Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21'min de ku hê didomê 1 (pirtûk)

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê 1.
Nivîskar Abdusamet Yigit
Şêwe Dîrok û Civak
Ziman Kurdî
Dîrok 2016
Weşanxane Soran
Rûpel 200
ISBN ISBN 978-3-945956-01-7

Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´ê de ku hê didomê 1[1][Li ser jenosîda kurd a ku di sedsala 21ê de hê didome] pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a. Ev pirtûk, bi hevdû re du cildên wê tên weşandin. Pirtûk, li ser pêvajoyên jenosîda li ser serê civate kurd a fizîkî û çandî û hwd bi hevdû re li ser disekinê. Weke jenosîda fizîkî, ji aliyê komkujiyên ku tên serê civake kurd re tênê ser ziman. Ji aliyê jenosîda sipî ve jî bi qadaxaya li ser zimanê kurdî û tûnakirina çanda civake kurd re tênê ser ziman. Pirtûk, li ser kirinên demkî disekinê û tênê ser ziman.

Salixkirina gotina jenosîdê ji pirtûka ´li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´ê de ku hê didomê´[biguherîne]

Di pirtûkê de di pêşgotina cilda yekemin a pirtûka "Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´ê de ku hê didomê" de wê weke salixkirina gotina "jenosîd" jî wê bê gotin ku "Jenosîd, dema ku hebûna civakekê û ankû gelekî were armanc girtin bo tûnakirinê dihêne ser ziman. Î ro, em dema ku li rewşa şerê rejimên herêmê ên weke rejima tirk û şerê wan ê li ser serê civate kurd ku mirov li wê dinerê, mirov dibînê hebûna civake kurd di çerçoveya tûnakirinê û ji dîrokê birinê de dihê armanc girtin. Zimanê kurdî ê civake kurd, hatîya qadaxa kirin. Ti kurd, nikarin bi zimanê xwe perwerde bibînin. Bi wê re jî kurd, ne xwediyê wê maf û azadîyê na ku ew werina nimînêr (´temsîl kirin´) kirin. Em divê ku vê yekê jî bi wê re werênina ser ziman ku hebûna civakek bi armaca tûnakirinê û dîrokê birinê ku were armanc girtin ji aliyê zimanî, çandî, sîyesî, rewşenbîrî û hwd ve, wê hingî ew bê jenosîd."

Navaroka pirtûkê[biguherîne]

Pirtûk li ser pêvajoyên şerên rejimên herêmê ên weke rejima tirk a li hemberî civake kurd ku ew bi armanca ji dîrokê birina wê ku bi wê re dikin, li ser wê disekinê. Bi teybetî, di pirtûkê de wê dem bi dem li ser pêvajoyên şer û hêrîşên li ser serê civake kurd ên ji sale 2014´an û pê de ku wê li hemberî civake kurd bên kirin di sekinê. Di pirtûkê de wê mijarên civakî, ramyarî û dîrokî ên di çerçoveya jîyane civake kurd de wê bi hevdû re û di nava hevdû de wê bên hildan li dest.

Hêrîşên li ser ser civake kurd, wê di pirtûkê de wê werina ser ziman. Bi wê re wê şêwa û rengê ramyarîya desthilardarîyên li herêmê ku ew şer bi cuvake kurd re dimeşênin, wê li ser wê re jî wê bisekinê. Di pirtûkê de wê, weke mijaraka sereka û giştî ku wê li ser wê bê sekin in ku wê rejimên herêmê wê çawa olê di temenê şerê xwe yên ku ew bi xalkên herêmê re dikin de wê bikarbênin wê li ser wê bê sekin in. Mijara bikarhanîn û îstîsmarkirina olê, wê weke mijareka sereka a ku wê nivîskar di pirtûkê de wê li ser wê bisekinê bê.

Di cilda pêşî a yekemin a pirtûkê de wê li ser pêvajoyên şer ên ku wê rejimên herêmê wê bi kurdan re wê bikin wê bê sekin in. Bi teybetî, wê bi wê re wê sêyeseta wan ya ´înkarê´ wê li hemberî civake kurd wê çawa û bi kîjan amûran wê bê meşandin, wê li ser wan were sekin in. Sazîya ramyarîyê, wê weke sazîyeka ku ew weke amûrekî ku wê li ser wê re wê şerê bi civake kurd re wê bê meşandin bê. Bi wê re jî wê pêvajoyên şer ên bi civake kurd re ku rejimên herêmê ên weke rejima tirk ku ew bi kurdan re dimeşênê, wê bi temenê wê re wê li ser wê bê sekin in.

Di cildan duyemin a pirtûkê de wê li ser reng û şêwayê domandina şer li hemberî civake kurd û çêkirina temenê wê bi destûr û sazîyên destûrî û pergale dadê re ku tê çêkirin. Bi vê rengê re wê li ser şêwayê bi karhanîna sazîyên weke sazîya welêt a dadê, sazîya perwerde, sazîya ramyarîyê, sazîya rêvebirinê û hwd wê bi hevdû re wê li ser wan were sekin in. Pirtûk, wê di van waran de wê dîmenekî fireh wê bide mirov bo fahmkirina rastîya şerê jenosîdkirina civake kurd û bi wê re di temenê wê de bikarhanîna sazîyên weke sazîyên dadê û sazîyên perwerde û hwd.

Di cilda sêyemin de wê di dewama wê de wê politîkayên rejimên herêmê ên bi armanca jenosîdkirinê wê bal bê kişandin li ser wan. Bi wê re jî wê, di destpêka cilda sêyemin a pirtûkê de wê pirr zêde wê dirêj li ser pergala bişavtinê û ango ya ´asîmîlasyonê´ ku ew li ser serê civake kurd hatîya pêşxistin û çawa tê bi rêvebirin û sazîyên welêt çawa tê xistin xizmeta wê politikaya poliîtîyên bişavtinê de wê li ser wê bê sekin in. Bi wê re wê li ser şêwayê hêrîşên li civake kurd wê bê sekin in. Di vê cilda sêyemin de wê bi teybetî wê li ser rengên hêrîşên ên li ser çand, wêje û dîrokîya civake kurd wê bê sekin in. Minaq, deverên ku wê li wan bendav were çêkirin, çawa ku ew bi teybetî tên bijartin, wê li ser wê bê sekin in. Deverên dîrokî û çandî ku wê bo çand û dîroka herêmê a civakê wê giring bê, wê bên xistin bin pêvajoyên tûnakirinê de. Minaq, weke heskîfê, bi hêrîşên li sûra amedê re tûna kirina kirmanên sûra amedê ku ew ji dema hûrîyan mana û hwd. Bi wê re jî wê di beşên dawî ên cilda sêyemin a pirtûkê de wê li ser piştgirîya sîyeseta ku ew tê wateya piştgirîyê ji vê şerê rejima tirk û hwd re ku ew bi armanca jenosîdkirina civake kurd a, wê li ser wê bisekinê. Di dawîya pirtûkê de bal tê kişandin li ser civînên yekemin, duyemin û sêyemin ên konferanse cenevê û bo wê tê gotin ku "rastîya nêzîkatîya van civînên cenevê, mirov dikarê weke dokumentna pêvajoyên jenosîda kurd jî şîrove bike." Bi vê rengê helwesta civînên cenevê tînê ser ziman. "Hewldana ne hiştina tevlîbûna kurdan li van civînan, wê weke dokumentek jenosîda kurd a dîrokî" wê di pirtûkê de wê bê hanîn li ser ziman.

Di pirtûkê de pêvajoya sale 2014´an a bi hêrîşên rejima tirk ên li hebûna civake kurd re[biguherîne]

Di pirtûkê de wê li ser pêvajoya hêrîşên rejima tirk a ku wê rejima tirk bi artişa xwe wê hêrîşî Cizîra bota, silopî, gever, nisêbîn, hezex, şirnax, sûr, farqîn, Lîce û hwd, wê li ser wê bi berfirehî wê were sekin in. Rengê şerê rejima tirk ê li hemberî civake kurd ku wê di kirina komkuji û kuştinê de ti sînoran nasnekê, wê li ser wê bisekinê. Ev pêvajoyên hêrîşê, wê piştre di nava civake kurd de wê çi ancamê bi xwe re wê bînin, wê li ser wê bisekinê. Nivîskar, di cilda duyemin a pirtûkê de tînê ser ziman û dibêjê ku "wê piştî serkevtina berxwedana kobanê, pêşketina pergale civakî a rojava, wê rejima tirk bo ku ew vîna civake kurd li bakûrê kurdistanê wê konseptek şer piştî hilbijartinên 7ê hezîrene 2015´an de wê bike merîyetê de. Nivîskar, ji vê pêvajoyê de dibêjê "konsepşta giştî a şerê li hemberî civake kurd."

Komkujiyên rejima tirk ên bi rûxandina bajarên kurdan re[biguherîne]

Kurd, wê di vê demê de wê rûyekî rast ê rayadarên tirk bi hêrîşên wan re wê nas bikin. Wê nerîna wan ya rast wê li kurdan bibînin. Ev dema ku wê di wê de ku qaşo di hat gotin ku pêvajoya çareserîyê hebû, rayadarên tirk, ew pêvajo li şûna ku bi wê gavan bi biavêjin û têkiliyên xwe bi kurdan re baş bikin, wê pêvajoyê di çerçoveya pêşxistina pêvajoyek din a şer de wê bi karbênin. Di destpêka pêvajoyê de wê rayadarên tirk, wê bidest pêşxistina DAÎŞ bikin. Bi wê re jî wê hêvî bikin ku ew derbeyekê li civake kurd bixin. Hêvî dikirin ku wê DAÎŞ wê derbeyekê li kurdan bixe. Bo vê yekê, di pvajoyê de wusa hizir kiribûn ku wê bi DAÎŞê li her çar beşên kurdistanê wê derbeyekê li kurdan bixin û li ser wê re li gorî xwesteka xwe wê pêvajoya çareserîyê wê bi dawî bikin. Lê dema ku hesabê wan lev derneket û DAÎŞê ne karî wê dderbeye ku wan tefkir dikir li kurdan bixe, êdî pêvajoya çareserîyê jî dawî li wê hanîn. Di wê pêvajoya çareserîyê de çendî ku hêrîşên rayadarên tirk li kurdan dawî li wan ne hatibûbû jî, wê partîya kurd wê di hilbijartinên 7´ê hezîrene 2015´an de wê benda wê ji sadî deh wê derbas bikin û wê derkevina li holê. Raaydarên tirk ên ku ew di serê wan de ti projeyên bo çareserkirina pirsgirêka kurd tûna ya, wê li ser vê ancamê wê dawîyê li pêvajoya çareserîyê bênin, wê ´destlênedana wekilên kurd wê rakin û wê şaradarên kurd wê bi rêya ´avêtina li wan a keyyumê´ wê bixwezin ku dest dênina li ser wan. Bi wê re jî wê artişa tirk wê bi hemû hêzên xwe yên yên bejehî û hewayî wê bi konsepta şer a ku hikimeta tirk di pêşengîya Dawutoglu û Ardogan de amedekarîya wê bi wê bi dest hêrîşan li bajarên kurdan ên weke Cizîra bota, silopî, şirnax, nisêbîn, hezex, sûr, gever, farqîn, lîce û hhwd, wê bi dest herîşên li wan bikin. Wê bi komkujiyan û xûrixandina bajaran wê bixwezin ku wê derbeya ku wan ji DAÎŞê hêvî dikir ku ew li kurdan bixe ew li kurdan bixin. Piştre jî wê bajarên ku wan xûrixandina, wê bixwezin ku wan bi tememî ji holê ra bikin û û li ser wê re bi hanîna li herêmê a pênaberên sûrî re ew demografîya civake kurd, weke ku çawa di destpêka komarê de bi ´zagona şark û îslehatê´ kiribûn dîsa wê bikin. Bi vê rengê, xwestin ku ew êdî bi tememî kurdan ji dîrokê bibin. Pêvajoya hêrîşên komare tirk ên ji destpêka wê ku ew li ser serê civake kurd heta roja me hatibûbûna domandin, wê di roja me de wê bi pêvajoyên hikimetên AKPê re wê reng û şeklekî din wê bistandin. Wê di dema komkujiya zilanê û komkujiya dersimê de wê komkujiyên nû di vê demê de wê bi hanîyan serê civake kurd.

Pêvajoya nû a hêrîşan li kurd û kurdistanê, di pirtûkê de weke ´destpêka pêvajoyek nû´ tê hanîna li ser ziman. Bi wê re jî, di pirtûkê de Nivîskar, li ser qadaxayên derketina li sûkê ku hikimeta tirk didanî ser bajarên kurdistanê û piştre hêrîşî wan dikir, li ser wê disekinê. Di pirtûkê de nivîskar Abdusamet Yigit, vê ´pêvajoya nû´ ji pêvajoya kobanê û şengalê dide domandin û tênê ser ziman. Piştî hêrîşên DAÎŞê li kurdistanê ku li başûrê kurdistanê û şengalê kir û bi wê re jî ku li rojavayê kurdistanê û kobanê kir û gelek xûrîxandin hanî serê kurdistanîyan, nivîskar weke destpêka vê pêvajoya hêrîşên dawî ên li bakûrê kurdistanê ku piştî denezendina xweserîyê ku tên kirin, şîrove dike û tînê ser ziman. Cila pêşî, ku di nav de komkujiyên ku ji destpêka komare tirk ku hatina hanîn serê civake kurd ên weke ´komkujîya zilanê´ û ´komkujiya dersimê jî, bi wê re tînê ser ziman. Cilda duyemin, di destpêkê de bi şîroveyek dîrok di derbarê rojava û dîroka wê ya bi bakûrê kurdistanê re bidest hanîna ser ziman a pêvajoya nû û hêrîşên wê ên rejima tirk û rayadarên weke weke ´hêrîşên şikandinê´ bi nav dikê êdî tînê ser ziman. Di dawîya beşa pêşî ya cilda duyemin a pirtûka 'Li ser jenosîda kurd a ku di sedsale 21´min de ku hê didomê 2' de bahse ´zagona şark û lslehatê´ dike. Nivîskar Abdusamet Yigit, li ser vê zagonê dibêje ku "zagona şerq û êslahatê, ji aliyê hikimeta AKP´ê ve li gorî vê dema nû ji nû ve hatîya formule kirin." Vê jî, weke plana destpêkê a jenosîda kurd şîrove dike a di dema komarê de û di pirtûkê de tînê ser ziman.

Nivîskar di pirtûkê de pêvajoyên demên bûhûrî n jenosîda kurd jî di pirtûkê de dihilde li dest. Ji roja me li demên bûhûrî û bi perspektifa demên bûhûrî li roja me dinerê. Di pirtûkê de komkuiyên weke komkujiya zilanê, komkujiya dersimê û hwd, bi awayekî hûr û kûr tên ser ziman. Piştî heftê hezîrenê, rejima tirk bi konsepta şer pêşxist û hêrîşî hebûna civate kurd kir. Wateya vê konsepta şer a ku rejima tirk piştî hilbijartinên 7ê hezîrene 2015 ku wê kir dewrê de nivîskar, di dewama şerê bi pêvajoya bi navê DAÎŞê ê li hemberî civate kurd re tînê ser ziman. Hêrîşên di çerçoveya jenosîrkirina civate kurd de ku rejima tirk bi leşkerî, sîyesî, aborî, û hemû aliyên din ve li civate kurd dike, tê hanîn li ser ziman. Nivîskar, hewldana rakirina destlêdana wekilên kurd û derxistina wan ya ji meclisa tirk, weke hêrîşa aliyê sîyesî a li vîna civate kurd ku rejima tirk di çerçoveya şerê jenosîdkirina civate kurd de tînê ser ziman.

Binere ji[biguherîne]



Çavkanî[biguherîne]