn 2015). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-317-37639-2.
  127. ↑ Peacock, Andrew (2005). "Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia". Iran and the Caucasus. 9 (2): 205–230. doi:10.1163/157338405774829331. ISSN 1609-8498.
  128. ↑ "SHADDADIDS". Encyclopaedia Iranica (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.
  129. 1 2 3 4 Kurdistan24 (9 îlon 2018). "LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî". Kurdistan24 (bi tirkî). Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  130. ↑ Stokes, Jamie (2009). Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East (bi îngilîzî). Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-2676-0.
  131. ↑ Jwaideh, Wadie (2009). The Kurdish national movement: its origins and development. Contemporary issues in the Middle East (Çapa 1. ed., [Nachdr.]). Syracuse, New York: Syracuse Univ. Press. ISBN 978-0-8156-3093-7.
  132. 1 2 Alsancakli, Sacha (1 kanûna paşîn 2023). "Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era". Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96. doi:10.1515/9783110634686-004.
  133. ↑ Dadparvar, Shabnam; Shams, Ismail (29 nîsan 2025). Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective (bi îngilîzî). Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-0364-4785-4.
  134. ↑ "ʿAnnazid dynasty | Middle East, Iraq & Iran | Britannica". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.
  135. ↑ Perry, John R. (14 gulan 2015). Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 (bi îngilîzî). University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-66102-5.
  136. ↑ "Origin of The Kurds - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  137. ↑ Vladimir Minorsky. Studies in Caucasian History.
  138. ↑ James, Boris (2006). Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades (bi fransizî). Harmattan. ISBN 978-2-296-00105-3.
  139. ↑ "Ayyubid dynasty | Rulers, History, Founder, & Facts | Britannica". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.
  140. ↑ "AYYUBIDS". Encyclopaedia Iranica (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.
  141. ↑ Ozoglu, Hakan (1 kanûna paşîn 2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (bi îngilîzî). SUNY Press. ISBN 978-0-7914-5994-2.
  142. ↑ "HÜLÂGÛ". TDV İslâm Ansiklopedisi (bi tirkî). Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.
  143. ↑ Strømmen-Bakhtiar, Abbas. Introduction to Digital Transformation: and its impact on society (bi îngilîzî). Informing Science Press. ISBN 978-1-68110-050-0.
  144. ↑ "Li dijî mongolan berxwedana kurdan". www.pirtukakurdi.com. Roja gihiştinê 22 hezîran 2026.
  145. ↑ "Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  146. 1 2 "The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan | Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network". www.sciencespo.fr (bi îngilîzî). 19 kanûna paşîn 2016. Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  147. 1 2 Dana Taib Menmy ــ Iraq. "Halabja marks 34 years since Saddam Hussein's gas attack". The New Arab (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 4 kanûna pêşîn 2024 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  148. 1 2 "Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike!". ANF News. Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  149. ↑ Yalcin-Heckmann, Lale; van Bruinessen, Martin (1993). "Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan". Man. 28 (2): 387. doi:10.2307/2803444. ISSN 0025-1496.
  150. ↑ infowelat.com (21 gulan 2019). "Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe". Infowelat (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 6 tîrmeh 2026.
  151. 1 2 3 McDowall, David (2021). A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris. ISBN 978-0-7556-0076-2.
  152. ↑ "middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp". Human Rights Documents online. Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  153. ↑ Jongerden, Joost (28 gulan 2007). The Settlement Issue in Turkey and the Kurds. BRILL. ISBN 978-90-474-2011-8.
  154. ↑ Ayata, Bilgin; Hakyemez, Serra (1 adar 2013). "The AKP's engagement with Turkey's past crimes: an analysis of PM Erdoğan's "Dersim apology"". Dialectical Anthropology (bi îngilîzî). 37 (1): 131–143. doi:10.1007/s10624-013-9304-3. ISSN 1573-0786.
  155. ↑ Weigert, Gideon; Eagleton, William (1963). "The Kurdish Republic of 1946". Die Welt des Islams. 8 (4): 283. doi:10.2307/1569911. ISSN 0043-2539.
  156. ↑ "Mîrektiyên Kurdistanê". www.kurdishglobe.net. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  157. ↑ Ozoglu, Hakan; Özo?lu, Hakan (12 sibat 2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (bi îngilîzî). SUNY Press. ISBN 978-0-7914-5993-5.
  158. ↑ Yadirgi, Veli, edîtor (2017). The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800). Cambridge: Cambridge University Press. rr. 64–92. ISBN 978-1-107-18123-6.
  159. ↑ kurdistanchronicle. "The Emirate of Botan". Ji orîjînalê di 4 kanûna pêşîn 2024 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  160. 1 2 Ates, Sabri (2021). Gunes, Cengiz; Bozarslan, Hamit; Yadirgi, Veli (edîtor). The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire. Cambridge: Cambridge University Press. rr. 73–103. ISBN 978-1-108-47335-4.
  161. ↑ Aktürk, Ahmet Serdar (2018). "Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era". Journal of Global South Studies (bi îngilîzî). 35 (2): 390–423. doi:10.1353/gss.2018.0032. ISSN 2476-1419.
  162. ↑ Hakan, Sinan (1 kanûna paşîn 2007). "Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867)". Doz Yayınları.
  163. ↑ Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA.
  164. ↑ Houston, Christopher (2008). Kurdistan: crafting of national selves. Bloomington, Ind: Indiana Univ. Press. ISBN 978-0-253-22050-9.
  165. ↑ Stokes, Jamie, edîtor (2009). Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East. Facts on File library of world history. New York: Facts On File. ISBN 978-0-8160-7158-6.
  166. ↑ "Dengê Kurdistan>". www.dengekurdistan.nu. Ji orîjînalê di 5 adar 2021 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  167. ↑ "Republics of Ararat". www.ekurds.com. Ji orîjînalê di 17 kanûna pêşîn 2020 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  168. ↑ Weigert, Gideon (1963). "William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/-". Die Welt des Islams. 8 (4): 283–284. doi:10.1163/157006063x00246. ISSN 0043-2539.
  169. ↑ Loft, Philip (6 kanûna pêşîn 2026). "Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile". commonslibrary.parliament.uk (bi îngilîziya brîtanî).
  170. ↑ "Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ?". Institutkurde.org (bi fransizî). Roja gihiştinê 23 hezîran 2026.
  171. 1 2 Allsopp, Harriet; Wilgenburg, Wladimir van (8 tebax 2019). The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts (bi îngilîzî). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-78831-598-2.
  172. ↑ "The Kurdish population". Institutkurde.org (bi fransizî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  173. ↑ "Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026?". Young Pioneer Tours (bi îngilîzî). 2 kanûna paşîn 2025. Roja gihiştinê 28 hezîran 2026.
  174. ↑ RÛDAW (2 kanûna pêşîn 2025). "Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir". Rudaw (bi kurmanci). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (lînk)
  175. ↑ "Syria's ethnic and religious groups explained". dw.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  176. ↑ Institute, Washington Kurdish (3 gulan 2015). "KURDISTAN | Washington Kurdish Institute" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 2 tîrmeh 2026.
  177. ↑ "Nifûsa Dîlokê". www.nufusu.com (bi tirkî). Roja gihiştinê 29 hezîran 2026.
  178. ↑ "Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends)". Worldometer (bi tirkî). Roja gihiştinê 29 hezîran 2026.
  179. ↑ "Nifûsa Amedê". www.nufusu.com (bi tirkî). Roja gihiştinê 29 hezîran 2026.
  180. ↑ "Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) | MacroTrends". www.macrotrends.net. Roja gihiştinê 29 hezîran 2026.
  181. ↑ "Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman". Kürd Araştırmaları (bi tirkî). Roja gihiştinê 2 tîrmeh 2026.
  182. ↑ "Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026?". Young Pioneer Tours (bi îngilîzî). 2 kanûna paşîn 2025. Roja gihiştinê 2 tîrmeh 2026.
  183. ↑ "Kurdish Language - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  184. ↑ "Kurdish language | Kurdish Dialects, Writing System & Grammar | Britannica". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  185. ↑ Lepsius, Carl Richard (1863). Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters (bi îngilîzî). Seeleys.
  186. ↑ Bonwick, James (1873). The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology. University of California Libraries. London : Hall and Co.
  187. ↑ Sheyholislami, Jaffer (2021). Gunes, Cengiz; Bozarslan, Hamit; Yadirgi, Veli (edîtor). The History and Development of Literary Central Kurdish. Cambridge: Cambridge University Press. rr. 633–662. doi:10.1017/9781108623711.026. ISBN 978-1-108-47335-4.
  188. ↑ "KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies". Encyclopaedia Iranica (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  189. ↑ Fattah, Ismaïl Kamandar (2000). Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique. Acta iranica. Leuven: Peeters. ISBN 978-90-429-0918-2.
  190. ↑ "Nefel". www.nefel.com. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  191. ↑ "The History of Kurdish Language - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  192. ↑ Duman, Dr Yasin. "Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan]". academia.edu.
  193. ↑ "Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê". archive.gov.krd. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  194. ↑ "ISO 639-1:2002". ISO (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  195. ↑ "ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress)". www.loc.gov. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  196. ↑ Ali, Othman (1 çiriya pêşîn 1997). "Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914". Journal of Muslim Minority Affairs. 17 (2): 283–291. doi:10.1080/13602009708716377. ISSN 1360-2004.
  197. ↑ "Alevism - KURDISTANICA" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 27 hezîran 2026.
  198. ↑ Szanto, Edith (15 gulan 2018). ""Zoroaster was a Kurd!": Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds". Iran and the Caucasus. 22 (1): 96–110. doi:10.1163/1573384X-20180108. ISSN 1609-8498.
  199. ↑ Balım-Harding, Çiğdem; Lewis, Geoffrey L., edîtor (2000). The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis (Çapa First printing). Istanbul: The Isis Press. ISBN 978-975-428-162-0.
  200. ↑ Kreyenbroek, Philip G. (1995). Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition (bi îngilîzî). E. Mellen Press. ISBN 978-0-7734-9004-8.
  201. ↑ "Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht". www.uu.nl (bi holendî). 22 hezîran 2026. Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  202. ↑ Stansfield, Gareth R. V. (29 tebax 2003). Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-134-41416-1.
  203. ↑ Beyter, Önder (30 kanûna pêşîn 2024). "Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da". Kurdiyat (10): 67–87. doi:10.55118/kurdiyat.1555616. ISSN 2717-8315.
  204. ↑ DEMİRAL, Serkan; KOÇAK, Zafer; KOÇAK, Esmeray (15 adar 2022). "Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî". JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES. doi:10.37154/cudes.2022.48. ISSN 2632-1734.
  205. ↑ Blum, Stephen; Christensen, Dieter; Shiloah, Amnon (2001). "Kurdish music". Oxford Music Online. Oxford University Press. ISBN 978-1-56159-263-0.
  206. ↑ "Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê". Jin dergi (bi tirkî). Roja gihiştinê 27 hezîran 2026.
  207. ↑ Lessons, Kurdish (28 çiriya pêşîn 2023). "Kurdish Dance". Kurdish Kurmanji Lessons (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 24 hezîran 2026.
  208. ↑ Karakecili, Fethi. "Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey". academia.edu.
  209. ↑ Kurdistan24 (11 sibat 2017). "Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek". Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek. Roja gihiştinê 25 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  210. ↑ "DSpace" (PDF). polen.itu.edu.tr. Roja gihiştinê 25 hezîran 2026.
  211. ↑ Yûsuf, Abdulreqîb; Sêr, El ̂, edîtor (1988). Şaîrên Klasîk ên Kurd. Weşanên Jîna Nû (Çapa Çapa 1). Uppsala: Jîna Nû. ISBN 978-91-970927-8-4.
  212. ↑ Zinar, Zeynelabidîn (1992). Siyabend û Xecê: destan. Stockholm: Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl. ISBN 978-91-630-1222-8.
  213. ↑ Uzun, Mehmed (2011). Destpêka edebiyata Kurdî. Ithaki Publishing. ISBN 978-975-273-369-5.
  214. ↑ "Mem u Zin". sirnak.ktb.gov.tr (bi tirkî). Roja gihiştinê 25 hezîran 2026.
  215. ↑ "Region | Facts & Figures". Kurdistan Regional Government (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 11 tîrmeh 2026.
  216. ↑ "Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? | TIME.com". TIME.com (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 12 tîrmeh 2026.[girêdan daimî miriye]
  217. ↑ The New Arab & agencies. "Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region". alaraby (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 11 tîrmeh 2026.
  218. 1 2 Allsopp, Harriet; Wilgenburg, Wladimir van (8 tebax 2019). The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts (bi îngilîzî). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-78831-598-2.
  219. ↑ Zabad, Ibrahim (27 adar 2017). Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring (bi îngilîzî). Taylor & Francis. ISBN 978-1-317-09673-3.
  220. 1 2 "The National Flag of Kurdistan". Institutkurde.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 25 hezîran 2026.
  221. ↑ "Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin | Kovara Bîr". kovarabir.com (bi tirkî). Ji orîjînalê di 17 tîrmeh 2024 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 25 hezîran 2026.
  222. ↑ Kurdistan24 (22 kanûna paşîn 2020). "Neçirvan Barzani ile Trump Davos'ta görüştü". Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. (bi tirkî). Roja gihiştinê 29 hezîran 2026.{{cite web}}: CS1 maint: numeric names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  223. ↑ "Learn About the Kurdistan Flag". The Kurdish Project (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 26 hezîran 2026.
  224. ↑ "Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag". Rudaw (bi îngilîzî). 21 tîrmeh 2017. Roja gihiştinê 26 hezîran 2026.
  225. ↑ The Christian Science Monitor (23 adar 2004). "For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence". The Christian Science Monitor (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 1 tîrmeh 2026.
  226. ↑ Wahlbeck, Östen (1999). Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities. Migration, minorities, and citizenship. New York: St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick. ISBN 978-0-312-22067-9.
  227. ↑ "Iraq 2005 Constitution - Constitute". www.constituteproject.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 18 hezîran 2026.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurdistan&oldid=2089156" hatiye standin.