Memdûh Selîm Beg
| Jidayikbûn | |
|---|---|
| Mirin | 1976 |
| Hevwelatî | |
| Perwerde | |
| Pîşe |
Dîplomat, siyasetmedar, çalakvan |
| Salên çalak |
1925-1976 |
Memdûh Selîm Beg (jdb. 1880an - m. 1976an) di destpêka sedsala bîstan de rewşenbîr û çalakvanekî siyasî yê kurd ê girîng bû ku bi beşdariyên xwe yên di pêşxistina kurdperweriya ya nû de bi berfirehî dihat naskirin.
Ew yek ji damezrînerên Xoybûnê bû ku rêxistineke neteweperwer a kurd bû ku di sala 1927an de hatibû damezrandin û roleke girîng hem di aliyên siyasî û hem jî di warê çandî yên tevgera kurdî de lîstibû. Di seranserê jiyana xwe de, Selîm beg rêxistina leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk û parêzvaniya çandî bi hev re kiriye yek, girîngiya zimanê kurdî, perwerde û nasnameyê wekî pêkhateyên yekgirtî yên çalakvaniya neteweperwer tekez kiriye. Xebatên wî bandorek mayînde li ser ramana siyasî ya kurdî hiştiye ku nifşên çalakvan û ramanwerên pêşerojê li seranserê Rojhilata Navîn şekil daye.[1]
Jînenîgarî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Jiyana despêkê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Memdûh Selîm di dawiya serdema osmanî de li Wanê jidayik bûye. Malbata wî, her çend di nav avahiyên kevneşopî yên kurdî de kok girtibin jî, qîmetê dida perwerdeyê û hay ji herikînên rewşenbîrî yên berfirehtir ên ku li Rojhilata Navîn belav dibûn, hebûn.
Ji temenê ciwaniya xwe ve, Selîm beg hem meraqa rewşenbîrî û hem jî eleqeyek mezin a bi karûbarên siyasî nîşan daye. Wî perwerdehiya fermî wergirtiye dibe ku di saziyên osmanî de, li wir ew bi tevliheviyek perwerdehiya klasîk û ramana siyasî ya nûjen re rûbirû maye ku di nav de ramanên li ser neteweperwerî, destûrî û mafên gelan di nav împeratoran de hebû. Vê perwerdehiya zû amûrên têgehî peyda kiriye ku veguherînên bilez ên li dora wî diqewimin analîz bike û rexne bike û bingeha tevlêbûna wî ya siyasî ya paşê daniye.[2]
Di salên pêşketina xwe de, Selîm beg şahidiya hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya dewletên nû yên li seranserê Rojhilata Navîn dike ku komara nû Tirkiyeyê di nav de bû. Van bûyeran hişmendiya wî ya siyasî bi awayekî kûr şikil dabû. Wî aloziyên di navbera desthilatdariya dewleta navendî û avahiyên herêmî, pir caran eşîrî yên kurdî de û herwiha bandora modernîzasyon, reformên laîk û ferzkirina nîjadperestiya tirkî dît. Têkeliya ezmûna kesane û perwerdehiya fermî li ser Selîm beg de vîzyonek serxwebûna kurdan pêş xistibû ku hem bi pratîkî û hem jî bi rewşenbîrî bû ku tekezî li ser çalakiya siyasî ya rêxistinkirî, parastina çandî û têkiliya bi saziyên navneteweyî re kiriye. [3]
Siyaset û çalakvanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Li jêr ji çepê: Memdûh Selîm, Celadet û Kamiran Bedirxan
Kariyera siyasî ya Selîm beg piştî serhildana Şêx Seîdê Pîranî ya sala 1925an geş bûye. Her çend Selîm rasterast beşdarî serhildanê li qada şer nebe jî, ew ji ber tepeserkirina serhildanê pir bandor bûye û şahidiya hilweşandina sîstematîk a avahiyên civakî, dînî û siyasî yên kurdan dike. Darvekirin, sirgûnkirin û tepeserkirina çandî ya ku piştî wê hat, wî qanih kiriye ku ji bo têkoşîna kurdan stratejiyeke nû hewce dike ku di nav de stratejiyeke ku aliyên leşkerî, siyasî û çandî bi hev re bike yek heye. Wî dest bi hevkariyê bi rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û efserên leşkerî yên berê li Sûriye û Libnanê kiriye û beşdarî avakirina toran bûye ku paşê dê stûna neteweperestiya rêxistinkirî ya kurd pêk bînin.[4] Di van salan de, Selîm beg girîngiya avakirina hevgirtina navxweyî ya di nav civakên kurdî de û naskirina derveyî ya armancên kurdan tekez kiriye. Wî ji bo yekkirina fraksiyonên eşîrî, dînî û herêmî yên cuda di bin çarçoveyek hevpar a neteweperwer de xebitiye. Wî ji bo neteweperweriya sekuler ku ji girêdanên kevneşopî derbas dibe, parêzvanî kiriye û tekezî li ser hêza yekgirtî ya ziman, çand û armancên siyasî yên hevpar kiriye. Nivîs, axaftin û hewldanên wî yên rêxistinî hewl dane ku vîzyonek hevgirtî ya serxwebûna kurdan diyar bikin, têkoşîna kurdan di warê prensîbên siyasî yên nûjên de çarçove bikin, ne berxwedana tenê eşîrî an dînî.[5]
Di sala 1927an de Selîm beg li kêleka Celadet Alî Bedirxan, Kamiran Bedirxan û Îhsan Nûrî Paşa bûye yek ji endamên damezrîner ên Xoybûnê. Rêxistinê hewl daye ku hewildanên neteweperwer ên kurd li seranserê Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê bike yek ku stratejiyên leşkerî, dîplomatîk û çandî bi hev re bibin yek. Di nav Xoybûnê de, Selîm bi taybetî di organîzekirina torên ragihandinê di navbera civakên sirgûnkirî de, hevrêzkirina bi serokên eşîran re û plansazkirina kampanyayên leşkerî de rolek girîng lîstiye. Wî di serhildana Agiriyê (1927–1930) de rolek girîng lîstibû ku bi Îhsan Nûrî Paşa re xebitiye ku stratejiyên operasyonan çêbike, xetên dabînkirinê ewle bike û hevrêziya di navbera milîsên kurd ên cihêreng de biparêze. Jêhatîbûna rêxistinî ya Selîm beg di berdewam kirina serhildanê de ji bo çend salan, tevî zexta leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê, girîng bû.[6]
Ji bilî beşdariya xwe ya leşkerî, Selîm beg girîngiya dîplomasî û naskirina navneteweyî tekez kir. Wî bi rayedarên ewropî re ku di nav de rayedarên fransî û brîtanî hebûn, nameyan şand û bi civakên diyasporê re têkilî danî da ku piştgirîyê ji bo armancên neteweperestiya kurd peyda bike. Her çend van destpêşxeriyên dîplomatîk kêm caran alîkariyek madî peyda kiribin jî, ew têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta cîhanî nîşan dan û pêwîstiya bicihkirina neteweperestiya kurdî di nav gotûbêja navneteweyî ya berfirehtir de destnîşan kirine.[7]
Jiyana paşîn a li sirgûnê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Piştî têkçûna Komara Agiriyê û sirgûnkirina endamên Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, Selîm beg di nav civakên sirgûniyê de çalak maye. Wî berdewam kiriye ku beşdarî nîqaşên li ser xweserî û nasnameya kurdan bibe, şîret bide çalakvanên ciwan û têkiliyên xwe li seranserê Rojhilata Navîn biparêze. Her çend êdî beşdariya rasterast a leşkerî ne mimkun be jî, wî bal kişand ser xebata çandî, weşan û destpêşxeriyên perwerdehiyê, piştrast kir ku ramanên neteweperestiya kurd tevî tepeserkirina siyasî jî berdewam bikin. Hewldanên wî di alikariya vê heyamê kiriye ku berdewamiya rewşenbîrî û rêxistinî ya tevgera neteweperestiya kurd berdewam bike ku nifşê yekem ê çalakvanan bi baxê siyasî ya kurd a piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ve girêda.[8]
Mirin
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Rewşên rastîn ên mirina Memdûh Selîm hê jî ne diyar in lê tê zanîn ku ew di sala 1976an, dema ku hê jî di xebata çandî û siyasî ya kurdî de mijûl bû, li Şamê jiyana xwe ji dest daye. Mirina wî dawiya serdemekê nîşan daye ku tê de nifşê yekem ê rêxînerên neteweperwer ên kurd hewl dabûn stratejiyên leşkerî, siyasî û çandî di nav tevgerek hevgirtî de entegre bikin. Her çend Xoybûn jixwe wekê rêxistinek leşkerî an siyasî ya bi bandor nemabû jî, beşdariyên rewşenbîrî û rêxistinî yên Selîm beg piştrast kirine ku çarçove û ramanên ku wî alîkariya pêşxistina wan kiribû, demek dirêj piştî koça wî ya dawî jî çalakvaniya kurdî şikil daye.[9][10]
Mîrasa Selîm beg piralî ye. Ew navbeynkar, rewşenbîr û rêxîner bû ku pirek di navbera cudahîyên eşîrî, herêmî û rewşenbîrî de çêkir ku vîzyoneke laîk û modern a neteweperweriya kurdî pêş xistibû. Beşdariyên wî yên di weşanên kurdî, standardkirina ziman û parastina çandî de avahiyên mayînde afirandin ku bandor li partiyên siyasî yên kurdî yên paşê, destpêşxerîyên perwerdehiyê û tevgerên neteweperwer ên paşîn kirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku Selîm beg rola krîtîk a hevgirtina xebata çandî bi aktîvîzma siyasî û leşkerî re nîşan daye û nîşan da ku nasnameya neteweyî ya mayînde hem hevgirtina îdeolojîk û hem jî rêxistina pratîkî hewce dike. Bi jiyan û xebata xwe re Memdûh Selîm beg piştrast kiriye ku îdealên neteweperweriya kurdî ya destpêkê heta serdema piştî şer jî berdewam kirine û bingehek ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvan û rewşenbîran peyda kiriye.[11]
Beşdariyên çandî û rewşenbîrî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Vîzyona Selîm beg a neteweperweriya kurdî ji çalakiyên leşkerî û siyasî wêdetir diçû. Wî dizanibû ku ji bo mayîndehiya nasnameya kurdî ya demdirêj bingehên çandî û rewşenbîrî yên xurt hewce dike. Ew piştgirekî xurt ê weşanên bi zimanê kurdî bû ku bi taybetî kovara Hawar ku ramanên neteweperwer belav dikir, alfabeya kurdî ya latînî bikaranî û folklor, helbest û serpêhatiyên dîrokî berhev dikir. Ev hewldan ji bo yekkirina civakên kurd li seranserê gelek dewlet û nifşan navendî bûn, vegotinek hevpar û nasnameyek çandî peyda dikirin ku xwestekên siyasî xurt dikir.[12]
Wî di nav derdora rewşenbîrî ya kurdî de roleke şêwirmendiyê lîstiye ku di nakokiyên di navbera fraksiyonên cuda yên di nav Xoybûnê de navbeynkarî kir û rêberiya çalakvanên ciwan kiriye. Girîngiya wî ya li ser perwerde, wêje û ragihandinê mîrateyek ava kiriye ku ji temenê Xoybûnê wêdetir dirêj bû û nîşan da ku çalakvaniya çandî temamkereke girîng a hewildanên siyasî û leşkerî bû. Bi van destpêşxeriyan, Selîm beşdarî afirandina hişmendiyek neteweperwer a kurdî yê serdema nû bûye ku parastina kevneşopiyê bi şopandina armancên siyasî yên hemdem re kiriye yek.[13]
Nivîskar Mehmed Uzun jî di romana xwe ya Siya evînê, beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Beg aniye ziman.
Binerê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ McDowall 1996, rr. 55–59.
- ^ McDowall 1996, rr. 180–184.
- ^ Tejel 2009, rr. 55–59.
- ^ Olson 1989, rr. 49–53.
- ^ McDowall 1996, rr. 182–185.
- ^ McDowall & 1996 1989, rr. 60–64.
- ^ Entessar 1992, rr. 70–75.
- ^ McDowall 1996, rr. 198–200.
- ^ McDowall & 1996 1992, rr. 90–92.
- ^ Entessar 1992, r. 90-92.
- ^ Tejel & 2009 1992, r. 248.
- ^ Izady 1992, r. 247.
- ^ Tejel 2009, rr. 79–83.
Girêdanên derve
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Li Wikimedia Commons medyayên di warê Memdûh Selîm Beg de hene