Pirtûka wêneyî
Karê berfirehkirina vê gotarê hê jî berdewam e dibe ku ji ber vê yekê di naveroka gotarê de pêwistiya sereraskirinan hebe. Ji bo berfirehkirina vê gotarê tu dikarî bi bikarhêner a ku li ser gotar dixebite re pêwendiyê pêk bînî û alîkariya berfirehkirina vê gotarê bikî. Ji kerema xwe re vê şablonê rake, heke di maweya heft rojan de tê de ti guherîn tine be! Heke karê te bi vê rûpelê re xilas nebûbe ji kerema xwe re şablona {{tê guhartin}} bi kar bîne! Ev gotar herî dawî ji aliyê Avestaboy (gotûbêj| beşdarî) ve berî 22 rojan hatiye guhartin. (Rojane bike) |
Pirtûka wêneyî[1] an jî pirtûka biwêne çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî xêzeçîrokan, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.
Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi boyaxên donî, akrîlî an jî boyaxên avî, herwiha bi pênûsê.Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.
Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, Struwwelpeter (1845) ya Heinrich Hoffmann, Tintin-Lutin (1898) ya Benjamin Rabier û The Tale of Peter Rabbit (1902) ya Beatrix Potter têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, Make Way for Ducklings ya Robert McCloskey, The Cat in the Hat ya Dr. Seuss û Where the Wild Things Are ya Maurice Sendak têne hesibandin.Medalyaya Caldecott (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.
Komên armancê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin. Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.
Janr
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka Orbis Sensualium Pictus hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.
Perwerdeya pirtûkên wêneyî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê What is Love ? ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.
Dîrok
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, Încîla Xizanan bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.
Orbis Pictus a Jan Amos Komenský a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.Ew mîna zanistnameyeke zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. A Little Pretty Pocket-Book a John Newbery a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, Kîbyoşî pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên mangayê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema Santo Kyoden a bi sernavê Şîcî no Yukîkai (1798) heye.
Struwwelpeter a Heinrich Hoffmann (1845) û Max und Moritz a Wilhelm Busch (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên Birayên Grimm û Hans Christian Andersen, kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî Gustave Doré, Fedor Flinzer, George Cruikshank, Vilhelm Pedersen, Îvan Bîlîbîn û John Bauer hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Andrew Lang di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî Henry Justice Ford û Lancelot Speed ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka Lewis Carroll a bi sernavê Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb bi wêneyên John Tenniel di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

Di nîveka duyem a sedsala 19an de, pirtûkên lîstokê derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz Randolph Caldecott, Walter Crane û Kate Greenaway hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de Rose O’Neill, Arthur Rackham, Cicely Mary Barker, Willy Pogany, Edmund Dulac, William Heath Robinson, Howard Pyle û Charles Robinson hebûn.

Pirtûka Beatrix Potter a bi sernavê The Tale of Peter Rabbit di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.The Tale of Peter Rabbit yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya The Tale of...,bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de The Tale of Squirrel Nutkin, The Tale of Benjamin Bunny, The Tale of Tom Kitten û The Tale of Jemima Puddle-Duck hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî Elsa Beskow di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê Henry Justice Ford, Lancelot Speed û kesên din ve hatin îllûstrekirin.
Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî Ladies Home Journal, Good Housekeeping, Cosmopolitan û Woman's Home Companion de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.
Pirtûka Helen Bannerman a bi sernavê The Little Black Sambo di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê The Dumpy Books for Children bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.
Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên All About books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên Beatrix Potter bûn. Di nav wan de All About Peter Rabbit, All About the Three Bears, All About Mother Goose, and All About Little Red Hen hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê Johnny Gruelle ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka Wanda Gág a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a Medalyaya Newbery wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de The Funny Thing, di sala 1931an de Snippy and Snappy û di sala 1933an de jî The ABC Bunny weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.
Di sala 1931an de, yekem pirtûka Jean de Brunhoff a li ser Babar, Histoire de Babar (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê Le Voyage de Babar (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî Le Roi Babar (Babarê Key) hatin weşandin.Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de Angus and The Cats (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de Angus Lost (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê The Story About Ping (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê Kurt Wiese ve hatin îlûstrekirin. Elson Basic Reader di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka The Little Engine That Could jî hat weşandin ku ji aliyê Lois Lenski ve hate îlûstrekirin.Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê George û Doris Hauman ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka Munro Leaf a bi sernavê The Story of Ferdinand hate weşandin ku ji aliyê Robert Lawson ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî çanda gelêrî bû.Walt Disney fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka Animals of the Bible (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem Medalyaya Caldecott ji Dorothy Lathrop re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka Mei Li, ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji Thomas Handforth re hate dayîn.Pirtûka Ludwig Bemelmans a bi sernavê Madeline di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.
Di sala 1942an de, weşanxaneya Simon & Schuster dest bi weşandina Little Golden Booksê kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, The Poky Little Puppy, pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de The Poky Little Puppy, Tootle, Scuffy the Tugboat û The Little Red Hen.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de Corinne Malvern, Tibor Gergely, Gustaf Tenggren, Feodor Rojankovsky, Richard Scarry, Eloise Wilkin û Garth Williams hebûn. Di sala 1947an de pirtûka Goodnight Moon, ku ji aliyê Margaret Wise Brown ve hatibû nivîsandin û ji aliyê Clement Hurd ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna Make Way for Ducklings, The Little House, Curious George û Eloise hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka Miffyê ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî Dick Bruna ve hate weşandin.
Di sala 1937an de, Dr. Seuss (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê And to Think That I Saw It on Mulberry Street weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de The 500 Hats of Bartholomew Cubbins, di sala 1939an de The King's Stilts û di sala 1940an de jî Horton Hatches the Egg weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya Random House ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss The Cat in the Hat weke berteka li dijî gotareke John Hersey a di kovara Lifeê de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka The Cat in the Hat re hate guhertin.
Ji ber serkeftina The Cat in The Hat , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê Beginner Books hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, The Cat in the Hat Comes Back ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:Sam and the Firefly (1958),Green Eggs and Ham (1960), Are You My Mother? (1960),Go, Dog. Go! (1961), Hop on Pop (1963) û Fox in Socks (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de Stan û Jan Berenstain, P. D. Eastman, Roy McKie û Helen Palmer Geisel (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.
Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya Harper & Brothers rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. Little Bear pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê Else Holmelund Minarikê ve hatibû nivîsandin û ji aliyê Maurice Sendak ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, Syd Hoff çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: Danny and the Dinosaur, Sammy the Seal, Julius, û Oliver.
Di nîve û dawiya sedsala 20an de
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî Richard Scarry dest bi karê xwe yê li ser rêzeya Little Golden Books kir.Pirtûka wî ya sala 1963an Best Word Book Ever zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka Where the Wild Things Are a nivîskar û îlustratorê amerîkî Maurice Sendak hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, operayeke sala 1980an û di sala 2009an de fîlmekî sînemayê ê zindî ku ji aliyê Spike Jonze ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî Gyo Fujikawa di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, Babies û Baby Animals, li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.
Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî Tove Jansson roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî Vem ska trösta knyttet? (1960) û Den farliga resan (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla Annette Tison û Talus Taylor ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka Mr. Men ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz Roger Hargreaves ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir. Pirtûka The Snowman a Raymond Briggs di sala 1978ê de li Brîtanyayê hate weşandin û bi temamî bêgotin bû.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê Oskarê hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê Oscarê hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.
Nivîskar û îlustratorê japonî Mitsumasa Anno gelek pirtûkên wêneyî weşand, ku rêza wan di sala 1968an de bi pirtûka Mysterious Pictures dest pê kir.
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ↑ "Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ?". Çandname. Roja gihiştinê 7 hezîran 2026.