Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê (pirtûk)

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê
Nivîskar Abdusamet Yigit
Şêwe felsefe û Zanist
Ziman Kurdî
Dîrok 2016
Weşanxane Soran
Rûpel 250

Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê[1], navê pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a. Pirtûk li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê ya. Ji destpka bûyîna zarokê ji dayikê û heta mazinbûna wê, di pirtûkê de pêvajo bi pêvajo bi pêşketina zarokê re tê hanîn li ser ziman. Pirtûk, weke pirtûkek lêkolînî û zanistî ya. Nivîskar, di pirtûkê de li ser mazinkirina zarokê a dayikên kurd jî disekinê. Di serdemên berê de dayikên kurd, çawa zarok mazin dikirin û çawa bingihê pêşketina zarokê bi ziman û aqilî re çê dikirin, di pirtûkê de nivîskar pirr zêde li ser wê sekinî ya. Mijara mazinkirina zarokê a ji aliyê dayikên kurd ve heta roja me, li ser wê lêkolîn ne hatina kirin. Ev lêkolîna nivîskarê kurd Abdusamet Yigit ku bi kurdî jî nivîsandîya, di vê warê de weke berhemek ku ew pêvajo bi pêvajo wan deman tînê ser ziman a. Weke lêkolîneka ku ew bi zanistî hatîya kirin pirtûka ´li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê´, di xale mazinkirina zarokê de weke pirtûkek dest ya fahmkirina rastîya zarok û dayiktiyê û pêvajoyên wê yên bi fizyolojikî, gîyanî, derûnî û hwd ve, dihilde li dest.

Navaroka pirtûkê[biguherîne]

Pirtûk, weke pirtûkeka zanistî a bi rêbazên pedegojikî li ser mazinkirin û pêşketina zarokê disekinê. Wê zarok, di her demê de wê çawa bijî, wê bi wê re wê li ser wê bisekinê. Pirtûk, wê weke pirtûkeka lêkolînî wê van mijaran wê ji gelek aliyan ve wê hilde li dest. Zarok, mazinkirina zarokê û pêşketina wê, di pirtûkê de wê bi hûr û kûr li ser wê bê sekin in. Pirtûk, wê weke pirtûkek bingihîn bê. JI aliyê mijara zarokê ve wê mijarên ku wê di serdema me de bi aqil û pêşketina zarokê re wê were rojevê, wê werina hildan li dest. Nivîskar, di destpêka pirtûkê de di beşa ku weke ´pêşketin´ de tînê ser ziman û dibêjê ku ´ev dem û serdema zanistê, ku wê gelek derfetên pirr zêde mazin ji pêşketina mirov re wê derkevina li holê. Lê wê herî zêde jî wê di vê mijarê de wê pirgirêkên bingihînî wê di pêşketina zarokê de wê derkevin[2]."

Nivîskar wê van mijarên mazinkirina zarokê, wê ji aliyê fîzyolojikî, derûnî û pedegojikî ve wê bi beş bike û wê bi hevdû re di nava hevdû de wê hilde li dest. Ev pirsgirêkên mazinkirina zarokê, wê nivîskar ji dû aliyan ve wê wê hilde li dest. Aliyê pêşî û giring wê weke aliyê dêûbav û dordora zarokê wê bînê ser ziman û wê weke alî û fektorek mazin a ku wê di pêşketina zarokê de wê rol bileyizê li ser wê disekinê. Bo vê yekê, wê di pirtûkê de wê nivîskar biqasî zarokê wê li ser kirin, tevger, gotin û rewşên derûnî ên ji dêûbav ku wê li ser zarokê bina xwedîyê bandûra mazin, wê li ser wan bisekinê.

Zimanê prtûkê[biguherîne]

Zimanê pirtûkê, weke zimanekî felsefîkî û zanistî bê. Wê di vê warê de wê çi rengê gotinê û bi çi şêwayê wê werina hanîn li ser ziman, wê nivîskar bi heyderîyek mazin li ser wê bisekinê. Ziman, şêwayê bikarhanîna gotin, derûnîya gotinan, dengê ku mirov di dema bikarhanînê de bi gotinan re derdixe, ew rewş hemû wê bi gelek rewşên weke van re ku wê giring bin, wê di pirtûkê de wê li ser wan bisekinê. Pirsgirêkên mazinkirina zarokê ên li ser ziman re wê bi beşek teybet wê di pirsgirêkê de wê were hanîn li ser ziman. Wê bi wê re wê nivîskar li ser hin bi hin girtina zarokê a ziman, wê li ser wê bisekinê.

Mirov, dema ku bi zarokê re diaxifê, mirov li b hey bê û baldar bê, wê nivîskar di nava pirsgirêkên zimên de wê li ser wê bisekinê.

Bandûra ziman li pêşketina zarokê[biguherîne]

Ziman, wê li ser rewşan û salixkirina wan re wê bi zarokê re bicih bibê. Bikarhanîna gotina, di aslê xwe de dihê wê wateyê ku zarok, bi hişmendî dikarê gotinê biafirênê û werênê ser ziman. Destpêka bikarhanîna gotinan a zarokê, wê wateyên wê yên giring wê hebin. Wateya wê ya pêşî, wê li ser fahmkirin û salixkirinê re wê bibê. Bi wê re wê li ser hişmendiyê re bê. Zarok, di vê çerçoveyê de divê ku mirov vê yekê jî werênê ser ziman ku ew pêvajoya wê pêşî ya sale pêşî ku di wê de zêde nikarê biaxifê û carna heta salekê weke ku dike ku biaxivê, wê ev pêvajo, ne tenê biheyîna gotinên ziman ve girêdayî wê hebê. Her wusa, hinek fektorên din jî, bi vê ve girêdayî mirov dikarê werênê ser ziman. Fektora pêşî, ya li gorî wê zimanê di devê mirov de ku bike formekê de ku karibê bikarbênê ya. Her wusa, fektora duyem jî, ew a ku bi wê re mejî xwe ji axiftinê re amede bike ya. Lê li vir, fektora pêşî, girîngîya wê zêde heya. Li vir, çendî ku ziman, hesan bê, wê zarok, zûtirîn karibê qirikê û ziman li gorî zê bide awa û ankû reng kirin[3].

Li vir, divê ku mirov vê yekê jî werênê ser ziman ku ziman, di vê çerçoveyê de dema ku mirov wê şîrove bike, divê ku mirov bi sêkoşeya mejî, qirik û ziman û her wusa ya gotinan re wê hilde li dest. Di vê çerçoveyê de ziman, benên wê yên fizyolojikî ku girêdayî hena, wê li ser keseyetîyê û her wusa derûnîya wê re wê aliyna derûnî wê biafirin. Di vê çerçoveyê de em divê ku vê derûnîya vê rewşê jî weke derûnîya axiftinê binav bikin û werênina ser ziman.Derûnîya ziman, di temenê wê ben, têkilî û her wusa girêdanên bi mejî û laş ve girêdayî di temenê wê de hena. Di vê çerçoveyê de ev jî, wê rewşa zarokê bi xwe re di çerçoveyek hişmendî de weke kirdeyekê werênê li holê. Zarok, di nava wê têkiliya ziman, laş û mejî de weke kirdeyekê ya. Her wusa di vê çerçoveyê de wê biafirênê bi mejî re. Lê bo ku ew afirandin, were hanîn li ser ziman, divê ku laş li gorî w were qaymgirtin. Piştre jî, gotinên ziman, bi rewşê re werina salixkirin û qaydkirin di xêva mirov de. Di vê çerçoveyê de wê ev rewş, temenê axiftina zarokê bi xwe re biafirênin. Laşê zarokê, di destpêkê de pirr zêde ji aliyê fizyolojikî ve nerma ku dikarê xwe li gorî rewşê biadilênê. Ev rewşên adilandina qirikê, ziman û hwd, wê di vê demê de wê bibin. Lê adilîna qirikê û ziman, di vê pêvajoyê destpêk bi wê re dibê. Wê piştre, bi fêrbûna ziman re wê bi zêdebûna gotinan re wê êdî xwe zêdetirî bike wê qaysa li gorî axiftinê a li gorî wan gotinan. Her gotin, wê qaysakê wê bi xwe re bide çêkirin. Weke ku çawa ku dema ku mirov tîpekê dibêjê mirov bi deng derxistinê re dev û zimanê xwe tênê xwere û ankû banî û bi wê re bi awa dike, wê di vê çerçoveyê re rastîya qaysgirtinê wê xwe bide dîyarkirin[4].

Çavkanî[biguherîne]

  1. Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê
  2. Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê
  3. Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê
  4. Li ser pêşketin û pêşveçûna zarokê