Paleografiya ermenî

Paleografiya ermenî şaxeke paleografiyê ye ku dîroka pêşveçûna nivîsa ermenî û şêweyên wê yên grafîkî lêkolîn dike. Ev dîsîplîn her wiha danasîneke berfireh a qalibên geşedana nivîsa ermenî bi giştî jî pêşkêş dike.

Alfabeya ermenî di sala 405an de li bajarên Edessa (Riha) û Samosatayê ji aliyê zanyar û keşeyê navdar Mesrop Maştoz ve hate afirandin. Mîna sîstemên din ên nivîsê yên cîhanê, di heyama hebûna xwe ya zêdetirî 1.600 salî de, şêweyê grafîkî yê tîpên ermenî rêyeke xwezayî ya pêşveçûnê şopandiye û di gelek guhertinan re derbas bûye.

Çar şêweyên sereke yên grafîkî yên nivîsa ermenî ya serdema navîn hene: erkatagîr, bolorgîr, notrgîr û şxagîr. Ji van ya pêşîn xeteke majuskul (tîpên mezin) e, lê sê yên din mînuskul (tîpên biçûk) in. Ji hêla dîrokî ve, şêweyên erkatagîr û bolorgîr yên herî berbelav bûn. Di nava her yek ji van cureyan de, hin guhertoyên kalîgrafîk û herêmî hebûn.

Dîroka lêkolînê

Paşxane

Rûpelek ji “Xezîneya zimanê ermenî” ya Johann Joachim Schröder, sala 1711an.

Li gorî hejmarek lêkolîneran, divê koka dabeşkirina xetên destnivîsên ermenî di nîqaşên herî pêşîn ên li ser hunera nivîsandinê de, yên ku di yekemîn rîsaleyên rêzimanî yên ermenî de tên dîtin, were lêgerîn. Di dawiya sedsala 5an de, nûnerên dibistana helenîstîk berhema Dionysius Thrax a bi navê “Hunera Rêzimanê” (Tēchnē Grammatikē) wergerandin zimanê ermenî. Rêzeke şîroveyên ermenî yên serdema navîn (sedsalên 6–11an) ku hem li ser vê berhemê û hem jî li ser rêzimanê bi giştî radiwestin, heta roja me ya îro mane. Di nava nivîskarên wan de Davîdê Bênebez, Nenas, Movses Kertox, Stepanos Syunetsî, Hamam Areveltsî û Grîgor Magîstros hene.

Beşa şeşemîn a xebata Dionysius bi navê “Tîp” e. Hemû şîrovekarên ermenî jî di bin sernavê “Li ser Tîpan” (bi ermenî: Յաղագս տառի) de bala xwe dane vê beşê. Hecma van metnan ji rûpelekê heta şeş rûpelan diguhere: nivîskaran aliyên fonetîk û aliyên din ên 36 tîpên alfabeya ermenî analîz kirine; lê belê, tenê di şîroveya Hamam de danasîneke kurt û mecazî ji bo her tîpekê hatiye dayîn. Di nav nivîskarên ermenî yên paşîn ên sedsala 13an de ku li ser rêzimanê xebitîne, yên herî navdar Vardan Areveltsî û Hovhannes Erznkatsî bûn.

Rûpela sernavê ya pirtûka A. Taşyan a bi navê "Nêrînek li ser paleografiya ermenî", sala 1898an.

Lêkolînerên paşîn ên alfabeya ermenî — Rivola, Schröder û Nenas — bi heman awayî, her çend ne her tim be jî, di bin bandora Dionysius û şopînerên wî yên ermenî de mane. Van nivîskaran li lîsteya standard a tîpan, li gel deng û nirxê wan, têbîniyên kurt li ser xetên cihêreng ên ku zimanê ermenî pê tê nivîsandin jî zêde kirine.

Cudahiyên rasteqîn ên di navbera cureyên cihêreng ên xetên ermenî de îhtîmal e ku ne ewqas di rêzimanê de, lê bêtir di berhemên pispor — pirtûkên rêber ji bo xetatan (nivîskaran) de derketine. Berhema herî pêşîn a bi vî rengî di sedsala 12an de li Ermenistana Kîlîkyayê derket holê. Ew ji aliyê Arîstakes Grîç ve hatiye nivîsandin û bi sernavê "Analîza Vekirî ya Peyvên Cihêreng" (bi ermenî: Վերլուծութիւնք բացերևապէս բազմազան բայից) e. Di sedsala 13an de, berhema Gevorg Skevratsî ya bi navê “Rêwerziya Hunera Nivîsandinê” derket holê. Di sedsala 15an de, Grîgor Tatevatsî li ser berhemên herdu pêşengên xwe şîroveyên berfireh nivîsandin. Bi saya vê kevneşopiyê, di destpêka sedsala 17an de, xebatên rêzimanî yên ewropî yên ku li ser zimanê ermenî bûn û li gorî modela zanistî ya rojavayî hatibûn amadekirin, dest pê kirin dabeşkirinên xetên destnivîsan jî li xwe bigirin.

Tabloyên ku alfabeyên biyanî nîşan didan hêj di sedsala 16an de li Ewropayê populer bûn, gelek berî ku paleografî di destpêka sedsala 18an de wekî dîsîplîneke zanistî ya serbixwe ava bibe. Di nav pirtûkên weha de, yek ji behskirinên herî pêşîn ên alfabeya ermenî di “Berhevoka Nivîsên Kevn” (bi fransî: Recueil d’anciennes écritures) de tê dîtin, ku di salên 1566–1567an de ji aliyê Pierre Hamon ve, sekreterê qralê Fransayê Charles IX, hatiye berhevkirin. Di rûpela 21ê de ew “Alphabet d’Armenye” pêşkêş dike, ku wî ji berhevoka li Fontainebleauyê rûgirtiye. Di sala 1623yan de, Civata Belavkirina Baweriyê kurteyek bi navê “Alphabetum Armenum” weşand. Di vê broşura 4-rûpelî de tabloyek bi jêr-sernavên ermenî yên ku xerab hatibûn xêzkirin hebû; lê belê, ti behsa cureyên cuda yên xetan li wir tunebû.

Di wêjeya zanistî de, navên taybet ên şêweyên xeta ermenî ya serdema navîn di dema nîqaşên proto-paleografîk de dest pê dikin derkevin holê:

• Francesco Rivola (1624): Di “Rêziman”a xwe de, wî sê şêweyên xeta ermenî ji hev cuda kirin: bolorgîr (Poluerchir, Orbicularis nempe littera — “xeta gilover”), notrgîr (Noderchir, idest, Notariorum littera — “xeta noteran”) û erkatagîr (Erghathachir, Ferrea … littera — “xeta hesinî”).
• Johann Joachim Schröder (1711): Di beşa “Li ser Rastnivîsê” (De Orthographia) ya xebata xwe ya “Xezîneya Zimanê Ermenî, Kevn û Nû” (Thesaurus linguae Armenicae, antiquae et hodiernae) de, wî tabloyek kurte ya cureyên cuda yên xetan tevî şîroveyên têkildar pêşkêş kir.
• Nivîskarekî nenas (1730): Rêzimaneke fransî ya zimanê ermenî amade kir, ku di heman demê de beşek bi sernavê “De l’orthographe” li ser şêweyên xetan li xwe digirt.
• Hakob Şahen-Cirpetyan (1823): Serokê beşa zimanê ermenî li Dibistana Zimanên Rojhilatî ya Parîsê, di “Rêziman”a xwe ya stûr de, daneyên li ser cureyên xetan û bikaranîna wan sîstematîze kirin. Ew kesê yekem bû ku pêşniyara dabeşkirina serdemî ji bo pêşveçûna her cure xetekê kir, û peresîna xeta ermenî bi pêşveçûna alfabeya latînî re da ber hev.
• Mesrop Ter-Harutyunyan (1826): Di “Rêzimana Zimanê Ermenî” (bi ermenî: Քերականութիւն հայերէն լեզուի) ya xwe de, cih da mijarên paleografîk.
• Xûkas Încîciyan (1835): Nûnerekî terîqeta Mxîtarîstan, wî di cilda 3yemîn a xebata xwe ya bingehîn “Kevnariyên Xaka Ermeniyan” (bi ermenî: Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի) de nêrînek herî berfireh a li ser vê mijarê pêşkêş kir.

Destpêka lêkolîna zanistî

Wekî dîsîplîneke zanistî ya serbixwe, paleografiya ermenî di dawiya sedsala 19an de bi tevahî teşe girt. Bingeha lêkolîna wê ya sîstematîk di sala 1898an de hate danîn, dema ku A. Taşyan katalogeke destnivîsên ermenî ji arşîva Mxîtarîstên Viyanayê amade kir û her wiha yekemîn pirtûka rêber a li ser paleografiya ermenî weşand. Hêza hander a ji bo afirandina vê pirtûka rêber vedîtina li Misirê ya papîruseke ermenî-yewnanî bû. Pirtûk danasîna cureyên xetên serdema navîn, dîroka navên wan, prensîbên diyarkirina dîrokê pêşkêş dike û her wiha qala pirsgirêkên girêdayî palîmpsestan jî dike. Dabeşkirina xetên ermenî ya ku ji aliyê Taşyan ve hatiye pêşniyarkirin, nirxê xwe yê zanistî heta roja me ya îro diparêze.

Hêjayî gotinê ye ku hinekî berê, di sala 1892yan de, hin pirsên paleografîk jixwe di berhema Î. Harutyunyan a bi navê “Xetên ermenî” de hatibûn ronîkirin. Di berhema G. Hovsepyan a bi navê “Hunera nivîsandinê di nav ermeniyên kevn de” (1913) de girîngiyeke mezin didin dîroka tîpên ermenî û hunera pirtûkên destnivîs. Di vê albûma faksîmîle de 143 nimûneyên nivîsên ermenî yên ji sedsala 5an heta 18an, ku li ser materyalên nerm, kevir û metal hatine çêkirin, hatine komkirin. Lêkolîna Hovsepyan di rojên me de jî girîngiya xwe winda nekiriye. Di serdema beriya Sovyetê de, ev herdu pirtûk wekî tenê berhemên pispor ên ku ji paleografiya ermenî re hatine veqetandin man.

Beşdariyeke girîng xebata Hraçya Açaryan a bi navê “Tîpên ermenî” (1928) bû, ku bi hûrgulî koka tîpên ermenî û pêşveçûna wan a grafîkî analîz dike. Di nivîsandina pirtûkê de, nivîskar xwe dispêre lêkolînên Taşyan û Hovsepyan. Lêkolîna K. Xafadaryan a bi navê “Şêweyên resen ên xeta ermenî” (1939) jî xwedî nirxekî zanistî yê diyarkirî ye. Pirsgirêka koka alfabeya ermenî û pêwendiya wê bi xeta aramî re, di gotara A. Perîxanyan a bi navê “Li ser pirsa koka xeta ermenî” de tê lêkolînkirin. Vebêjeyeke girîng di lêkolîna dîrok û pêşveçûna grafîkî ya xetên ermenî de ji aliyê A. Abrahamyan ve hate kirin, yê ku di sala 1959an de monografiya “Dîroka xeta ermenî û nivîsandinê” weşand. Di vê xebatê de, nivîskar bi baldarî bikaranîna kurtkirinan, îdeograman, krîptograman û hêmanên din ên taybet vedikole.

Di sala 1987an de, “Paleografiya ermenî” ya Stepan Melîk-Baxşyan hate weşandin. Wekî din, G. Levonyan, L. Xaçatryan, E. Axayan û hejmarek zanyarên din bi awayekî çalak bi lêkolînên paleografîk ve mijûl bûn. Pêngaveke bingehîn di vî warî de weşandina “Korpusa Nivîskên Ermenî” ya çar-cildî (1960–1973) bû.

Di sala 2002yan de, tîmeke nivîskaran ku ji M. E. Stone, D. Kuyumciyan û H. Lehmann pêk dihat, xebata mezin a bi navê “Albûma paleografiya ermenî” weşand. Xebat ji aliyê civaka zanistî ve gelek hate pesindayin û wekî serkeftineke girîng di warê lêkolînên ermenî de hate pejirandin.

Koka xeta ermenî

 Gotara bingehîn: Dîroka alfabeya ermenî

Ji bo zimanê ermenî alfabeyeke xwemalî ya ermenî tê bikaranîn. Ew di sala 405an de ji aliyê zanyar û keşe Mesrop Maştoz ve hate afirandin, û ev dahênan bû qonaxeke gelekî girîng di pêşveçûna giyanî ya gelê ermenî de.

Di destpêkê de, alfabe ji 36 tîpan pêk dihat: 7 ji wan dengdêr, û 29 jî dengdar bûn. Mîna vê pêkhateyê ev nîşan di wergera ermeniya kevn a "Hunera Rêzimanê" ya Dionysius Thrax de, ku di nîvê duyemîn ê sedsala 5an de hatiye kirin, tên pêşkêşkirin. Bi heman hejmar û rêzê, ew di akrostîşên helbestvanên sedsala 7an Komîtas Axtsetsî û Davtak Kertox de jî cih digirin. Alfabe sîstema fonemîk a zimanê ermenî bi rasteqîniyeke tam radigihîne, ku avahiya wê ya fonetîk ev zêdetirî 1600 sal in hema hema qet neguheriye. Lêkolînerên navdar, di nav de Hübschmann, Meillet û Marquart, jê re dibêjin “xeta fonetîk a herî bêkêmasî ya serdema xwe”. Tenê di sedsala 11an de du tîpên din lê hatin zêdekirin — Օ û Ֆ.

Derbarê koka xeta ermenî de teoriyên cihêreng hene. Nêrîn hatine bilêvkirin ku Maştoz di dema afirandina tîpên ermenî de xwe sipartiye xeta yewnanî, an jî li ser cureyên farisiya navîn an aramî. Müller koka sîstema nivîsîna ermenî biriye ser gelên samî û Avestayê. Sevak îhtîmala bandora samiya başûr qebûl kiriye. Piştî wî, Olderogge bal kişandiye ser hevrûbûnên di navbera xeta ermenî û xeta etiyopî de. Li gorî ya dawî, piraniya zanyaran koka alfabeya Maştoz dibin pehlewî (farisiya navîn) an jî xeta aramî. Di nava alîgirên vê nêrînê de Marquart, Junker û Peters hene. Ji aliyê xwe ve, Jensen asta bandora van modelên grafîkî ya li ser xeta ermenî wekî gelekî nezelal dibîne. Tamaz Gamkrelidze tîpên xeta ermenî wekî encama afirîneriya xwemalî ya dahênerê wan “li gorî prensîbeke diyarkirî” dibîne, her çend ew îhtîmala bikaranîna modelên grafîkî yên berdest ên ji sîstemên din red nake. Sergey Muravyov jî, li ser xweserî û serbixwetiya tam a grafîka ermenî israr dike.

Kevntirîn abîdeyên nivîsa ermenî

Parçeyek ji papîrusa ermenî-yewnanî, dîroka wê vedigere sedsalên 5–7an.

Ji bo pêşxistina metodolojiyekê ji bo danasîna pêşveçûna xeta ermenî, gelekî girîng e ku mirov xwe bispêre bermahiyên wê yên herî kevn ên ku heta roja me mane.

Kevntirîn nimûneya nivîsa lapîdar a ermenî (nivîsa li ser kevir) wekî nivîska derebeg Sahak Kamsarakan tê pejirandin, ku li ser Bazîlîkaya Tekorê hatiye neqişandin — herî dereng di sala 490î de, yanî tenê 50 sal piştî mirina Maştoz. Her çend nivîsk xwedî dîrokeke teqez nebe jî, di rêza wê ya duyemîn de Katolîkos Hovhannes Mandakunî, yê ku ev wezîfe di navbera salên 478 û 490î de bi cih aniye, wekî damezrînerê keşîşxaneyê tê diyarkirin. Zanyar her wiha metneke sedsala 6an a ji Dvînê û nivîskeke li ser Dêra Saint Hrîpsîmeyê ya ji sala 618an jî dixin nav nivîskên ermenî yên pêşîn. Wekî din, li Xaka Pîroz nivîskeke ermenî ya bêdîrok a ji sedsala 5an û mozaîkeke ji sedsalên 5–6an hatine parastin.

Kevntirîn destnivîsên parçeyî yên li ser pergamentê vedigerin sedsalên 5–6an. Kevntirîn nimûneyên nivîsa ermenî di palîmpsestan de jî hatine parastin — wek nimûne, di “Încîla Sanasaryan” de, ku li ser metneke sedsala 5an hatiye nivîsandin. Ji sala 640î derengtir nayê diyarkirin papîruseke ermenî-yewnanî ya ku di dawiya sedsala 19an de li Misirê hatiye dîtin. Papîrus metneke bi zimanê yewnanî li xwe digire ku bi tîpên ermenî hatiye nivîsandin. Kevntirîn destnivîsa ermenî ya bi dîrokeke teqez a ku heta rojên me maye, “Încîla şahbanû Mlke” ye, ku di sala 862yan de hatiye afirandin.

Ji bo paleografiya ermenî xwedî girîngiyeke mezin e “Încîla Lazarev” a ku di sala 887an de hatiye rûgirtin. “Încîla Vehamor” a bêdîrok, ku lêkolîner bi gelemperî wê vedigerînin sedsalên 7–8an, ji wê jî kevntir tê dîtin. Tê bawerkirin ku ev destnivîsa ermenî ya tam a herî kevn e di nava yên ku heta roja me mane de.

Kevntirîn destnivîsa ermenî ya li ser kaxezê vedigere sala 981ê. Metna di hundirê wê de bi xetên erkatagîr û bolorgîr hatiye nivîsandin. Ev destnivîs bi taybetî balkêş e, ji ber ku ew kevntirîn nimûneya naskirî ya bolorgîrê temsîl dike.

Ji bo lêkolîna paleografiya ermenî vedîtinên din jî girîng in, mînak, gustîlkeke zêrîn a ji serdema sasaniyan ku tê de gemayek (întaglyo) bi ermeniya kevn hatiye neqişandin. Nivîsk bi erkatagîra gilover hatiye xêzkirin û dîroka wê vedigere serdema sedsalên 5–7an.

Di destpêkê de, pergament wekî materyalê nivîsandinê dihat bikaranîn, lê papîrus li Ermenistanê nedihat bikaranîn. Di nîvê sedsala 20an de, bi qasî 24.000 (li gorî daneyên nûjen — zêdetirî 30.000) destnivîsên ermenî hebûn. Katalogkirina wan a zanistî hêj di sedsala 18an de dest pê kir. Piraniya destnivîsên ermenî xwedî dîroka nivîsandinê ne. Hem destnivîs û hem jî nivîskên lapîdar ên ku vedigerin sedsalên pêşîn ên nivîsandinê, di teşegirtina tîpan de bi aramiya xwe têne naskirin.

Pêşveçûna xeta ermenî

Pirsgirêkeke girîng a paleografîk ev pirs e ku bi rastî Mesrop Maştoz bixwe kîjan şêweyên tîpan bi kar aniye. Piraniya lêkolîneran nêzîkî wê nêrînê dibin ku Maştoz xetek afirandiye û bi kar aniye ku dişibe şêweyê ku îro bi navê erkatagîra mesropî tê naskirin. Bi rastî jî ev majuskula mezin, stûnî û gilover e ku di nivîskên pêşîn de tê dîtin. Tê texmînkirin ku ji vê şêweyê destpêkê, piştre erkatagîra rastxêz û guhertoyên cihêreng ên majuskulê derketine. Di encamê de, ev xet pêş ket û bû bolorgîr, û bi demê re, bû notrgîr û şxagîr.

Bi vî rengî, şêweyên tîpan di qonaxên diyarkirî yên pêşveçûnê re derbas bûn. Destnivîsên bi cureyên veguhêz ên xetan heta roja me mane. V. Calzolari û M. E. Stone pêşniyar dikin ku şêweyê resen ê erkatagîrê divê bileztir û kursîv bûya — mîna xetên yewnanî û suryanî yên wê serdemê. Ne pêkan xuya dike ku ji bo wergera Pirtûka Pîroz — xebateke ku bi dehan salan berdewam kiriye — Maştoz û şagirtên wî şêweyekî ewqas kedxwaz mîna erkatagîrê bi kar anîbin.

Têgîna “gîr” (bi ermenî: գիր) — bi wateya “nivîs” — di her çar navên şêweyên tîpên ermenî de heye. Di heman demê de, di çavkaniyên serdema navîn de tenê sê ji wan derbas dibin — erkatagîr, bolorgîr û notrgîr — lê belê şxagîr têgîneke bi nisbeten nû ye.

Tîp	Tîpên mezin		Tîpên biçûk
	Erkatagîr		Bolorgîr	Şxagîr	Notrgîr
	Gilover	Rastxêz
Ա
Բ
Գ
Դ
Ե
Զ
Է
Ը
Թ
Ժ
Ի
Լ
Խ
Ծ
Կ
Հ
Ձ
Ղ
Ճ
Մ
Յ
Ն
Շ
Ո
Չ
Պ
Ջ
Ռ
Ս
Վ
Տ
Ր
Ց
Ւ
Փ
Ք
Օ
Ֆ

Xeta erkatagîr

Destnivîsa ku bi erkatagîr hatiye nivîsandin, sedsala 10an.

Erkatagîr (bi ermenî: Երկաթագիր) kevntirîn xeta ermenî ye, ku ji sedsala 5an ve tê naskirin. Di wergerê de, ev peyv tê wateya “xeta hesinî”. “Ferhenga Nû ya Zimanê Ermeniya Kevn” (1836) wateya wê wekî "bi pênûseke hesinî hatiye nivîsandin" dide. Li gorî guhertoyeke din, ev nav ji oksîda hesin a ku li murekebê dihat zêdekirin, tê. Lê belê, lêkolînerên nûjen bêtir meyl dikin ku vê têgînê bi îskeneya hesinî ya ku ji bo neqişandina tîpan li ser kevir dihat bikaranîn ve girêbidin. Di dîroka nivîsa ermenî de, erkatagîr bi xeta unsiyal a latîniya destpêkê û xeta ustav a kîrîlî re hevrû ye. Têgîna "erkatagîr" bixwe yekem car di kolofoneke Încîlê ya bi dîroka 911an de tê dîtin. Li gorî dabeşkirina ku di teoriya nivîsê de hatiye pejirandin, erkatagîr û guhertoyên wê di koma xetên majuskul de cih digirin. Du şêweyên sereke yên xeta majuskul a ermeniya kevn ji hev tên cudakirin: erkatagîra gilover û ya rastxêz.

Erkatagîra gilover ji têkeliya tewereyên stûnî û kevan û goşeyên girêdanê, ligel hejmareke piçûk a hêmanên rastxêz ên asoyî, pêk tê. Girêdanên di navbera tîpan de (lîgatur) û veqetandina peyvan tune ne. Erkatagîra gilover heta sedsala 13an dihat bikaranîn, piştî wê bi giranî tenê ji bo sernavan dest pê kir hat bikaranîn. H. Açaryan jixwe ew wekî cureya kevntir di nav van herduyan de didît. K. Yuzbaşyan jî di heman nêrînê de bû. M. E. Stone jî piştgirî da vê guhertoyê. Ji aliyê xwe ve, J. R. Russell hebûna hevdem a herdu cureyan di sedsala 5an de wekî îhtîmala herî mezin dibîne. Ji erkatagîra gilover re her wiha "mesropiya xwerû" jî tê gotin.

Guhertoyeke din a vê xetê erkatagîra rastxêz e. Mîna şêweyê gilover, ew jî heta sedsala 13an hebû. Kevntirîn abîdeyên bi dîrok ên ku bi wê hatine nivîsandin vedigerin sedsala 10an. Her wiha jê re “erkatagîra navîn”, “mesropiya navîn”, an “nîv-unsiyal” jî tê gotin. Tê de, girêdanên kevanî an şikestî cihê xwe didin yên rastxêz, û tîp bixwe bi awayekî stûnî an jî bi xwarbûneke ber bi rastê ve dihatin nivîsandin.

Li kêleka herdu cureyên sereke yên nivîsa majuskul, carinan erkatagîra biçûk bi cihêrengî tê veqetandin. Di bingehê xwe de, ev tenê erkatagîreke rastxêz a piçûkkirî ye. Ji ber ku ti cudahiyên wê yên binesazî nînin, maqûlbûna veqetandina wê wekî cureyeke serbixwe ya xetê cihê nîqaşê ye.

Tîp di navbera du xêzên xeyalî yên paralel de dihatin xêzkirin, û hêmanên wan ên pêkhêner hema hema qet derbasî derveyî xêzê nedibûn. Tenê tîpên Փ û Ք îstîsna bûn. Ji sedsala 13an û pê ve, erkatagîr bi tenê ji bo nivîsandina tîpên mezin (kapîtal), sernavan, an rêzên destpêkê yên metnekê dihat bikaranîn. Lê belê, ew ji bo afirandina nivîskên lapîdar (li ser kevir) hîn jî dihat bikaranîn.

• Nimûneyên berhemên ku bi erkatagîrê hatine nivîsandin
• 
  Rûpelek ji destnivîseke sedsala 5an, erkatagîra gilover.
• 
  Rûpelek ji “Încîla şahbanû Mlke”, erkatagîra gilover, sala 862yan.
• 
  Rûpelek ji destnivîsa “Dîroka Ermenistanê” ya Movses Xorenatsî, erkatagîra rastxêz, sedsalên 10–11an.
• 
  Rûpelek ji destnivîsa “Li ser Vardan û Şerê Ermeniyan” a Yexîşe, erkatagîra rastxêz, sedsalên 7–8an.
• 
  Homîliyara Mûşê, erkatagîra rastxêz, salên 1200–1202yan.

Xeta bolorgîr

Rûpela sernavê ya destnivîsa “Sivikkirina Tayan” a Mxîtar Heratsî, ku di sala 1279an de hatiye nivîsandin — nimûneyeke bolorgîra kîlîkyayî.

Pirsa ku gelo bolorgîr (bi ermenî: Բոլորգիր) di sedsala 5an de bi erkatagîrê re hevdem hebûye, an ji wê derketiye, di cîhana akademîk de hê jî bi teqezî nehatiye çareserkirin. Fikra hebûna hevdem a herdu xetan di destpêka sedsala 20an de ji aliyê Hovsepyan ve — yek ji pêşengên lêkolîna paleografiya ermenî — hatibû anîn ziman. Sanjian jî destnîşan dike ku ev xet jixwe di sedsala 5an de dihat bikaranîn. S. Muravyov îhtîmala ku li kêleka erkatagîrê, ji destpêkê ve xeteke kursîv û bilez a hevpar hebûbe red nake, lê ji aliyê teorîk ve, ew vê yekê nepêkan dibîne. Nêrîna herî berbelav ev e ku bolorgîr hêdî hêdî ji erkatagîrê pêş ketiye, ji ber xwesteka xetatan a ji bo teserûfkirina dem û pergamentê. J. R. Russell ji Zanîngeha Harvardê destnîşan dike ku bolorgîr wekî cureyeke xetê bi rastî di sedsala 5an de dest bi derketinê kiriye û tîpên ku ji aliyê Maştoz ve hatine afirandin, îhtîmal e ku ji destpêkê ve xwedî cihêrengî û piralîbûnê bûne.

Kevntirîn destnivîsa ku bi bolorgîrê hatiye nivîsandin vedigere sedsala 10an, her çend nimûneyên wê yên takekesî jixwe di Încîla Lazarev a sala 887an de jî tên dîtin. Dibe ku ev şêweyê grafîkî gelekî zûtir derketibe holê: hin tîpên bi xêzên mîna wê di papîrusa ermenî-yewnanî ya sedsala 6an û destpêka sedsala 7an de, û di hejmarek nivîskên xiristiyanî yên pêşîn ên heman serdemê de hene. Lewma, papîrusa ermenî-yewnanî ji bo lêkolînkirina pêvajoya derbasbûna ji erkatagîrê bo bolorgîrê dibe xelekeke gelekî girîng. Têgîn bixwe yekem car di kolofoneke dawiya sedsala 12an de hatiye tomarkirin. Ji sedsala 13an heta sedsala 16an, bolorgîr wekî cureyê serdest ê xetê ma. Ji sedsala 16an û pê ve, ew bû bingeha tîpên çapkirinê yên ermenî yên herî berbelav. Zanyarên rojavayî di destpêka sedsala 17an de hevwateyên latînî ji bo wê pêşniyar kirin: F. Rivola û C. Galanus jê re gotin orbicularis, û J. J. Schröder jî jê re got rotunda.

Ji aliyê grafîkî ve, bolorgîr ji erkatagîrê pir hindik cihê ye û, di eslê xwe de, guhertoyeke wê ya piçûkkirî ye. Wek nimûne, li gorî çavdêriyên D. Kuyumciyan, tenê di navbera şêweyên majuskul û mînuskul ên 16 tîpan ji 36 tîpên ermenî de cudahiyên berbiçav hene, û di nîvê van rewşan de jî ev cudahî gelekî piçûk in. Pêşveçûna tê texmînkirin bi taybetî bandor li van tîpan kiriye. M. E. Stone bawer dike ku cudahiyên di navbera van herdu xetan de hindik in an jî qet nînin; ew tenê 9 tîpan vediqetîne ku şêweyên wan herî zêde ji hev cihê ne: Ա—ա, Ձ—ձ, Մ—մ, Յ—յ, Շ—շ, Չ—չ, Պ—պ, Ջ—ջ, Ց—ց.

Piraniya lêkolîneran bolorgîrê dabeşî du cureyan dikin: rojhilatî û kîlîkyayî. Kuyumciyan her wiha şêweyeke veguhêz jî ji hev vediqetîne. Bolorgîra kîlîkyayî kanonîktir tê dîtin û bi zerafeta şêweyên xwe tê naskirin, lê guhertoya rojhilatî bêtir nêzîkî erkatagîra rastxêz e.

Bolorgîr di koma xetên ji cureyê “çar-xêzî” de cih digire. Di vê nîşankirina grafîkî de, “laşê” tîpê li ser xêza di navbera du xêzên xeyalî yên paralel de cih digire, lê hêmanên hilkêş û dakêş — kevan, dûvik, çengel, zîgzag û yên wekî wan — derbasî derveyî sînorên wan dibin (di nav valahiya ku ji aliyê cotek xêzên xeyalî yên din ve li jor û jêr hatiye sînordarkirin de). Bi gelemperî, tîp bi xwarbûneke ber bi rastê ve dihatin nivîsandin, her çend carinan nivîsandina bi tewereyeke stûnî jî tê dîtin. Bi taybetî di vê xetê de ye ku meyla ber bi girêdayîbûna metnê ve dest bi xuyabûnê dike. Di destpêkê de, di navbera komên peyvan de valahî (bêhnvedan) derdikevin holê, û paşê di navbera peyvên takekesî de jî. Berevajî erkatagîra pêştir, bolorgîr bi taybetî dihat nivîsandin, ne ku dihat xêzkirin.

Hejmarek pispor vê têgînê wekî “xeta gilover” werdigerînin, tevî wê rastiyê ku bolorgîr bi têkeliya hêmanên ku hema hema bi temamî rastxêz in, pêk tê. Ev yek bi wê rastiyê tê ravekirin ku di zimanê ermenî de, peyva bolor (բոլոր) ne tenê tê wateya “gilover” an “xelekî”, lê di heman demê de wateya “hemû” an “gişt”, yanî “tam/kamil” jî dihewîne.

• Nimûneyên berhemên ku bi bolorgîrê hatine nivîsandin
• 
  Rûpelek ji nameya Keyê Vaspurakanê Gagîk I ji bo Romanos I Lekapenos, destnivîsa sedsala 14an. Pirtûkxaneya Apostolîk a Vatîkanê.
• 
  Rûpelek ji Pirtûka Pîroz, sala 1318an.
• 
  Rûpelek ji “Kronîka” ku ji Hetûm re tê nisbetkirin, sala 1319an.
• 
  Rûpelek ji destnivîsa “Dîroka Îskenderê Mezin”, sala 1544an.
• 
  Nameya katolîkos Xaçatûr ji bo Louis XIV, sala 1672yan. Pirtûkxaneya Neteweyî ya Fransayê.

Xeta şxagîr

Şxagîr (bi ermenî: Շղագիր) bingeha kursîva ermenî ya nûjen pêk tîne. Sanjian vê têgînê wekî “nivîsa xwar” wergerîne, lê belê D. Kuyumciyan li dijî vê nêrînê derdikeve û wergera “zirav” pêşniyar dike. Di pratîkê de, ev xet dikare hem xwedî şêweyeke rast be û hem jî bi xwarbûnekê were nivîsandin. Ji aliyê grafîkî ve, şxagîr ji têkeliya hêmanên rastxêz, şikestî û gilover pêk tê. Yek ji taybetmendiyên wê yên herî berbiçav ev e ku hemû hêman bi xêzên xwedî stûriyeke zirav û yekreng dihatin nivîsandin.

Her çend ev cureyê nivîsê ji sedsalên 10–11an ve tê naskirin (nimûneya wê ya herî kevn vedigere sala 999an), ew tenê di sedsalên 17–18an de bi awayekî berfireh belav bûye. Di vê serdemê de, ew bi giranî ji bo nivîsandina notên bîranînê dihat bikaranîn. Lêkolîner her wiha balê dikşînin ser mînaheviyeke di navbera şxagîr û hin şêweyên xetên ku di papîrusa ermenî-yewnanî de hatine dîtin. Têgîn bixwe îhtîmal e ku tenê di sedsala 18an de derketibe holê. Wekî qaîde, ev cureyê nivîsê li ser jêr-cureyên cihê nayê dabeşkirin.

Notrgîr

Parçeyek ji destnivîseke xetat Xaçatûr, ku bi notrgîr hatiye nivîsandin, 1795.

Notrgîr wekî “xeta noterî” tê wergerandin. Tê bawerkirin ku şêweya xeta notrgîr hê di sedsala 13an de dest bi teşegirtinê kiriye; lê belê, nimûneyên wê yên herî kevn ên ku heta roja îro mane, vedigerin sedsala 14an. Li gorî lêkolînên Stone, ev têgîn bixwe yekem car di sedsala 15an de hatiye tomarkirin. Tevî vê yekê jî, notrgîr belavbûna xwe ya herî berfireh di sedsalên 16–18an de, bi taybetî di nav dîyasporaya ermenî de bi dest xist û piştre wekî tîpên çapkirinê jî gelêrî bû.

Ev xet ji bolorgîrê biçûktir e û ji têkeliya hêmanên rastxêz, gilover û pêldar pêk tê. Bikaranîna şêweyên bilez û kursîv ên notrgîrê hişt ku xetat bi awayekî berçav di warê materyalan de teserûfê bikin. Ji aliyê grafîkî ve, ew hêmanên hem bolorgîr û hem jî şxagîrê dihewîne. Notrgîr bi giranî ji bo tomarkirina nivîsên nefermî dihat bikaranîn: kolofonên destnivîsan, belgeyên ofîsê û hwd. Wekî şxagîrê, ev cureyê nivîsê jî li ser jêr-cureyên cihê nayê dabeşkirin.

• Nimûneyên berhemên ku bi notrgîr hatine nivîsandin
• 
  Rûpelek ji destnivîսa helbesta "Adamgîrk" a Arakel Syunetsî, 1653
• 
  Belgeya Katolîkos Hakob Cuxayetsî ku ji dîoseza ermenî ya polonî re hatiye şandin, 1662
• 
  Rûpelek ji berhevoka waezan, 1710
• 
  Rûpelek ji destnivîseke sedsala 18an
• 
  Belgeyeke ji sala 1734an

Bîbliyografî

bi îngilîzî

• Calzolari, V.; Stone, M. E. (2014). Armenian Philology in the Modern Era: From Manuscript to Digital Text. Leiden: Koninklijke Brill.
• Christin, A. M. (2002). A History of Writing: From Hieroglyph to Multimedia. Flammarion. rr. 258–260.
• Daniels, P. T.; Bright, W. (1996). The World's Writing Systems. Oxford University Press.
• Kouymjian, D. (1997). "Armenian paleography: a reassessment" (PDF). Scribes et manuscrits du Moyen-Orient. Paris: Bibliothèque nationale de France: 177–188.
• Kouymjian, D. (2012). "Notes on Armenian Codicology. Part 1: Statistics Based on Surveys of Armenian Manuscripts". Comparative Oriental Manuscript Studies Newsletter. 4: 18–23.
• Kouymjian, D. (2013). "Notes on Armenian Codicology. Part 2: Statistics Based on Surveys of Armenian Manuscripts" (PDF). Comparative Oriental Manuscript Studies Newsletter. 6: 22–28. Ji orîjînalê (PDF) di 22 gulan 2015 de hat arşîvkirin.
• Russell, J. R. (2006). "Review of Michael E. Stone, Dickran Kouymjian, and Henning Lehmann 'Album of Armenian Paleography'". Speculum. N. Y.: University of Chicago Press. 81 (1): 278–279. Ji orîjînalê di 14 îlon 2015 de hat arşîvkirin.
• Sanjian, A. K. (1999). Medieval Armenian Manuscripts at the University of California, Los Angeles. Berkley: University of California Press.
• Stone, M. E.; Kouymjian, D.; Lehmann, H. (2002). Album of Armenian Paleography. Aarhus: Aarhus University Press.
• Stone, M. E. (2006). Apocrypha, Pseudepigrapha, and Armenian Studies. Cild II. Leuven: Peeters Publishers.
• Stone, M. E. (2012). Armenian Apocrypha Relating to Abraham. Early Judaism and its literature, 37. Society of Biblical Lit.
• "History of Transcaucasia / Armenia". Encyclopedia Britannica.
• "Armenian alphabet". Encyclopedia Britannica.

bi ermenî

• Աբրահամյան, Ա. (1948). Հայկական պալեոգրաֆիա [Paleografiya ermenî]. Երևան: Պետական համալսարանի հրատ.
• Աբրահամյան, Ա. (1959). Հայ գրի և գրչության պատմություն [Dîroka xet û xetatiya ermenî]. Երևան: Հայպետհրատ.
• Աճառյան, Հ. (1952). "Ե. դարից հայերեն ձեռագիր" [Destnivîseke ermenî ji sedsala 5an]. ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների. 11: 69–71.
• Աւետիքեան, Գ.; Սիւրմէլեան, Խ.; Աւգերեան, Մ. (1836). Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի [Ferhenga nû ya zimanê ermenî yê kevnar]. Cild I.
• Դավթյան, Հ. (1980). "Ձեռագիր" [Destnivîs]. Հայկական սովետական հանրագիտարան. Cild 6. Երևան. r. 695.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Ղաֆադարյան, Կ. Գ. (1962). "Տեկորի տաճարի V դարի հայերեն արձանագրությունը և Մեսրոպյան այբուբենի առաջին տառաձևերը" [Nivîska ermenî ya sedsala 5an a Dêra Tekorê û şêweyên pêşîn ên tîpên alfabeya mesropî]. Պատմա-բանասիրական հանդես. 2: 39–54.
• Մաթևոսյան, Ա. Ս. (1973). "Լազարյան ճեմարանի հնագույն ձեռագիրը" [Destnivîsa herî kevn a Semînera Lazaryan]. Պատմա-բանասիրական հանդես. 1: 123–132.
• Մաթևոսյան, Ա. Ս. (1976). "Երկու արժեքավոր ձեռագրեր Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանին" [Du destnivîsên hêja ji bo Matenadarana bi navê Mesrop Maştozê Pîroz] (PDF). «Էջմիածին». Էջմիածին. 12: 45–51.
• Մաթևոսյան, Ա. (1982). "Նոտրգիր" [Notrgîr]. Հայկական սովետական հանրագիտարան. Cild 8. Երևան. rr. 348–349.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Մաթևոսյան, Ա. (1982). "Շխագիր" [Şxagîr]. Հայկական սովետական հանրագիտարան. Cild 8. Երևան. r. 523.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Մանուկյան, Սեյրանուշ (2002). "Ձեռագիր մատյան (codex)" [Pirtûka destnivîs (kodeks)] (PDF). Bi Այվազյան, Հ. Մ. (edîtor). Քրիստոնյա Հայաստան Հանրագիտարան [Ensîklopediya Ermenistana Xiristiyan]. Երևան. rr. 648–651. ISBN 5-89700-016-6.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Յովսէփեան, Գ. (1913). Գրչութեան արուեստը հին հայոց մէջ [Hunerê xetatiyê di nav ermeniyên kevnar de]. Վաղարշապատ: Ելեքտրաշարժ Տպարան ս. Էջմիածնի.
• Յուզբաշյան, Կ. Ն. (1959). "Ա. Գ. Աբրահամյան, «Հայ գրի և գրչության պատմություն» Երևան, Հայպետհրատ, 1959, էջ 415" [A. G. Abrahamyan, «Dîroka xet û xetatiya ermenî», Êrîvan, Haypethrat, 1959, r. 415]. ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների. 11–12: 115–124.
• Պետրոսյան, Հ.; Ալեքսանյան, Վ. (1980). "Հնագրություն" [Paleografî]. Հայկական սովետական հանրագիտարան. Cild 6. Երևան. r. 462.{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Սթոուն, Մ. (1993). "Երուսաղեմի նորագյուտ հայերեն արձանագրությունները" [Nivîskên ermenî yên nûdîtî yên Orşelîmê]. Պատմա-բանասիրական հանդես. 1–2: 15–26.
• Տաշեան, Յ. (1898). Ակնարկ մը հայ հնագրութեան վրայ. Ուսումնասիրութիւն հայոց գրչութեան արուեստին [Nêrînek li ser paleografiya ermenî. Lêkolînek li ser hunerê xetatiya ermenî]. Վիեննա: Մխիթարեան տպարան. r. 203.

bi latînî

• Schröder, J. J. (1711). Thesaurus linguae Armenicae, antiquae et hodiernae: cum varia praxios materia. Amsterdam.

bi rûsî

• "Армения" [Ermenistan]. Православная энциклопедия. 3: 286–322. 2001.
• Белявский, А.; Лазаревич, Л.; Монгайт, А., edîtor (1956). "Армения в III–IV вв.". Всемирная история [Dîroka Cîhanê]. Cild 2. Москва.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Гамкрелидзе, Т. В. (1988). "Происхождение и типология алфавитной системы письма (Письменные системы раннехристианской эпохи)" [Koka û tîpolojiya sîstema alfabeyî ya nivîsê (Sîstemên nivîsê yên serdema destpêka xiristiyaniyê)] (PDF). Вопросы языкознания. Москва (6): 5–33.
• Гамкрелидзе, Т. В. (1989). "Древнеармянская письменность «Еркатагир»" [Nivîsa ermenî ya kevnar «Erkatagîr»]. Bi Шанидзе, А. Г. (edîtor). Алфавитное письмо и древнегрузинская письменность: типология и происхождение алфавитных систем письма [Nivîsa alfabeyî û nivîsata gurcî ya kevnar: tîpolojî û koka sîstemên nivîsê yên alfabeyî]. Тбилиси: Тбилисский университет. rr. 245–252.
• Деврикян, В. (2006). "Давтак Кертог" [Davtak Kertox]. Православная энциклопедия. Москва. 13: 612.
• Джаукян, Г. Б. (1981). "Языкознание в Армении в V–XVIII вв." [Zimannasiya li Ermenistanê di sedsalên 5–18an de] (PDF). Bi Десницкая, А. В.; Кацнельсон, С. Д. (edîtor). История лингвистических учений [Dîroka hînkirinên zimannasiyê]. Ленинград: Наука. rr. 7–52. Ji orîjînalê (PDF) di 23 çiriya pêşîn 2013 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 19 adar 2026.
• Евангелие в древне-армянском переводе, написанное в 887 году. Фототипическое выданне рукописи Лазаревскаго института восточных языков на иждивение почетнаго попечителя института князя С.С. Абамелек-Лазарева [Încîla bi wergera ermenî ya kevnar, ku di sala 887an de hatiye nivîsandin. Çapa fototîpî ya destnivîsa Enstîtuya Lazaryan a Zimanên Rojhilatî, bi piştgiriya darayî ya berpirsê rûmetê yê enstîtuyê Mîr S. S. Abamelek-Lazarev]. Москва. 1899.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Князевская, О. А.; Крюков, М. В. (1968). Сурков, А. А. (edîtor). Палеография [Paleografî]. Cild 5 (Çapa Краткая литературная энциклопедия). Москва: Сов. энцикл. rr. 545–551.
• Муравьёв, С. Н. (1980). "О протосистеме армянского алфавита" [Li ser protosîstema alfabeya ermenî]. Историко-филологический журнал. 2: 221–240.
• Ольдерогге, Д. А. (1975). "Из истории армяно-эфиопских связей (алфавит Маштоца)" [Ji dîroka têkiliyên ermenî-etiyopî (alfabeya Maştoz)] (PDF). Древний Восток. Москва: Наука. 1: 208–218.
• "Палеография" [Paleografî]. Большая советская энциклопедия. Москва. 1975.
• Периханян, А. (1966). "К вопросу о происхождении армянской письменности" [Li ser pirsa koka nivîsata ermenî]. Переднеазиатский сборник: II. Дешифровка и интерпретация письменности Древнего Востока. Москва.
• Сусов, И. П. (2006). "4.5. Формирование лингвистической мысли в Армении" [4.5. Pêkhatina ramana zimannasiyê li Ermenistanê]. История языкознания [Dîroka zimannasiyê]. Москва.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (lînk)
• Туманян, Э. Г. (1990). "Армянское письмо" [Nivîsa ermenî]. Лингвистический энциклопедический словарь. Москва: Советская энциклопедия.
• Хуршудян, Э.; Акопян, Н. (1999). "Сасанидский золотой перстень с геммой на древнеармянском (V–VII вв.)" [Gustîla zêrîn a sasanî bi gemmeya bi ermeniya kevnar (sedsalên 5–7an)]. Страны и народы Ближнего и Среднего Востока [Welat û gelên Rojhilata Nêzîk û Navîn]. Cild 18. Ереван: Зангак-97. rr. 182–187. ISBN 99930-2-058-3.
• Юзбашян, К. Н. (1982). "Новая попытка истолковать происхождение армянского алфавита: открытие или заблуждение?" [Hewldaneke nû ji bo şîrovekirina koka alfabeya ermenî: vedîtin yan şaşî?] (PDF). Историко-филологический журнал. 1: 177–184. Ji orîjînalê (PDF) di 2 çiriya pêşîn 2022 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 19 adar 2026.
• Юзбашян, К. Н. (1987). "Армянские рукописи" [Destnivîsên ermenî] (PDF). Рукописная книга в культуре народов Востока [Pirtûka destnivîs di çanda gelên Rojhilatê de]. Cild Книга первая. Москва: Наука. rr. 145–176.
• Юзбашян, К. Н. (2005). "Армянские рукописи в петербургских собраниях. Каталог" [Destnivîsên ermenî di berhevokên Petersburgê de. Katalog] (PDF). Православный Палестинский сборник. Санкт-Петербург: Дмитрий Буланин. 41 (104): 3–16.

Girêdanên derve

• Robin Meyer (Zanîngeha Oxfordê) di kolokyuma “Teaching the Codex” a sala 2019an de li ser paleografiya ermenî diaxive