Referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
     Sînorên Hikûmeta Herêma Kurdistanê      Herêmên ku di bin desthilatiya kurdan de ye (Pûşper 2014–Adar 2017)      Herêmên derveyî desthilatiya kurdan (Başûrê Kurdistanê)      Îraq

Referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê, kar û xebatên di rêya serxwebûna Kurdistanê de ye. Piştî sala 2003ê ku DYA kete nav axa Îraqê de derfetek mezin ji bo kurdên başûr çêbû ku statuyekê bi dest bixin. Jixwe statuyek jî standin û piştî wê jî kar û xebat di rêya serxwebûnê de dikin. Niha gehiştiye asta referandûma serxwebûnê. 30ê Adara 2017ê, serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî li Hewlêrê pêşwaziya sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî António Guterres kir. [1]

Di vê civînê de Mesud Barzanî ji di gel sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî re gotiye ku di demeke nêz de wê referandûma serxwebûnê were kirin û ji Neteweyên Yekbûyî xwestiye ku alikariya wan bikin.[2][3]

Nûnêrê taybet yê Neteweyên Yekbûyî yê Îraqê di 22yê gulana 2017ê de got ku Herêma Kurdistanê di derbarê referandûmê de em agahdar kirîne û her wisa lêzêdekir ku gelê Kerkûkê dixwaze bikeve nava Herêma Kurdistanê.[4]

Her wisa Mesud Barzanî di 25ê gulana 2017an de çû Sofiyaya paytexta Bulgaristanê. Li vir li gel serokwezîrê Bulgaristanê Boyko Borissov hevdîtinek pêkanî û ji wi re behsa referandûmê serxwebûnê kir.[5]

Li gor serokê komiteya hilbijartin û giştpirsiyê Hendren Muhammed Neteweyên Yekbûyî wê di giştpirsiyê de bêalî bibin û ji bo ku giştpirsî yasayî bibore wê ofîsan vekin [6]

Biryara Giştpirsîyê[biguherîne]

Serokê Herêma Kurdistanê bi aliyên siyasî, partiyên û hinek bûrokraten re 7ê pûşpera 2017ê de li Pîrmamê kombûnek pêkanî. Di wê kombûnê de biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê hate îlan kirin ku referandûm di 25ê îlona 2017ê de were kirin. [7]

Di vê civînê de amadebûyên civînê bi koma dengan li ser van çend xalan li hev kirin:

Yekem: Roja 25ê Îlona 2017ê weke roja sazkirina referandumê li Herêma Kurdistana Iraqê û navçeyên Kurdistanî yên li derveyî rêveberiya herêmê hat diyarkirin.
Duyem: Her ji roja dawîhatina civînê heta dema birêveçûna referandumê, hemû alî xebatê ji bo ji bo çalakkiirna parlamentoyê û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bikin, ew yek jî bi armanca bi dest xistina komdengiya niştimanî.
Sêyem: Tekezî li ser başkirina debar û rewşa jiyana xelkê û awirdan li arîşeyên aborî yên hevwelatiyên Kurdistanê û mûçewergir û çîn û tijwêj û xelkê kêmdahat hat kirin.
Çarem: Biryar hat dayîn ji bo pêkanîna Encumena Bilind a Referandumê bi serokatiya birêz Mesûd Barzanî. Herwiha biryar hat dayîn, ku heta roja 12ê Îlona 2017ê partiyên siyasî nûnerên xwe bo beşdarbûn di çend komîteyên taybet bi referandum û piştî referandumê de diyar bikin. [8]

Aliyên siyasî ku di vê civînê de hazir bûn:

  1. Partiya Demokrata Kurdistanê
  2. Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê
  3. Yekgirtiya Îslamiya Kurdistanê
  4. Tevgera Îslamiya Kurdistanê
  5. Partiya Şu'î (Komunistên) Kurdistanê
  6. Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê
  7. Partiya Zehmetkêşên (Kedkarên) Kurdistanê
  8. Partiya Karker û Rencderên (Kedkarên) Kurdistanê
  9. Partiya Çaksaziya Pêşketiya Kurdistanê
  10. Lîsta Hewlêr ya Turkmenî
  11. Bereya (Eniya) Turkmenî ya Iraqê
  12. Partiya Geşepêdana Turkmenan
  13. Lîsta Ermenan li Parlemena Kurdistanê
  14. Tevgera Demokrat a Aşûrî
  15. Civata Gelê Kildanî Suryanî Aşûrî

Bûrokratên di vê civînê de hazir bûn :

  1. Serokê Herêma Kurdistanê: Mesud Barzanî
  2. Cigîrê Serokê Herêma Kurdistanê: Ebdullah Resul Elî (Kosret Resûl)
  3. Serokê Hikûmetê : Nêçîrvan Barzanî
  4. Serokê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê
  5. Cîgirê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê [9]

Di vê civînê de Mesud Barzanî Komîsyona Bilinda Hilbijartinan û Referandumê li Herêma Kurdistanê erkdar kir, da ku ji bo birêveçûna referandum û hilbijartinan dest bi amadekariyan bikin, Her wisa hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Tevgera Goran û Komela Îslamiya Kurdistanê hazir nebûn.[10]

Komîteya Giştpirsiyê[biguherîne]

Endamên Komîteyê[biguherîne]

  1. Serokê Giştî ya proseya giştpirsiyê: Mesud Barzanî[11]
  2. Serokê Komîteya Giştpirsiyê: Hişyar Zêbarî[12]
  3. Endam: Ebdullah Wertê (Tevgera Îslamî ya Kurdistanê )[13]

Xebatên Komîteya Giştpirsiyê[biguherîne]

Komîteya giştpirsiyê dê hemû kar û xebatên di derbarê giştpirsiyê de organîze bike û birêve bibe. Ev komîte ji hemû partiyan nûnerek heye. Yekemîn xebata vê komîteyê dê ew be ku ji bo giştpirsiyê li gel Bexdayê danûstandinan bikin[14]
Tê zanîn ku wezîrê dervê yê Iraqê yê berê, her wisa endamê PDKê Hoşyar Zêbarî dê bibe serokê komiteya giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê, piştî ev diyar bûye jî hatinûçûnek zêde li gel Hoşyar Zêbarî çêbûye. 20ê pûşpera 2017ê de li gel konsolê Îranê Murteza Ebadî û şanda pê re li ser giştpirsiyê hevdîtin kiriye[15]. Di heman rojê de jî Hişyar Zêbarî li gel nûnerê NY li Iraqê Jan Kubis û nûnerê NY li Hewlêrê hevdîtin pêkaniye. Di vê kombûne de jî Zêbarî jî heyeta NYyê gotiye ku dê giştpirsî di wextê xwe de bê kirin[16]

Budceya û pêkhateyên giştpirsiyê[biguherîne]

Heta niha bi fermî budceyek nehatiye aşkera kirin. Lê hikûmeta herêma Kurdistanê ji bo destpêke 6 milyon dolar ji bo Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyê terxan kiriye. Serokê komîsyona hilbijartinan Hendren Muhemed dibêje ku ji bo hilbijartinên serokayetî, parlamenterî û giştpirsîyê 31 milyon dolar hewce ye. Bi dûçûna Hendren Muhemmed ji vî budçeyê nêzîkî 17 milyon dolar ji bo giştpirsîyê ye[17]. Her wihan endamê rêveberiya Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Dr. Cotiyar Adil dibêje ku ji bo giştpirsîyê 12 mîlyon dolar hewce ye û ew ê daxwaz ji hikûmeta herêmê bikin ku vî budçeyê bo giştpirsîyê terxan bikin[18]. Hêjayî gotinê ye ku Hikûmeta Bexdayê heta niha budçeyek ji bo giştpirsîya herêma Kurdistanê re terxan nekiriye[19]
Bi dûçûna berdevkê Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Şervan Zirarî nêzîkî 55-60 hezar karmend ji giştpirsîyê hewce ne. Her wisa lêzêdekir ku dê 11 hezar navendên hilbijartinê werin ava kirin [20]

Kar û xebatên Herêma Kurdistanê[biguherîne]

  • 12ê pûşpera 2017an de Yekitiya Ewropayê şandeke Kurdistanê vexwande Brukselê[21]. Serokê vê heyetê Qubad Talebanî got ku ew ê bi berpirsên Ewropayê re behsa referandumê bikin[22]
  • Serokê dîwana Serokkayetiya Kurdistanê Fûad Husên got ku komiteya hilbijartinê kar dike ku gelê me yê dîyasporayê jî dengê xwe bidin [23]
  • Wek tê zanîn Partiya Goran, tevlî kombûna biryara giştpirsîyê nebû.Bi dûçûna Goran heta meclîsa herêmê neyê vekirin ev gava giştpirsiyê neyasayî ye [24]. Ji ber vê yekê PDK û YNKê kombûnek pêkanî û biryara aktîfkirina meclîsa herêmê kir û di planê de dewamkirina erka Yusif Mihemed ku ji Goran e hate qebûl kirin.[25]. Lê partiya Goran ev proje red kir [26]
  • Komîsyona Bilind a Serbixwe ya Hilbijartinan, projeyekî ji bo dengdana elektronîkî amade dike. Kartên dengdana serxwebûnê dê bi 4 zimanan werin çapkirin[27]
  • Nûnera Herêma Kurdistanê ya li Washingtonê Beyan Samî Ebdurehman bi fermî beşdarî konferanseke NY kir.Li vir li ser giştpirsîya serxwebûnê de axivî[28]
  • Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Selîm Cibûrî Serokê Encûmena Nûnerên Iraqê û şandekî li gel kir ku ji hejmarek parlementer û nûnerên kutleyên siyasiyên li nav Encûmena Nûnerên Iraqê pêkhatibû, di vê hevdîtinê de guftugo li ser giştpirsîyê hate kirin [29]
  • Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê Rêxistina Neteweyên Yekgirtî li Iraqê kir.Li ser giştpirsî û hinek babetên din de hevdîtin hate kirin[30] [31]
  • Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm ji bo giştpirsiyê got ku Kerkûk amade ye û me hemû haziriyên xwe kirine [32]
  • Qaymeqamê Kerkûkê Kamîl Saleyî got ku wan xebat daye destpêkirin ku pêkhateyên ne-kurd wekî tirkmen, ereb alikarîyê bidin giştpirsîyê [33]
  • Sekreterê Polîtburoya PDKê Fazil Mîranî li ser aktîfkirina parlamentoyê dibêje ku bêyî Goran em parlamentoyê venakin.[34] Hêjayî gotinê ye ku Goran dibêje heta parlamento çalak nebe em piştgiriya xwe bo giştpirsîyê nadin
  • Şandeka Komîsyona Bilind ya Hilbijartin û Rapirsiyan ya Herêma Kurdistan dê di demek nêzîk de serdana Kerkûkê û deverên Kurdistanî bike bo destnîşankirina cihên dengdanê, çimkî li hinek deveran rewşa ewlehiyê baş nîne ji ber wê jî divê tedbîr bên girtin[35].
  • Şêwirmendê Serokê Herêma Kurdistanê Hêmin Hewramî li Enqerê di navendeke lêkolînan de li konferansê axivî û got: Veger li giştpirsîyê tune ye û em ti carî vê giştpirsîyê betal nakin[36] [37]. Wek tê zanîn ku rêvebirên dewleta Tirk gotibûn ku bila Herêma Kurdistan ji vê biryarê veger e
  • Mesud Barzanî li gel serok û hozên Ereb yên li Neynowa û Mexmur dijîn re kombûn pêkanî. Ji gelê Ereb re xwest ku di giştpirsîyê de bi azadî dengê xwe bidin[38]
  • Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî ligel nûnerên Yekîtiya Ewropa û hejmarek ji nûner û kunsulên welatên Ewropa li bajarê Hewlêrê civiya û hokarên encamdana referandûma serxwebûnê ronî kirin. Roja pênçşem 22.06.2017 li Selahedîn birêz Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê li gel Patirîk Sîmon Nûnerê Yekîtiya Ewrupa li Iraqê û şandekî balyoz û konsol û nûnerên welatên endamên li Yekîtiya Ewrupa civiya ku ji Balyozên Belçîka û Polonya li Iraq û Berpirsê Nivîsîngeha Yekîtiya Ewrupa li Hewlêr û Nûnerên Balyozxaneya Îtalya û Îspanya li Iraqê û Konsolên Elmanya, Fransa û Holanda û Nûnerên Konsolxaneya Brîtanya û Çek û Romanya li bajarê Hewlêrê pêkhatibûn.Her li vê civînê de ku bi amadebûna Nûnerên Partiya Demokrata Kurdistanê, Yekîtiya Niştîmaniya Kurdistanê, Yekgirtiya Îslamiya Kurdistanê, Sekreterê Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê û Nûnerên Partiya Şu'î û Tevgera Îslamî û Partiya Zehmetkêşan(Kedkaran) û Nûnerê Partiyên Turkmen û Mesîhiyên Kurdistanê amade bûn [39] [40]. Hêjayî gotinê ye ku ev heyeta Yekitiya Ewropa her wisa li gel serokwezîr Nêçîrvan Barzanî û serokê ajansa parastina Kurdistanê Mesrur Barzanî jî hevdîtin pêkanî.

Helwesta partiyên kurd di derbarê vê biryarê de[biguherîne]

Bakur[biguherîne]

  • Serokê PAKê Mustafa Ozçelik: Em bang li hemû dewletên dinyayê dikin: Rêzê li beyana îradeya aştiyane ya gelê Başûrê Kurdistanê bigrin[41]
  • HDP :
-Parlamenê HDPê Îmam Taşçîer di hesaba xwe ya twîtterê de kêyfxweşiya bi Bijî Kurdistan anî ziman. [42] Her wisa dibêje ku ev giştpirsî dê hemû Kurdan bi cesaret bixe [43]
-Berdevkê HDPê Osman Baydemir got ku: Ya ku dikeve li ser milê me piştgiriya birayên me yên li Başûrê Kurdistanê ye û Baydemir herwiha ji ber biryara referandumê pîrozbayî li gelê Kurd kir.[44]
-Serokwekîlê partiya HDP Ahmet Yıldırım got ku ew dê bêşert û merc piştgiriyê bidin giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê[45]
-Parlamenter û Serokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê yê berê Ahmet Turk derbarê biryara referanduma serxwebûna Kurdistanê de ragihand ku divê hesreta kurdan a dewletbûnê were bicihanîn[46]
  • PSK: PSKê di daxuyanîya xwe de got ku hemû kurd alikariya referandûmê bikin[47]
  • KCK :
-Hevserokê Konseya Rêveber a Koma Civakên Kurdistanê (KCK) Cemîl Bayik got, referandûm mafekî demokratîk e,divê ti kes li dijî vê dernekeve.[48] [49]
-Endamê payebilind yê PKKê Duran Kalkan dibêje ku ev giştpirsîye propagandaya PDKê ye li dijî me dike û dewletbûn her tişt nîne, çareseriya hemû tiştan nake [50]
-Cîgirê Serokê Hudaparê Mehmet Yavuz di daxuyanîyeke xwe de got ku em naxwazin herêmên Îslamî perçe bibin lê eger yekitî neçêbe divê têkiliyên cîranî bên ceribandin[51]
-Serokê Hudaparê Zekeriya Yapıcıoğlu got ku ev biryar ya gelê Kurdistana Iraqê ye û lêzêdekir û got divê Tirkiye ji Kurdistana Serbixwe netirse [52] [53]
  • PDK-T : Serokê PDK-Tê Mehmet Emîn Kardaş dibêje ku îro şansekî mezin heye, divê em hemû alikariya herêmê bikin [54]

Başûr[biguherîne]

  • Partiya Goran dibêje ku em destek didin serxwebûna Kurdistanê lê bêyî çalakkirina parlemena Kurdistanê em ti biryaran nadin.[55]
Berdevkê Goran dibêje ku ev refrendum neyasayî ye [56]
  • Komela Îslamî ya Kurdistanê dibêje ku piştî civînekê em ê helwesta xwe diyar bikin. [57]. Bi dûçûna çavdêrên sîyasî Komele nêzîkî Îran û Malîkî bûye, ji ber vê yekê alikarî nade giştpirsîyê[58]
  • Partiyên derveyî parlamentoyê jî piştgiriya xwe ragihandin[59]:
Yekîtiya Neteweyî ya Demokrata Kurdistanê
Tevgera Demokrata Gelê Kurdistanê
Partiya Neteweyî ya Kurdistanê
Tevgera Aştîxwazên Kurdistanê
Partiya Pêşketinxwazên Demokratên Kurdistanê
Tevgera Rizgariya Demokrata Kurdistanê
Partiya Bet Alnahreyn Aldemoqratî
Partiya Alatihad Aldemoqratî Alkildanî
Serokê Encûmena Neteweyî ya Kildan
Partiya Niştîmaniya Aşûrî
Yekîtiya Bet Alnahreyna Niştîmanî
Mînbera Demokrata Kildanî
Tevgera Demokrat a Turkmenan
Tevgera Turkmenî Bêlayen
Partiya Demokrata Turkmenî Kurdistanî
Komeleya Rewşenbîrî ya Turkmenên Kurdistanê
Partiya Gelê Turkmen
Komeleya Lîberalî Turkmenan
Partiya Rizgariya Neteweyî ya Turkmenî
Kurdên şebek ku li derdora Musilê dijîn ji serokê Kurdistanê re nameyek şand ku ew jî dixwazin tevlî giştpirsiyê bibin[60].
Desteya Bilind a Bingeha Rewşenbîrî û Civakî ya Laleş ragihand ku referanduma Kurdistanê ji bo serxwebûnê, pêngaveke azayane bûye, lewma jî ew bi hemû hêza xwe pişta vê wê digrin û kar ji bo serxistina wê dikin[61].
Nûnerê Zerdeştiyên Dihokê Hîwa Dartaş got ku bi awayekî giştî em wek Zerdeştî ligel referandum û serxwebûna Kurdistanê ne[62].
-Bi dûçûna berpirsekî PDKê ê li Bexdayê, Kurdên Feylî yên li der û dorên Bexda dijîn dibêjin ku ew piştgirên giştpirsîyê ne[63]
-Piştî aşkera bûn wextê giştpirsîyê û piştgirîya Feylîyan, zext û tehdîd li ser Feylîyan zêde dibe[64]
Kurdên Kakeyî jî piştgiriya xwe anîn ziman [65]
Serokê selefiyên Kurd Ebdullatîf Selefî dibêje ku çi kesê ku dijî giştpirsiyê derkeve ne Kurd e[66]
Kurdên Cihû di daxuyaniyeke xwe de piştgiriya xwe bo giştpirsiya serxwebûnê ragihandin [67]
  • Yekitiya Niştimanî Kurdistan ( YNK ) 18-6-2017`an li bajarê Silêmaniyê, di civîna Encûmena Serkirdeytiya Yekîtiya Nîştimanî ya Kuridstanê de biryara pêkanîna refrendomê pejirand û komîteyên xwe ên di wê barê de, bi nav kirin[68]
  • Eşîrê Ereb: Serok û nûnera eşîrên Erebên Sunî li derdora Xûrmato dibêje ku ew ê ji bo giştpirsiyê bibêjin erê. Sedema vê jî ewe ku pêşmergeyê Kurda li dijî bêqanûnîyên Heşdî Şabî alikariya gelê Sunî dike[69]
  • Partiya Demokrata Kurdistan (PDK): Cîgirê serokê grûba PDK yê parlamentoya Kurdistanê Amîne Zikrî dibêje ku divê hemû partî cudahiyên xwe bidin aliyekî û bi hev ra ji bo giştpirsîyê kar bikin [70]

Rojava[biguherîne]

Partiya Yekîtiya Kurdî bi awayek bihêz piştgiriya xwe ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê diyar kir[71]
Serokê PDKS Seîd Melle dibêje ku mafê serxwebûnê heqê gelê başûrê Kurdistanê ye, em piştgirya xwe didin wan û divê herkes bibêje erê[72]
Endamê PDKS Mihemed Îsmaîl jî dibeje ku ev karta giştpirsiyê tiştek mezin e ji bo kurdan li dijî Bexda ye[73]
Hediye Yusif ku hevseroka Federasyona Bakurê Surya-Rojava ye dibêje ku giştpirsî kareke navxwoyî ya Iraqê ye û mafê gelê Kurdên başûrîye ku çarenivîsa xwe bellî bikin.[74]

Rojhilat[biguherîne]

Partiya Komala di derbarê giştpirsîyê de daxûyaniyek da û piştgiriya xwe bo vê biryarê anî ziman [75] [76].
Di daxuyaniyekê de PDKİ piştgiriya xwe anî ziman [77] [78]
Di daxuyaniya serokayetiya vê partiyê de giştpirsîya gelê Başûrê pîroz dike û piştgiriya xwe tînin ziman [79]
Rêxistina ciwanan ya ser bi Partî Azadî Kurdistan, Rêkxirawî Lawanî Azadî Kurdistan jî di daxuyanîya xwe de pîrozbahî li gelê Kurd taybetî gelê başûrî kir[80].

Diyaspora[biguherîne]

-Referandûm a serxwebûna Başûrê Kurdistanê dê bibe pêngava yekem ya serxwebûna Kurdistana mezin û dê bibe derfeta sererastkirina dîrokê. [81]
-Serokê vê komeleyê Nezîr Akat dibêje dê konferans û semîneran li dar bixe. Nivîskar û balyozê berê yê Swêdîİngmar Anderson dê beşdarî konferansê bibe ku 2 pirtûk li ser Kurdan nivîsandine. Di konferansê de jibilî pirtûkan wê mijara lidarxistina referandûmê bê axaftin û gotûbêjkirin[82]
  • Komkar: Komkarê ji bo biryara referandûmê daxuyanîyek da ku ew piştgiriyê didin referandûmê[83]
  • Kurdên Qazaxistanê: Berpirsê Komelgeha Hêvî bo dostayetiya Kurd û Kazaxistan li welatê Kazaxistan Dr. Mihemed Ehmed Berazî got ku Kurdên vir piştgiriyê didin giştpirsîyê [84]
  • Federasyona Komeleyên Kurdistanê yê li Swêdê: Serokê vê rêxistinê Keya Îzol dibêje li Swêdê piştgiriyeke xurt heye ji bo referandûmê û got ew dê festîvaleke mezin li Swêdê li dar bixin û di panel û konferansan de piştgirya giştpirsîyê bikin[85]
  • Enstîtuya Kurdî ya Parîsê :Serokê vê enstîtuyê Kendal Nezan got ku wan li gel Zaningeha Soranê konferansek li Parîsê da destpêkirin di derbarê giştpirsî de ji bo raya giştî ya Frense agahdar bikin. [86]

Helwesta dewletan di derbarê vê biryarê de[biguherîne]

Em biryara gelê Kurd têdigehin û heqê wan e lê niha wextê referandûmê nîne.[87][88][89]
Serokê Artêşa Emrîka Joseph Dunford got ku ev meseleya naxwoyî iraq e, biryar ya gelê Îraq e [90]
  •  Almanya: Wezîrê Derve Sigmar Gabriel: Min bi endîşe ev agahî zanî, niha şerê li dijî DAİŞê heye. Ev biryara yekalî em hişyar dikin. [91] [92]
  •  Tirkiye:
-Wezareta Derve: Em piştgiriya yekbûna Îraqê dikin, ev pêngava referandûmê xeletiyeke mezin e û yekbûna Îraqê xeta me ya sor e. [93]
-Serokê Hikûmetê: Em yekîtiya axa Iraqê dixwazin.Ev biryar bi bê berpirsiyarî hatiye girtin.[94] [95]
-Parlamenterê AKPê yê Amedê Galip Ensarioğlu dibêje ku divê herkes rêzê ji bo biryara gelê Kurdistanê bigire[96]
-Endama fraksiyona Ehrarî ya ser bi tevgera Sedir li parlamentoya Iraqê Macîde Temîmî dibêje ku mafê kurdan heye ku çarenivîsa diyar bikin û serxwebûna xwe ragehînin[97]
-Berdevkê Wezareta Derve Behram Qasimî: Em piştgiriya yekbûna axa îraqê dikin. Ev biryar wê bibe sedema pirsgirêkên nû.[98][99]
-Rêberê Îranê Ayetullah Elî Xaminêyî û Serokomarê Îranê Hesen Ruhanî ji serokwezîrê Iraqê Heyder Ebadî re gotiye ku em naxwazin Iraq parçe bibe û her wisa em rê nadin Iraq parçe bibe[100]
-Bi dûçûna rojnameya Erebî Asharq Al-Awsat, Îran bi hinceta DAÎŞ dixwaze Kerkûk û derdora wê dagir bike. Bi dûçûna vê rojnameyê çavkaniyên wan berpirsiyarên ewlehiya Kurdistanê ne[101]
-Cigîrê Serokê îsraêlê yê berê ku ji partiya Lîkud e Gideon Sa’ar ji hikûmeta Îsraêlê xwest ku alikariya serxwebûna Kurdistanê bikin [102]
-Endama partiya Yekitiya Sîyonistan jî ji Hikûmetê xwest ku alikariya Kurdistanê bikin. [103]
-Berdevkê Hikûmeta Îraqê Saad el Haditi dibêje ku bêyî Bexda ti biryar nayên dayîn, heqê tu kesî nîne. [104] [105]
-Sikreterê Partiya Komûnîst a Iraqê Raîd Fehmi got em piştgiriya serxwebûna Kurdistanê dikin [106]
-Serokwezîrê di daxuyaniyekê de got ku herçend em hevfikir jî bin li gel Kurdan, rêza me ji bo wan heye lêbelê ev biryar bêwext çêbû[107]
-Serokê Fraksiyona Dewleta Qanûnê û serokwezîrê berê yê İraqê Nûrî Malikî got ev biryar fitne ye[108]
-Şêwirmendê Serokê Îraqê Ebdillah Elyaweyi got ku tu kes li dijî giştpirsîyê nîne lê dibe ku wextê giştpirsîyê ne durist be. Wek din divê tenê li daxuyanîyên fermî binêrin. Em bawerin ku giştpirsî wê di wextê xwe de bêpirsgirêk bê kirin[109]
Serokê parlamentoya Iraqê Selîm Cuburî piştî hevdîtina xwe ya li gel Mesud Barzanî daxuyanî da û got ; Em ne li dijî giştpirsîyê ne lê divê her tişt li gor makezagonên Iraqê bê kirin[110]
  •  Sûrî:Wezîrê Aştiya Civakî yê Sûriyê Elî Heyder got Di nav van şert û mercan de dema referandûmê ne guncayî ye. Iraq û Herêma Kurdistanê di nava rewşa şer de ne, divê karê pêşîn têkbirina terorê be[111]
  •  Erebistana Siyûdî: Vê dewletê helwesteke resmî nediyarkiriye lê li ser torên civakî hemwelatiyên vê dewletê piştgirî didin biryara referandûmê [112]
  •  Keyaniya Yekbûyî:
-Wezîrê Karên Derve yê Birîtaniyayê Boris Johnson, helwêsta welatê xwe li hember encamdana giştpirsiya bo serxwebûna Kurdistanê eşkere kir û dibêje , divê her gava bo serxwebûnê bê avêtin bi rêkeftin ligel Bexdayê be.[113]
-Balyozê Keyaniya Yekbûyî Frank Baker dibêje ku divê ev rêkeftin li gel Bexdayê bê çareser kirin. Otoriteya yekemîn Bexda ye. [114]
  •  Rûsya : Li gor nûnerê PDKê Dr. Xoşewî Mela Îbrahîm, Rûsya li dijî referandûmê nîne û wê piştgiriye bide referandûmê[115]
  •  Katalonya: Serokê Katalonyayê Carles Puigdemont (Karles Pucdemon) pîrozbahiyê li herêma Kurdistanê dike.[116]
  •  Yekîtiya Ewropayê: Wezîrên derve yên Yekitiya Ewropa di daxuyanîya xwe ya hevbeş de got ku ew li dijî biryarên yekalîne û ew piştgiriyê didin İraqeke yekparçe [117]
  •  Qazaxistan: Bi dûçûna nûnerê PDKê Dr. Mihemed Ehmed Berazî, Qazaxistan amade ye ku alîkarî bide giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê[118]
  • Şablon:Daneyên welat Awistirya: Serokwezîrê Awistirya Christian Kern dibêje ku Em çalakiyên gelê kurd ên taybet di dema şerê terorê û DAIŞê de bilind dinirxînin. Kurdan di vê oxirê de keç û xortên xwe kire qurbanî. Em rêzê ji vê yekê re digrin.Derbarê referandûmê de çend pirsên me jî hene. Eger dema wê hat, emê nêrîna xwe bînin ziman [119].

Rewşa Rojhilata Navîn û dinyayê di dema vê biryarê de[biguherîne]

  • 29ê gulana 2017ê de Heşdî Şabî gihişte sinore Rojavayê Kurdistanê [120]. Derdorên Musîlê hatine girtin lê hêj jî Mûsil di destê DAÎŞê de ye.
  • 3ê pûşpera 2017ê de heyeta hikûmeta Kurdistanê li gel Rosnefta Rûsî rêkeftineke petrolê pêkanî. [121]
  • 3ê pûşpera 2017ê de berdevkê YPGê got wê rizgarkirina Reqayê destpê bike û di çend rojan da destpêkir. [122] [123]
  • 5ê pûşpera 2017ê de Krîza dîplomatîk a Qeterê derket. Gelek welatên Rojhilata Navîn ji ber vê meseleyê li dijî hev cîh girtin.
  • 7ê pûşpera 2017ê de DAİŞê hinek êrîşên xwekûjî li Tehranê li dijî Meclîsa Îranê pêk anî. [124]. Binêre Teqînên Tehranê
  • 11ê pûşpera 2017ê de li dijî Erebistana Siudî êrîşek pêk hat [125]
  • 13ê pûşpera 2017ê de wezîrê derve yê Emrîka Rex Tillerson got ku divê rêjima Îranê were ruxandin [126]
  • 14ê pûşper 2017ê de Serokê Hikûmeta Herêma Katalonyayê ragihand, ku herêma wan di 1ê Cotmehê de ji bo ku ji Îspanyayê veqete dê referandumê pêk bîne. Hikûmeta Îspanyayê jî rexne li biryarê digre û dibêje, ku ew dê rê nedin referandum were pêkanîn[127].
  • 18ê pûşpera 2017ê de DYA firokeyeke Sûrî ku herêmên YPGê bomberandikir, anî xwar. [128]
  • 18ê pûşpera 2017ê de dewleta Îranê ji Îranê fûze avêtin bajarê Deyrezzor a niha di destê DAİŞê de ye[129] [130]. Li gor nûçeyên îranî menzîla van fûzeyan 600-700km ye[131].
  • 19ê pûşper 2017ê de grûbên çekdarî yên îslami dest bi topbarankirina Efrînê kirin[132]
  • 19ê pûşpera 2017ê de dewleta Rûsî îlan kir û got çi firokeyeke ji rojavayê çemê Feratê bibore em ê lê bixin.[133] [134]
  • 19ê pûşpera 2017ê de piştî hişyariya Rûsî dewleta Avustralya operasyonên xwe li Sûrî sekinandin [135] [136]
  • 20ê pûşpera 2017ê de DYA firokeyeke bêfirokevan ya Sûrî ku ji aliyê Îranê hatiye çêkirin xist erdê [137] [138].Di navbera 3 rojan de dewleta Emrîkan 2 firokeyên Sûrî xistin xwarê.
  • 23 pûşpera 2017ê de yekem keştîya petrolê ya Başûrê Kurdistanê gihişt Amerîkayê[139]

Nêrîn û xebatên medyayî[biguherîne]

Nêrînên medyaya navxwe[biguherîne]

  • Ekrem Önen-Referandûm, Reaksîyona Rûsya, Amerîka û DYA yê-Basnews
″Di yasaya Iraqê de ne diyariyek di pirsa referandûmê de heye, tu tiştekî konkret ku kurd dikarin an nikarin referandûmê pêk bînin nîne. Her weha niha tu hiqûqek navnetewî nîne ku kurd jî li gor wê bimeşin. Kurd divê bi xwe biryar bidin. Ji ber pirsa serxwebûnê pirsa miletekî bi xwe ye ku ew di paşerojê de dixwaze çawa bijî? Ev mafê rewa yê miletê kurd e. Tişta kurd lê miqatebin balansa hêzên navnetewî ye. Ev balans jî îro ji kurdan re gelek musaîde.Heger em li miletên li jor ku min behs kir binêrin hemû an bi alîkariya DYA an bi alîkariya Rûsya serxwebûna xwe îlan kirine. Lê ji kurdan re rewş îro ji a wan baştir e. Ji ber îro ne DYA ne Rûsya û ne jî YA ne li dijî serxwebûna kurda ne. Beyanên wezaretên derve yên DYA, Rûsya û YA pozîtîvin, her çiqas hinek ji medya kurdan desînformasyon dan ku xwedêgiravî wek ev hersê alî li “dijî” referandûmê ne. Lê di rastiya xwe de beyanên wezaretên derve ên DYA, Rûsya û Almanya tê gotin li “dijî referandûmê” ne rast e, hinek ji medya kurdan gotina ku li “dijin” ji ku anîn nizanim ev cihê pirsê ye? Gelo medya tirk, ereb û farisan kopi kirine. Hêjaye medya kurdî di pirsên weha cidî de li hilbijartina gotinên xwe miqatebe. Ji xwe dema mirov lê dinêre. Wek ku haya wan sê aliyan ji hev heye. Naveroka beyana hersê aliyan ev e ku “em terefê Iraqek yekgirtîne, piştgiriya referandûmê nakin, bes lazim e mafê miletê kurd li gor hiqûqa navnetewî bê parastin.″
″Her weha beyana van hersê aliyan ne stratejîke, konjukturele. Ji ber wek em dizanin beriya îlankirina referandûmê bi du rojan birêz Mesrûr Barzanî li DYA bû û birêz Neçîrvan Barzanî jî li Rûsya bû, piştî vegeriyan bi du rojan kurda îlana referandûmê kirin. Ez ne bawerim birêz Mesûd Barzanî işareta pozîtîv ji DYA û Rûsya ne girtibe biryarek weha zû bi zû bide. Di van 30 salên dawî de alîkarî û piştgiriya van sê aliyan ji bo Başûr û Rojavayê Kurdistanê. Her weha hesabê van sê aliyan di warê stratejîk û aborî de li ser Kurdistanê, şîrketên navnetewî yên van sê aliyan li Kurdistanê hesabên dur û dirêj dikin. (EXXON MOBIL, ROSNEFT, E.ON). Divê kurd li beyana hersê aliya di derbarê referandûmê de wek startejîk erênî lê binêrin û têkiliyên xwe bi DYA, Rûsya û YA re dewam û xurttir bikin kurd bi piştgiriya wan tenê dikarin bighên armancên xwe. Dijminatiya wan bi tu awayî ne di berjewendiyê kurdan de ye. Dinya piştgiriyê dide referandûmê, niha her tişt maye li ser kurdan.″[140]

Nêrînên medyaya derve[biguherîne]

  • The Washington Post-Morgan L. Kaplan û Ramzy Mardini-Herêma Kurdistanê dê deng bide ji bo giştpirsîyê, tiştê ku dixwazî bizanî li vir e
″Ev giştpirsî dê wek mekanîzmeyeke zext li ser Bexdayê were bikaranin.Piştî ketina Seddam Huseyîn di 2003ê de; ji ber polîtîkayên mezhebî û parçeker yên Iraqê, yekbûna Kurdan roleke navbeynkar lîst, bi taybetî li ser sîyaseta bilind a prosesa çêkirina hikûmetê da. Lê herçend ev rol lîstîbe jî di dema Kurdan piştgirî daye Nurî El Malîkî, li wir Nurî El Malikî berê xwe da Kurdan û li dijî Kurdan ji serokwezîrtîya xwe hêz wergirt.
Wek din bi çavek din jî mirov dikare bibêje ku ev giştpirsî wek qumarekê di nav siyaseta Kurdan de. Partiya PDK ya bi serweriya Mesud Barzanî dixwaze vê giştpirsîyê bike, YNK bişert piştgirî dide. Partiyên din Goran û Komele Îslamî jî dibêjin ku heta parlamento aktîf nebe,ev dengdan neqanûnî ye. Ev dengên giştpirsîyê dê balansa di navbera partiyên Kurd de biguhere. Piştî sepana giştpirsîyê di 6ê mijdara 2017an de dê hilbijartinên parlamentoyê bê kirin.Eger ku ev dengdana giştpirsîyê bêmûşkîle derbas bibe dê ev partîyên ku aktîf di giştpirsîyê de dê giştpirsîyê wek stratejiya hilbijartinên bê ji xwe re bikarbinin.
Ev giştpirsî dê balanseke nû di navbera Hewlêr, Bexda û hêzên din de ava bike, her wisa di navbera siyaseta Kurdan ya di kaosê de. Her wisa dê firsendekê bide Kurdan ku ewqas ax di bindestê wan de di rêya serxwebûnê de lê ev nîşaneyeke bihêze ji bo siyaseta Kurdan ku li pişt DAİŞê de″ [144]


  • T24-Çetîn Çeko-Giştpirsîya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê û hinek îhtîmal
″ Di makezagona Iraqê ya Berfanbara 2005ê de hatiye çêkirin de li ser dahatûya Kurd û Kurdistanê de hikmên zelal tune ne. Li rex vê di dûmahiya destpêka makezagona Iraqê de wiha dibêje; Ew grûbên Îraq pêkanî bi îradeya xwe ya azad kombûn e. Lê ev rastîyeke ku Kurd ne bi îradeya xwe azad, mecbûr mayîn e. Kurdan jî wate bi vê qanûnê ve kiriye ku çawa bi îradeya xwe ya azad li gel Îraqê ne, her wisa jî dê bi îradeya xwe ya azad ji Îraqê veqetin. Her çend di makezagona Îraqê de li ser dahatûya gelan şîroveyek nebe jî di makezagona herêma Kurdistanê de behsa self-determînasyonê tê kirin.
Giştpirsîya serxwebûnê bi giştî di dinyayê de bi sê modelan tê şîrove kirin. Ya yekem modela Îskoçyayê ku dema meclîsa lokal (Îskoçya) biryar bide meclîsa navendî(London) vê biryarê qebûl dike.Modela duyem ya Îspanyayê ye ku dema meclîsên Katalan, Bask..hwd biryarê bide jî bêyî meclîsa navendî(Madrîd) biryar nayê qebûl kirin. Lê ev giştpirsîya Başûrê Kurdistanê divê li gor modela Kosovayê bê şîrove kirin. Di modela Kosovayê de ne tenê meclîsên lokal û navendî, her wisa dewletên derve, dewletên emperyal jî xwedî helwest û biryar in″ [145]
  • Asharq Al-Awsat - Amir Taheri - Giştpirsîya Kurdî: Mela Mistefa dikare çi bike
″ Ev nêzî sedsale ku elîtên Kurd xeyala serxwebûnê dikin, ne tenê li Îraqê, li Tirkiye, li Îran û li Sûrîyê jî girîng e. Rêya rizgariyê di nav serok û rêberên Kurd de metoda herî girînge ku bikartînin. Bo mînak: Qazî Muhemmed yê ku Komara Mahabad ya kêmtemen avakirî wiha difikire. Divê pêşiyê otonomîya Kurda di nav dewleta Îranê de bê qebûl kirin. Paşî zimanê Kurdi di dibistan û rêvebirina dewletê de bê bikaranîn û di dawiyê de divê hilbijartinên lokal kontrola dewlet û mijarên sosyal bike. Mela Mistefa Barzanî jî li pêşiyê edalet ji bo Kurdên Îraqê dixwast ku %20 Kurd bûn, ne têkildarê Iraq û Iraqiyan bû. Piştî edalet azadî dixwest, di dawîyê de jî fikra wî serxwebûn bû. Seddam gelek caran propaganda dikir ku Barzanî bi piştgiriya dijminan Îran jî di nav de dixwazin Îraqê parçe parçe dike. Ebdirrehman Qasimlo jî li pêşîyê demokrasî bo Îranê dixwest, piştî wê otonomî bo Kurdan.
Qazî Muhemmed, Barzanî û Qasimlo ne popûlîst bûn, berhemên heqîqî yên Kurdan e ku ji cesaret û aqlê selîmê Kurdan da derketî ne. Mînakeke din bavê PKKê Evdila Öcalan di rêbaza xwe de pêşikî da ruxandina dewleta Tirk ya kapîtalîst berî serxwebûna Kurdistanê. Stratejîya self determînasyonê ji parçekirina dewletê de cudatir e.
Gelek mînakên serxwebûnê hene ku yek ji wan Deklarasyona Serxwebûnê ya Yekalî ye ku li Rodezya hatiye ceribandin lê serneketiye. Mînaka Çekoslovakyayê heye ku bi rizaya her du dewletan bûye du parçe. Wek din mînaka Tîmora Rojhilat heye dema ji Endonezya veqetiya lê ev veqetîn bi xwûnê bû.
Xeyal bikin ka di vê rewşê de dê Mela Mistefa çi bike ? [146]

Hevpeyvînên Mesud Barzanî[biguherîne]

  1. Foreign Policy : [149] [150]
  2. France24 : [151] [152]

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=0aUMHPsof98=
  2. http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/3003201713
  3. https://tr.sputniknews.com/ortadogu/201703311027879567-barzani-bagimsizlik-referandumu/
  4. http://www.kurdistan24.net/tr/news/31f25047-5791-4dc1-a3d6-15ca12c7da72
  5. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2505201713
  6. http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/1306201713
  7. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=9X37PvhadBE=
  8. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620176
  9. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UHVvyUMSjxw=
  10. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620177
  11. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358739?highlight=WyJrb21lbCIsImtvbWVsJ2kiLCJrb21lbCdlIiwia29tZWwnaW4iXQ==
  12. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358739?highlight=WyJrb21lbCIsImtvbWVsJ2kiLCJrb21lbCdlIiwia29tZWwnaW4iXQ==
  13. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/357301?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd
  14. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358783?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd
  15. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359008
  16. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359040
  17. http://www.rudaw.net/mobile/english/business/12062017
  18. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/356782?highlight=WyJoaWxiaWphcnRpbiJd
  19. http://www.rudaw.net/mobile/turkish/middleeast/iraq/170620172
  20. http://www.rudaw.net/mobile/turkish/kurdistan/1706201711
  21. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201714?keyword=taleban%C3%AE
  22. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201724?keyword=taleban%C3%AE
  23. http://www.krdnews.com/news/kurdistan/kurt-diasporasi-bagimsizlik-referandumunda-oy-kullanabilecek
  24. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620179
  25. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620174
  26. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140620177
  27. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190620174
  28. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/170620172
  29. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=EhP6yOfu80o=
  30. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=jLoqw/zM1ZE=
  31. http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/2006201710
  32. http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35687
  33. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101293
  34. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358446
  35. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358751?highlight=WyJrb21pc3lvbmEiLCJiaWxpbmQiLCInYmlsaW5kIiwiYmlsaW5kJyIsImtvbVx1MDBlZXN5b25hIGJpbGluZCJd
  36. http://www.kurdistan24.net/ku/news/b75bd95c-d996-47b5-ab98-185feeb6f489
  37. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359299
  38. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359354
  39. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=kB3WhBg9+qo=
  40. http://www.kurdistan24.net/ku/news/32d2d5f4-9527-494d-b296-2fd75d4a3c43
  41. http://www.kurdistan24.net/ku/news/d6e934af-7140-4af0-84e2-c49944406b61
  42. http://www.krdnews.com/news/kuzey-kurdistan/hdpli-tascierden-referandum-mesajiyasasin-bagimsiz-kurdistan
  43. http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/358986
  44. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1106201719
  45. http://www.kurdistan24.net/tr/news/effcf638-bd78-48ac-8433-79417ec94e0b
  46. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359280
  47. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357483
  48. https://anfkurdi.com/rojane/bayik-erdogan-u-qatar-siriken-hev-en-gunehan-e-81870
  49. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620172
  50. http://www.kurdistan24.net/tr/news/f4b5dbc0-03cd-4797-82d0-944c98aabba2
  51. http://www.nerinaazad.net/tr/news/actual/referendum/huda-pardan-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi
  52. http://www.kurdistan24.net/tr/news/5420036b-02f8-419e-a855-93fe60024a37
  53. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359600
  54. http://www.kurdistan24.net/ku/interview/59bf4a1e-7e03-4e40-8da0-c3ec4dc1bb83
  55. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620173
  56. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620179
  57. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620173
  58. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358512
  59. http://www.kurdistan24.net/ku/news/837e2023-b945-4c27-97e0-202a76c2f926
  60. http://www.kurdistan24.net/tr/news/3afc4452-d338-4ad5-b5d5-ee79595b9c21
  61. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101090
  62. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101176
  63. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101176
  64. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359493
  65. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101153
  66. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/17062017
  67. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101137
  68. http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35682
  69. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359122
  70. http://www.kurdistan24.net/tr/news/d2a07bf9-f4ec-4ba9-9121-687b58aa4645
  71. http://en.yekiti-media.org/kurdistan-independence-referendum/
  72. http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/
  73. http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/
  74. http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/
  75. http://komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1236&Jor=1
  76. https://kurdistanvoice.net/2017/06/14/komala-party-declares-its-support-for-kurdistan-independence/
  77. https://kurdistanvoice.net/2017/06/11/pdki-supports-the-kurdistans-independence-referendum-iran-opposes/
  78. http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/29041
  79. http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15396
  80. http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15397
  81. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7bc6c432-d07e-4b96-b104-3e7275087224
  82. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359586
  83. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357482
  84. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101271
  85. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359586
  86. http://www.kurdistan24.net/ku/news/0d9e34a9-e745-49ec-9784-df50745a5588
  87. http://www.rudaw.net/english/world/080620172
  88. http://www.nydailynews.com/newswires/news/national/discourages-iraq-kurdistan-independence-vote-article-1.3232129
  89. http://www.ntv.com.tr/dunya/abd-disisleri-bakanligindan-ikbynin-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi,8qnVNvWSjk2vYpoJhV1H3Q
  90. http://www.kurdistan24.net/tr/news/060b5118-f209-4420-9474-69ec66657115
  91. http://www.auswaertiges-amt.de/sid_99613D083254FA06E6D730F46CC88844/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2017/170608-Unabhaengigkeitsreferendum_Nordirak.html
  92. http://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/09062017
  93. http://www.mfa.gov.tr/no_181_-ikby_de-25-eylul-2017-tarihinde-bagimsizlik-konusunda-bir-referandum-duzenlenmesi-yonundeki-karar-hk_.tr.mfa
  94. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/090620173
  95. http://www.ntv.com.tr/turkiye/basbakan-yildirimdan-kuzey-iraktaki-referandum-kararina-iliskin-aciklama,h-ek7FQJsU2g7W4Gg05nfg
  96. http://www.cnnturk.com/turkiye/ak-partili-ensarioglu-kurdistan-halkinin-kararina-saygi-duyulmali
  97. http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/355684
  98. http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=459650
  99. http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iran/10062017
  100. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/20062017
  101. https://english.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/isis-regroups-kirkuk-questions-surround-irans-plans
  102. http://www.jpost.com/Middle-East/Saar-calls-on-Israel-US-to-recognize-Kurdish-independence-496554
  103. http://www.jpost.com/Middle-East/Kurdistan-region-sets-independence-referendum-496343
  104. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40219757
  105. http://www.nerinaazad.net/tr/news/regions/middleeast/bagdattan-bagimsiz-kurdistana-tepki
  106. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357444
  107. http://www.kurdistan24.net/tr/news/6f0945de-1568-4df0-9262-d6488ac3d188
  108. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/12062017
  109. http://www.kurdistan24.net/tr/news/38f5616d-8fdb-40cf-8883-a42ad75ffd00
  110. http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iraq/210620171
  111. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/19062017
  112. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/100620171
  113. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/130620172
  114. http://www.rudaw.net/english/kurdistan/120620173
  115. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357391
  116. http://evronews.net/ku/سەرۆکێ-کەتەلۆنیا-پیرۆزباھیێ-ل-ھەرێما/81942/
  117. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1906201718
  118. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101271
  119. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/230620173
  120. http://www.kurdistan24.net/tr/news/56d4b527-b391-47df-90a1-a35f4b2bc5c1
  121. http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/05062017
  122. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/03062017
  123. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120620172
  124. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/07062017?keyword=iran
  125. http://www.kurdistan24.net/tr/news/0d3857bf-3f38-4618-bf72-4b4b7eb761f6
  126. https://thinkprogress.org/tillerson-calls-for-regime-change-in-iran-ad2ded82f945
  127. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/140620177
  128. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620171
  129. http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000180
  130. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/180620172
  131. http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000178
  132. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7a74a054-7718-4b7b-a2ba-05262989e370
  133. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620174
  134. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40331504
  135. http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/syria/20062017
  136. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339480
  137. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/200620171
  138. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339487
  139. http://www.rudaw.net/kurmanci/business/23062017
  140. http://www.basnews.com/index.php/kr/opinion/358648
  141. http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6548
  142. http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=40492
  143. http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=41546
  144. https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/06/21/what-you-need-to-know-about-the-kurdish-referendum-on-independence/?utm_term=.aa212815fda0
  145. http://t24.com.tr/yazarlar/cetin-ceko/guney-kurdistan-bagimsizlik-referandumu-ve-olasiliklar,16936
  146. https://english.aawsat.com/amir-taheri/opinion/kurdish-referendum-mullah-mustafa-might
  147. https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/06/21/the-quest-for-an-independent-kurdistan-enters-a-new-phase/?utm_term=.c0a011a38210
  148. http://www.washingtontimes.com/news/2017/jun/20/kurdish-independence-has-a-future/
  149. http://foreignpolicy.com/2017/06/15/i-want-to-die-in-the-shadow-of-the-flag-of-an-independent-kurdistan/
  150. http://www.kurdistan24.net/ku/news/64d8bc19-0a98-4d79-9cf2-8dd1fcfb85c7
  151. http://www.france24.com/en/f24-interview/20170621-exclusive-interview-independence-referendum-iraq-kurdistan-barzani-mosul
  152. http://www.kurdistan24.net/tr/news/55b51584-f9a3-4d17-a9d6-c3c58413cb79