Here naverokê

Pêkhateya kîmyayî

Girêdanan biguhêre
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Modela gog û çîp a molekulê, pêwendiya cihî ya du beşên hîdrojenê (spî) û beşek oksîjenê (sor) nîşan dide.

Pêkhateya kîmyayî madeyeke kîmyayî ye ku ji gelek molekulên (an yekeyên molekuler) wekhev pêk tê; ew molekul jî atomên zêdetirî elementeke kîmyayî dihewînin ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne. Loma molekuleke ku tenê ji atomên elementê pêk tê, ne pêkhate ye. Pêkhate dikare bi rêya reaksiyoneke kîmyayî ku dibe tê de bi madeyên din re têkilî çêbibin, veguhere madeyeke ferqî. ​​Di vê pêvajoyê de, dibe ku girêdanên di navbera atoman de bişikên, girêdanên nû çêbibin, an jî her du rewş jî pêk werin.

Çar cureyên sereke yên pêkhateyan hene ku li gorî awayê girêdana atomên pêkhêner ji hev têne ferqkirin. Pêkhateyên molekulan bi rêya girêdanên kovalent, pêkhateyên iyonî bi rêya girêdanên iyonî, pêkhateyên navmetalîk bi rêya girêdanên metalî û kompleksên koordînasyonê jî bi rêya girêdanên kovalent ên koordînasyonê bi hev ve girêdayî ne. Pêkhateyên nestoykiyometrîk rewşeke marjînal û cihê nîqaşê pêk tînin.

Formula kîmyayî, bi bikaranîna sembolên kîmyayî yên standard û jêr-hejmaran, hejmara atomên her hêmanekê di molekuleke pêkhateyî de diyar dike. Gelek pêkhateyên kîmyewî xwediyê naskerekî taybet ê bi navê "hejmara CAS" in ku ji aliyê "Chemical Abstracts Service" ve ji wan re hatiye dayîn. Li seranserê dinyayê zêdetirî 350.000 pêkhateyên kîmyayî (tevî têkelên kîmyayî) ji bo hilberîn û bikaranînê hatine qeydkirin.[1]

Tarîxa konseptê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Robert Boyle

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Robert Boyle

Kelîmeya "pêkhatî" (bi inglîzî: compund), bi maneyeke nûjên dişibihe, herî kêm ji sala 1661ê vir ve, çaxa ku kitêba The Sceptical Chemist a Robert Boyle hate weşandin, tê bikaranîn. Di wê kitêbê de, Boyle bi awayên curbecur kelîmeyên "pêkhatî",[2] "pêkhateyên laşê",[3] "laşê bi tevahî tevlihev",[4] û "beton"[5] bikaranî. "Laşên bi tevahî tevlihev" mînak zêr,[4] serşok,[4] civa,[2] û şerab[6] dihewîne. Her çiqand ferqiya di navbera pêkhatî û tevlihev de ne ewqas zelal be jî, ferqiya di navbera element û tevlihev de mijareke merkezî ye.

Zîvê zindî ... bi Aqua fortis re vediguhere tozeke spî ... û bi kûkurtê re jî cinabareke sor-xwînî û guherbar (volatîl) pêk tîne. Lêbelê, ji gî van têkelên neasayî, em dikarin dîsa heman zîvê zindî yê herikbar bi dest bixin.[7]

Hûrhêkên element û pêkhateyan

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Boyle têgeha "korpûskulan", an jî "atoman",[8] wekî ku wî bi xwe jî digot, bikaranî da ku rave bike ka çawa hejmareke sinorkirî ya elementan dikare bi hev re bibe hejmareke mezin a pêkhateyan:

Heke em ji wan hûrkeyên ku her elementek ji wan pêk tê re, girbûnî û şêweyekî taybet diyar bikin... ew hûrke dikarin bi rêjeyên wiha cihêreng werin têkelkirin û bi awayên ewqas pir bi hev ve werin girêdan ku hejmareke hema bêje nebawerkirî ya pêkhateyên hevgirtî dikare ji wan were sazkirin.[5]

Isaac Watts

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Potreya Isaac Watts ji aliyê John Shury, nêz. 1830ê

Di kitêba wî ya bi navê Logick (kurdî: mantiq) ku di sala 1724an de hatibû weşandin, keşîş û mantiqnasê inglîzî Isaac Watts pênaseyeke destpêkê ya elementa kîmyayî pêşkêş kir û bi awayekî zelal û nûjen ferqiya di navbera element û pêkhateya kîmyayî de diyar kir.[9]

Di nav madeyan de, hinek jê wekî madeyên sade û hinek jî wekî madeyên pêkhateyî (tevlihev) tên binavkirin... Madeyên sade... bi gelemperî wekî element tên naskirin; ew madeyên bingehîn in ku hemû tiştên din ji wan pêk tên: Element ew cure made ne ku nayên parçekirin an jî dabeşkirin bo du an zêdetir madeyên ji cureyên ferq. ... Şopînerên Arîstotelês agir, ba, ax û av wekî çar elementên bingehîn didîtin ku gî tiştên ser rûyê erdê ji wan pêk dihatin; û wan wisa difikirî ku ezman cureyekî pêncem ê madeyê ne (ku jê re digotin quintessence), ango madeyeke ji wan giyan ferq ne: Lêbelê, bi pêşketina felsefeya ezmûnî... û têgihiştina baştir a mijarê, ew bawerî bi awayekî berfireh hate redkirin. Kîmyager ruh (spirit), xwê, kûkurt, av û axê wekî pênc elementên xwe dihesibînin, ji ber ku ew dikarin gî tiştên ser rûyê erdê vegerînin ser van pênc elementan: Ew nêrîn nêzîktirî rastiyê xuya dike; herçend di navbera wan de li ser vê mijarê yekdengî tune be jî... Madeyên pêkhateyî ji du an zêdetir madeyên sade pêk tên... Ji ber vê yekê, derziyek madeyeke sade ye, ji ber ku tenê ji pola hatiye çêkirin; lê şûr an kêr madeyeke pêkhateyî ye, ji ber ku... destika wê ji materyalên ferqî yên ji yên devê wê (beşa birrînê) hatiye çêkirin.

Terîf

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Her madeyeke ku ji du an zêdetir cureyên atoman (elementên kîmyayî) bi rêjeyeke stoykiyometrîk a sabît pêk tê, dikare wekî pêkhateyeke kîmyayî were tarîfkirin; ew kelîme çaxa ku însan li madeyên kîmyayî yên pak difikire, bi hêsanî tê fêmkirin.[10] Ji ber ku ew ji rêjeyên sabît ên du an zêdetir cureyên atoman pêk tên, pêkhateyên kîmyayî dikarin bi rêya reaksiyoneke kîmyayî veguherin pêkhate an madeyên ku hejmara atomên wan kêmtir e.[11] Formula kîmyayî rêbazek e ji bo nîşandana agahiyên derbarê rêjeyên atomên ku pêkhateyeke kîmyayî ya taybet çêdikin; di wê rêbazê de sembolên kîmyayî ji bo element û hejmarên jêrîn (subscript) ji bo nîşandana hejmara atomên beşdar tên bikaranîn. Mesele av ji du atomên hîdrojenê yên ku bi atomeke oksîjenê ve girêdayî ne pêk tê: formula wê ya kîmyayî H2O ye. Di rewşa pêkhateyên nestoykiyometrîk de, dibe ku rêje di çaxa hazirkirinê de dubare bibin û rêjeyên sabît ên elementên pêkhateyê bidin, lê ew rêje ne hejmarên tam in [mesele, ji bo palladium hîdrîd, PdHx (0.02 < x < 0.58)].

Têkelên kîmyayî xwedî avahiyek kîmyayî ya bêhempa û diyarkirî ne ku bi girêdanên kîmyayî di rêzkirinek cihî ya diyarkirî de bi hev ve girêdayî ne. Têkelên kîmyayî dikarin têkelên molekulî bin ku bi girêdanên kovalent ve bi hev ve girêdayî ne, xwêyên ku bi girêdanên îyonîk ve bi hev ve girêdayî ne, têkelên navmetalî yên ku bi girêdanên metalîk ve bi hev ve girêdayî ne an jî komek ji kompleksên kîmyayî yên ku bi girêdanên kovalent ên hevrêz ve bi hev ve girêdayî ne.[12] Elementên kîmyayî yên saf bi gelemperî wekî têkelên kîmyayî nayên hesibandin, ji ber ku şertê du an bêtir atoman pêk naynin, her çend ew pir caran ji molekulên ku ji gelek atoman pêk tên (wek mesele di molekula duatomîk H2, an molekula piratomîk S8 , hwd.).[12] Gelek têkelên kîmyayî xwedî nasnameyek hejmarî ya bêhempa ne ku ji hêla Chemical Abstracts Service (CAS) ve hatî destnîşankirin: hejmara wê ya CAS.

Navendên curbecur û carinan nelihev hene ku madeyan ku meselên bi rastî nestoîkyometrîk jî dihewîne, ji pêkhateyên kîmyayî ku rêjeyên sabît hewce dikin, ferq dikin. Gelek madeyên kîmyayî yên hişk, mesele gelek mîneralên sîlîkat, madeyên kîmyayî ne, lê formulên wan ên hêsan nînin ku girêdana kîmyayî ya elementan bi hev re di rêjeyên sabît de nîşan didin; dîsa jî, ew madeyên krîstalî pir caran wekî "pêkhateyên nestoîkyometrîk" têne binavkirin. Dibe ku were gotin ku ew bi pêkhateyên kîmyayî ve girêdayî ne, ne ku bi wan re têkildar in, heya ku guherbariya di pêkhateyên wan de pir caran ji ber hebûna elementên biyanî yên ku di nav avahiya krîstal a pêkhateyek kîmyayî ya rastîn a din de asê mane, an jî ji ber xirabûnên di avahiyê de li gorî pêkhateya naskirî ye ku ji ber zêdebûn an kêmasiya elementên pêkhatî li deverên di avahiya wê de derdikevin holê; madeyên wiha nestoîkyometrîk piraniya qalik û mantoya Erdê pêk tînin. Pêkhateyên din ên ku wekî kîmyayî wekhev têne hesibandin, dibe ku mîqdarên ferq yên îzotopên giran an sivik ên elementên pêkhatî hebin ku rêjeya elementan bi giranî hinekî diguherîne.

Cure

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Molekul

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Molekul

Molekul komeke ji du an zêdetir atomên elektrîkiya bêalî ye ku bi rêya girêdanên kîmyayî bi hev ve girêdayî ne.[13][14] Dibe ku molekul homonukler be, yanî ji atomên heman elementa kîmyayî pêk were, mîna du atomên di molekula oksîjenê (O2 ) de; an jî dibe ku heteronukler be, yanî pêkhateyeke kîmyayî be ku ji zêdetirî yek elementê pêk tê, mîna av (du atomên hîdrojenê û atomeke oksîjenê; H2O). Molekul biçûktir yekeya madeyekê ye ku hê jî hemû taybetmendiyên fizîkî û kîmyayî yên wê madeyê dihewîne.

Pêkhateyên îyonî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Pêkhateyeke îyonîk pêkhateyeke kîmyayî ye ku ji îyonên ku bi hêzên elektrostatîk ve bi hev ve girêdayî ne pêk tê; ew wekî girêdana îyonîk tê binavkirin. Pêkhatî bi tevahî bêalî ye, lê ji îyonên bi barekî erênî ku jê re katyon tê gotin û îyonên bi barekî neyînî ku jê re anyon tê gotin, pêk tê. Ew dikarin îyonên sade bin wekî natriyûm (Na+) û klorîd (Cl−) di natriyûm klorîd de an jî cureyên piratomî bin wekî îyonên amonyûm (NH+4) û karbonat (CO2−3) di amonyûm karbonat de. Îyonên takekesî di nav pêkhateyeke îyonîk de bi gelemperî gelek cîranên herî nêzîk hene, ji ber vê yekê ew wekî beşek ji molekulan nayên hesibandin, lê di şûna wê de wekî beşek ji toreke sê-alî ya domdar, bi gelemperî di avahiyek krîstalî de.

Pêkhateyên îyonî yên ku îyonên bazîk (wekî hîdroksîd OH− an oksîd O2−) dihewînin, wekî baz têne polenkirin. Pêkhateyên îyonî yên bêyî wan îyonan jî wekî xwê têne naskirin û dikarin bi rêya reaksiyonên asîd-bazê werin çêkirin. Herwiha, pêkhateyên îyonî dikarin ji îyonên xwe yên pêkhêner werin bidestxistin; ew yek bi rêbazên wekî hilma helînerê, cemidandin, reaksiyona di rewşa hişk de an jî reaksiyona veguhastina elektronan di navbera metalên çalak û nemetalên çalak (wekî gazên halojên) de pêk tê.

Pêkhateyên îyonîk bi gelemperî xalên helînê û kelandine yên bilind hene, û sert û şikestî ne. Wekî madeyên hişk, ew hema hema her gav elektrîkî îzole dikin, lê çaxa ku dihelê ew pir guhêrbar dibin, ji ber ku îyon têne seferber kirin.

Pêkhateyên navmetalî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Pêkhateya navmetalî (intermetallic) cureyekî girêdanên metalan e ku di navbera du an zêdetir elementên metalî de pêkhateyeke rêkûpêk a di rewşa hişk de çêdike. Pêkhateyên navmetalî bi gelemperî hişk û şikestî ne û xwediyê taybetmendiyên mekanîkî yên baş in di germahiyên bilind de.[15] Ew dikarin wekî pêkhateyên navmetalî yên stoîykîometrîk an nestoîykîometrîk bên polenkirin.[15]

Kompleks

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Komplekseke koordînasyonê ji atomek an iyoneke navendî (ku bi gelemperî metal e û wekî navenda koordînasyonê tê binavkirin) û komek molekul an iyonên girêdayî yên li derdora wê pêk tê; ew pêkhateyên derdorê jî wekî lîgand an ajanên kompleksçêker têne naskirin.[16][17][18] Gelek pêkhateyên ku metal dihewînin, bi taybetî yên metalên derbasbûnê, kompleksên koordînasyonê ne.[19]

Binêre

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ↑ Wang, Zhanyun; Walker, Glen W.; Muir, Derek C. G.; Nagatani-Yoshida, Kakuko (22 kanûna paşîn 2020). "Toward a Global Understanding of Chemical Pollution: A First Comprehensive Analysis of National and Regional Chemical Inventories". Environmental Science & Technology. 54 (5): 2575–2584. doi:10.1021/acs.est.9b06379. ISSN 0013-936X.
  2. 1 2 Boyle 1661, r. 41.
  3. ↑ Boyle 1661, r. 13.
  4. 1 2 3 Boyle 1661, r. 29.
  5. 1 2 Boyle 1661, r. 42.
  6. ↑ Boyle 1661, r. 145.
  7. ↑ Boyle 1661, rr. 40-41.
  8. ↑ Boyle 1661, r. 38.
  9. ↑ Watts, Isaac (1726). Logick : or, the right use of reason in the enquiry after truth, with a variety of rules to guard against error in the affairs of religion and human life, as well as in the sciences. ASC - York University Libraries. London : Printed for J. Clark and R. Hett [etc.]
  10. ↑ Brown, Theodore L.; Jr, H. Eugene LeMay; Bursten, Bruce E.; Murphy, Catherine; Woodward, Patrick; Langford, Steven; Sagatys, Dalius; George, Adrian (4 çiriya pêşîn 2013). Chemistry: The Central Science (bi îngilîzî) (Çapa 3em). Pearson Higher Education AU. rr. 5–6. ISBN 978-1-4425-5946-2.
  11. ↑ Wilbraham, Antony C. (2008). Prentice Hall chemistry. Internet Archive. Boston, MA : Pearson Prentice Hall. r. 36. ISBN 978-0-13-251210-7.
  12. 1 2 Atkins, P. W. (Peter William); Jones, Loretta (2005). Chemical principles : the quest for insight. Internet Archive. New York : W.H. Freeman. ISBN 978-0-7167-5701-6.
  13. ↑ Chemistry (IUPAC), The International Union of Pure and Applied. "IUPAC - molecule (M04002)". goldbook.iupac.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  14. ↑ Brown, Theodore L.; LeMay, H. Eugene (Harold Eugene); Bursten, Bruce Edward; Brown, Theodore L. Chemistry : the central science (2003). Chemistry, the central science. Internet Archive. Upper Saddle River, N.J. : Prentice Hall. ISBN 978-0-13-038169-9.
  15. 1 2 "The science and engineering of materials". search.worldcat.org (bi almanî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  16. ↑ "Wiley Online Library". Wiley Online Library (bi îngilîzî). doi:10.1002/9780470687123. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  17. ↑ Chemistry (IUPAC), The International Union of Pure and Applied. "IUPAC - complex (C01203)". goldbook.iupac.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  18. ↑ Chemistry (IUPAC), The International Union of Pure and Applied. "IUPAC - coordination entity (C01330)". goldbook.iupac.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  19. ↑ "Chemistry of the Elements". linkinghub.elsevier.com. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Pêkhateya_kîmyayî&oldid=2084491" hatiye standin.