Protîst

Protîst
Protîst
Obsolete taxon; grade; paraphyletic group ;
Dema avabûnê	2101 millennium b.z. ;
	biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre

Protîst, bi latîniya nû Protîsta (ji yewnaniya kevn: πρώτιστος prōtistos, bi kurdî ‘ya yekem’ an ‘hebûnên seretayî’), navê komekê ji hûrjînewer ên ku bi hev re ne nêzîk bûn, bû ku çaxekê dirêj wekî takson (yekîneyeke sîstematîk) hate hesibandin. Di nav wan de hemû eukaryotên yekxaneyî heta kêmxaneyî hebûn, ango protozoa, mîkropelîk û mîkroalg. Navekî wekhev Mîkroeukaryot e (bi inglîzî microeukaryotes).^[1]^[2] Kelîmeyeke wekhev, parafîletîk, ji bo eukaryotên ku ne nebat, heywan an pelîk ne, lê di eynî zamanê de organîzmên pirxaneyî jî (wekî algayên qehweyî) tê de digire, “Protoktîstan” e.

Tarîx

Protîstên yekê di sala 1675an de ji aliyê Antoni van Leeuwenhoek ve hatin dîtin.^[3] Di sala 1866an de jî protîsta ji aliyê Ernst Haeckel ve wekî taksonek hatin destnîşankirin. Ew wekî padîşahiyekî serbixwe di hundirê eukaryotan de hatin girtin û li hemberî riwek (padîşahiya plantae), heywanan (padîşahiya animalia) û kuvan (padîşahiya fungi) hatin danîn. Wê çaxê armanc ew bû ku mikroorganîzm, yanî organîzmayên yekxaneyî û kêmxaneyî, ji organîzmên din were veqetandin û di du padîşahiyan de (moneta û protîsta) werin komkirin.

Ev dabeşkirin herçiqas zamaneke dirêj dom kiribe jî, lê belê bi têkiliyên xizmatiya xwezayî re li hev nayê. Ji ber ku şîn, heywan û mîkrob ji protîstan pêş ketine û gelek organîzmên pirxaneyî bi protîstên yek- û kêm-xaneyî re xizmin in, bi protîsta wekî komeke parafîletîk re sîstemek nexwezayî derket holê. Ji ber vê yekê di sistematîkên nûjen, yên ku li ser têkiliyên xizmatiyê tên avakirin, protîst êdî tune ne. Komên ku ji protîstan têne hesibandin li gorî têkiliyên wan ên xizmatiyê hatin parvekirin di nav rêzikên cuda yên evolusyonê de, di nav wan de jî du rêzik hene ku di nav xwe de mûşek û heywanên pirxaneyî an jî riwekên bilind digirin. Şoanoflagelatan, ku di nav Protistan de ne, bi hev re ligel kuv û heywanan opisthokonta pêk tînin. Alga sor (Rhodophyceae), alga kesk û riwekên bilindtir (Viridiplantae) koma sîstematîk a riwekan (Archaeplastida) pêk tînin.^[4]

Lêbelê, kelîmeya protîst heta îro jî wekî navdêrek nesîstematîk tê bikaranîn. Danasînek ku pir caran tê dîtin ev e: „hemû eukaryotên yekxaneyî“. Di nav van de hin alga, hin kuvan û protozoa hene. Lêbelê, ev danasîn di derbarê organîzmên nêşdar ên wekî myxozoa de, herwiha di derbarê myxogastria de jî, pirsgirêkan çêdike. Îro, bi navê protîst bi gelemperî „gî eukaryotên yekxaneyî heta çendxaneyî“ têne fêmkirin.

Ev bi bingehînî bi pênaseya mîkroeukaryotan re li hev tê, wekî organîzmayên mikroskopîk biçûk, xwedî navok û piranî organîzmên yekxaneyî ku wan jî ne komeke monofîletîk û ne jî komeke fonksiyonel pêk tînin.^[2]

Şêwaza heyatê

Protîstan gelek caran bi alîkariya flagelan an jî kirpikan bi avjenî diherikin an jî bi pêkhatina lingên derewîn (pseudopodî) bi xişandin, xişmîşandin, herikandin an gavavêtinê diherikin. Hin cure jî tenê di nav avê de li ser avê dimînin, ev li ser avê mayîn gelek caran bi dirêjiyên şaneyê tê piştgirîkirin.

Piraniya protîstan di deryayê de dijîn, hinek nêzîkî rûyê avê, hinek di nav avê de li ber xwe diherikin, hinek li ser binê avê dişemikin, hinek jî bi keviran, riwekan û tiştên wekî wan ve girêdayî ne; yên din di ava şirîn de tên dîtin, kêmek jî li ser bejayê. Formên heterotrof, ototrof, mîksotrof, aerob û anaerob hene. Gelek protîst di heywanan de jî bi awayê parazîtîk dijîn.

Protîstan bi gelemperî bi dabeşbûna ducarî bêzayendî zêde dibin. Lê di hin cureyan de dabeşbûnên pirjimar jî hene, di hinan de jî pêvajoyên zayendî hene.

Mane

Gelek protîst bi hejmareke kesane ya ecêb têne dîtin. Bermahiyên nepûsî yên nûnerên mirî – wekî îskeletên silîsî yên radyolaran û algayên diyatom (Bacillariophyta) an jî qalikên kalsî yên foraminiferan – çêkerê keviran in: Ew li binê ava ku tê de dijîn têne çêkirin û bi diagenesê dibin kevir, mesele şîstê silîsî û tebeşîr ku gelek caran tevahiya qatên çiyayan jê pêk tên.

Ji protîstên adet, di pêvajoya evolusyonê de tevahiya organîzmayên pirxaneyî yên bilind derketine holê, bi îhtîmalê bi piranî bi rêya avakirina koloniyên şaneyan, wekî ku îro jî di gelek algan de tê dîtin.

Ji ber ku pêkhateyên şaneyê û herwiha nîşaneyên herî giring ên heyatê, wek tevger, hestiyarî, zayîn, li ser wan baş têne lêkolîn kirin, protîstan bûne objeyek hezkirî ya lêkolîna biyolojîk. Lê tenê nêzîkî 40 cureyên wan li însanan infeksiyonên protozoayî çêdikin û ji aliyê bijîşkiyê ve giring in.

Mîkroeukaryot

Di çaxên nû de gelek nivîskar li şûna „protîst“ îfadeya “Mîkroeukaryot” tercîh dikin: Mîkroeukaryotan (bi inglîzî microeukaryotes) li ser protîst û kuvên yekxaneyî (mîkrokuv) dihewînin.^[1]^[2]

Binêre

Bakterî

Çavkanî

^ ^a ^b Campo, Javier del; Bass, David; Keeling, Patrick J. (1 çiriya pêşîn 2020). "The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts". Functional Ecology (bi îngilîzî). 34 (10): 2045–2054. doi:10.1111/1365-2435.13490. ISSN 1365-2435.
^ ^a ^b ^c Bonacolta, Anthony; Miravall, Jordi; Gómez-Gras, Daniel; Ledoux, Jean-Baptiste; López-Sendino, Paula; Garrabou, Joaquim; Massana, Ramon; del Campo, Javier (10 kanûna pêşîn 2023). "Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata". Environmental Microbiology. 26. doi:10.1111/1462-2920.16548.
^ Leeuwenhoek, Antoni Van (25 adar 1677). "Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused". Philosophical Transactions. 12 (133): 821–831. doi:10.1098/rstl.1677.0003. ISSN 0370-2316.
^ Saunders, Gary W.; Hommersand, Max H. (1 çiriya pêşîn 2004). "Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data". American Journal of Botany. 91 (10): 1494–1507. doi:10.3732/ajb.91.10.1494. ISSN 0002-9122. PMID 21652305.

[Campo2020-1] Campo, Javier del; Bass, David; Keeling, Patrick J. (1 çiriya pêşîn 2020). "The eukaryome: Diversity and role of microeukaryotic organisms associated with animal hosts". Functional Ecology (bi îngilîzî). 34 (10): 2045–2054. doi:10.1111/1365-2435.13490. ISSN 1365-2435.

[Bonacolta2023-2] Bonacolta, Anthony; Miravall, Jordi; Gómez-Gras, Daniel; Ledoux, Jean-Baptiste; López-Sendino, Paula; Garrabou, Joaquim; Massana, Ramon; del Campo, Javier (10 kanûna pêşîn 2023). "Differential apicomplexan presence predicts thermal stress mortality in the Mediterranean coral Paramuricea clavata". Environmental Microbiology. 26. doi:10.1111/1462-2920.16548.

[3] Leeuwenhoek, Antoni Van (25 adar 1677). "Observations, communicated to the publisher by Mr. Antony van Leewenhoeck, in a dutch letter of the 9th Octob. 1676. here English'd: concerning little animals by him observed in rain-well-sea- and snow water; as also in water wherein pepper had lain infused". Philosophical Transactions. 12 (133): 821–831. doi:10.1098/rstl.1677.0003. ISSN 0370-2316.

[4] Saunders, Gary W.; Hommersand, Max H. (1 çiriya pêşîn 2004). "Assessing red algal supraordinal diversity and taxonomy in the context of contemporary systematic data". American Journal of Botany. 91 (10): 1494–1507. doi:10.3732/ajb.91.10.1494. ISSN 0002-9122. PMID 21652305.

[1]

[2]

[3]

[4]