Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
     Sînorên Hikûmeta Herêma Kurdistanê      Herêmên ku di bin desthilatiya kurdan de ye (Pûşper 2014–Adar 2017)      Herêmên derveyî desthilatiya kurdan (Başûrê Kurdistanê)      Îraq

Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, Referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê, Rîfirandoma serxwebûna Başûrê Kurdistanê, kar û xebatên di rêya serxwebûna Kurdistanê de ye. Piştî sala 2003an ku DYA kete nav axa Îraqê de derfetek mezin ji bo kurdên başûr çêbû ku statuyekê bi dest bixin. Jixwe statuyek jî standin û piştî wê jî kar û xebat di rêya serxwebûnê de dikin. Niha gehiştiye asta giştpirsiya serxwebûnê. 30ê adara 2017an, serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî li Hewlêrê pêşwaziya sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî António Guterres kir[1].

Di vê civînê de Mesud Barzanî ji di gel sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî re gotiye ku di demeke nêz de wê referandûma serxwebûnê were kirin û ji Neteweyên Yekbûyî xwestiye ku alikariya wan bikin[2][3].

Di 2ê nîsana 2017an de Partiya Demokrat ya Kurdistanê (PDK) û Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser referandoma serxwebûnê û bilindkirina alaya Kurdistanê li Kerkûkê civiyan. Li gor siyasetmedarên kurd ev pengava yekê bû ku li ser giştpirsiyê her du alî kom bûn[4].

Nûnêrê taybet yê Neteweyên Yekbûyî yê Îraqê di 22ê gulana 2017an de got ku Herêma Kurdistanê di derbarê referandûmê de em agahdar kirine û her wisa lêzêdekir ku gelê Kerkûkê dixwaze bikeve nava Herêma Kurdistanê[5].

Her wisa Mesud Barzanî di 25ê gulana 2017an de çû Sofiyaya paytexta Bulgaristanê. Li vir li gel serokwezîrê Bulgaristanê Boyko Borissov hevdîtinek pêkanî û ji wi re behsa referandûmê serxwebûnê kir[6].

Li gor serokê komiteya hilbijartin û giştpirsiyê Hendren Muhammed Neteweyên Yekbûyî wê di giştpirsiyê de bêalî bibin û ji bo ku giştpirsî yasayî bibore wê ofîsan vekin[7].

Naverok

Giştpirsî[biguherîne]

Biryara Giştpirsiyê[biguherîne]

Serokê Herêma Kurdistanê bi aliyên siyasî, partiyên û hinek bûrokraten re 7ê pûşpera 2017an de li Pîrmamê kombûnek pêk anî. Di wê kombûnê de biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê hate îlankirin ku referandûm di 25ê îlona 2017an de were kirin. [8]

Di vê civînê de amadebûyên civînê bi koma dengan li ser van çend xalan li hev kirin:

  • Yekem: Roja 25ê Îlona 2017ê weke roja sazkirina referandumê li Herêma Kurdistana Iraqê û navçeyên Kurdistanî yên li derveyî rêveberiya herêmê hat diyarkirin.
  • Duyem: Her ji roja dawîhatina civînê heta dema birêveçûna referandumê, hemû alî xebatê ji bo ji bo çalakkirina parlamentoyê û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bikin, ew yek jî bi armanca bi dest xistina komdengiya niştimanî.
  • Sêyem: Tekezî li ser başkirina debar û rewşa jiyana xelkê û awirdan li arîşeyên aborî yên hevwelatiyên Kurdistanê û mûçewergir û çîn û tijwêj û xelkê kêmdahat hat kirin.
  • Çarem: Biryar hat dayîn ji bo pêkanîna Encumena Bilind a Referandumê bi serokatiya birêz Mesûd Barzanî. Herwiha biryar hat dayîn, ku heta roja 12ê îlona 2017an partiyên siyasî nûnerên xwe bo beşdarbûn di çend komîteyên taybet bi referandum û piştî referandumê de diyar bikin. [9]

Aliyên siyasî ku di vê civînê de hazir bûn:

  1. Partiya Demokrata Kurdistanê
  2. Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê
  3. Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê
  4. Tevgera Îslamî ya Kurdistanê
  5. Partiya Şu'î (Komunistên) Kurdistanê
  6. Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê
  7. Partiya Zehmetkêşên (Kedkarên) Kurdistanê
  8. Partiya Karker û Rencderên (Kedkarên) Kurdistanê
  9. Partiya Çaksaziya Pêşketiya Kurdistanê
  10. Lîsta Hewlêr ya Turkmenî
  11. Bereya (Eniya) Turkmenî ya Iraqê
  12. Partiya Geşepêdana Turkmenan
  13. Lîsta Ermenan li Parlemena Kurdistanê
  14. Tevgera Demokrat a Aşûrî
  15. Civata Gelê Kildanî Suryanî Aşûrî

Bûrokratên di vê civînê de hazir bûn :

  1. Serokê Herêma Kurdistanê: Mesud Barzanî
  2. Cigîrê Serokê Herêma Kurdistanê: Ebdullah Resul Elî (Kosret Resûl)
  3. Serokê Hikûmetê : Nêçîrvan Barzanî
  4. Serokê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê
  5. Cîgirê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê [10]

Di vê civînê de Mesud Barzanî Komîsyona Bilinda Hilbijartinan û Referandumê li Herêma Kurdistanê erkdar kir, da ku ji bo birêveçûna referandum û hilbijartinan dest bi amadekariyan bikin, Her wisa hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Tevgera Goran û Komela Îslamiya Kurdistanê hazir nebûn.[11]

Komîteya Giştpirsiyê[biguherîne]

Endamên Komîteyê[biguherîne]

  1. Serokê Giştî ya proseya giştpirsiyê: Mesud Barzanî[12]
  2. Endamê Komîteya Giştpirsiyê: Hişyar Zêbarî (Partiya Demokrat a Kurdistan)[13]
  3. Endamê Komîteya Giştpirsiyê: Necmeddîn Kerîm (Yekitiya Niştimanên Kurdistanê)
  4. Ebdullah Wertê (Tevgera Îslamî ya Kurdistanê )[14]
  5. Ebu Karwan (Partiya Komunîsta Kurdistanê)
  6. Mihemed Hewdiyanî (Yekgirtûya Îslamî)
  7. Mihemed Sededîn (Nûnerê Tirkmenan)
  8. Wehîde Hûrmiz (Nûnerê Krîstîyanan)
  9. Şêx Şemo (Nûnerê Êzidîyan)

Xebatên Komîteya Giştpirsiyê[biguherîne]

Komîteya giştpirsiyê dê hemû kar û xebatên di derbarê giştpirsiyê de organîze bike û birêve bibe. Ev komîte ji hemû partiyan nûnerek heye. Yekemîn xebata vê komîteyê dê ew be ku ji bo giştpirsiyê li gel Bexdayê danûstandinan bikin[15].
Tê zanîn ku wezîrê dervê yê Iraqê yê berê, her wisa endamê PDKê Hoşyar Zêbarî dê bibe serokê komiteya giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê, piştî ev diyar bûye jî hatinûçûnek zêde li gel Hoşyar Zêbarî çêbûye. 20ê pûşpera 2017ê de li gel konsolê Îranê Murteza Ebadî û şanda pê re li ser giştpirsiyê hevdîtin kiriye[16]. Di heman rojê de jî Hişyar Zêbarî li gel nûnerê NY li Iraqê Jan Kubis û nûnerê NY li Hewlêrê hevdîtin pêkaniye. Di vê kombûne de jî Zêbarî jî heyeta NYyê gotiye ku dê giştpirsî di wextê xwe de bê kirin[17]
Komîteya giştpirsîyê yekem civîna xwe bi serokayetiya Mesud Barzanî birêvebir. [18]. Piştî vê civînê komîteya Giştpirsîyê wek Encûmena Bilind a Giştpirsîyê tê zanin û xebat bi vî navî dê berdewam bikin. Encûmena Bilind a Giştpirsîyê dest bi civîna kir û yekemîn civîna xwe jî pêkanî.
Yekemîn Civîn (08.07.2017)[biguherîne]
  1. Pabendbûna beşdarbûyên civînê bi biryar û raspardeyên civîna 07 hezîran 2017 ya di derbarê diyarîkirina roja 25 eylûla 2017 ya ji bo birêveçûna referandûmê li Herêma Kurdistanê û navçeyên Kurdistaniyên derveyê îdareya Herêma Kurdistanê û çareserkirina proseya siyasiya Herêma Kurdistanê û hewldanên ji bo baştirkirina debara jiyana xelkê.
  2. Ji bo hengavên kirdarî li amadekariyên hemû warên referandûmê heykeliyeta kar ya Encûmena Bilinda Referandûmê û jêr komîteyên din hate diyar kirin.
  3. Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi hemû şiyanek ve bi hemahengî li gel Komîsyona Bilinda Hilbijartin û Rapirsiya li Herêma Kurdistanê û aliyên peywendîdar, pêdiviyên birêveçûna referandûmê peyda dike[19]
  • Endamekî Komîteya Bilind a Referandumê dibêje serdana şanda referandumê bi serokatiya Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bo Broksilê li ser vexwendineke fermî ye û di dema bê de dê pêngavên referandumê zêdetir bibin[20].Piştî agahdar kirina ku Barzanî dê biçe Ewropa di 10ê gelawêje de Mesud Barzanî, Necmedîn Kerîm, Hoşyar Zêbarî, Mihemed Hewdiyanî, Berpirsê Pêwendiyên Derve yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê Felah Mistefa, Mihemed Sededîn, Wehîde Hûrmiz û Şêx Şemo çûn Brûkselê. Di vê zîyaretê de dê li gel dewletên Ewropayê danûstandinên giştpirsîyê bikin.[21]. Komîteya giştpirsîyê yekem civîna xwe li gel pêkhateyan dewleta Belçîkayê kirin. Pêşîyê li gel Serokê Herêma Flanders a Belçîkayê Geert Bourgeois, civînek pêk anî. Piştî vê civînê jî li gel rêvebirên Belçîkayê hevdîtin kirin. Li gor serokê komîsyona giştpirsîyê Mesud Barzanî, ev civîn baş birêveçûn û lêzêdekir ku Belçîka amadeye nûnera bihinêre giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê[22]. Piştî hevdîtinên komîteya giştpirsîyê li gel rêvebirên Belçîkayê, komîteya giştpirsîyê dest bi civînên xwe yên li gel fraksîyonên parlamentoya Ewropayê kirin. Yekem civîn li gel Partiya Gel a Ewropayê (EVP) kirin[23]. Şanda giştpirsîyê civînek li gel cîgirê serokê parlamentoya Ewropayê kirin[24]. Piştî vê civînê şanda giştpirsîyê li gel Serokê Frakisyona Xistyanan li Parlamentoya Ewropayê civîyan[25].
Bi dûçûna endamê komîteyê Ebdullah Wertê ji bo dîplomasiyê 2 komîsyon dê werin ava kirin. Yek komîsyon ji wan dê biçe welatên derve û yek komîsyon dê biçe Bexda [26].
Duyemîn Civîn (30.07.2017)[biguherîne]
  1. Civînê biryar da bi raspardina birêz Mesûd Barzanî û Kosret Resul Elî ji bo pêkanîna şanda danustandina li gel Bexda.
  2. Civînê biryar da li dû heftiyan da Parlemena Kurdistanê dest bi kar bike ji bo çareseriya kêşeyan û piştevaniya li referandûmê.
  3. Di derbarê prensîpên pêkhatan û Sekreteriyeta Encûmena Bilinda Referandûmê danustandina bîr û ramanên wan kirin.

Hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê û beşdariya birêz Kosret Resul Elî Cîgirê Serokê Herêma Kurdistanê, Nêçîrvan Barzanî Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê, nûnerên partiyên siyasî û pêkhatên neteweyî û olî yên endamê wê Encûmenê birêveçû[27].

Sêyemîn Civîn (07.08.2017)[biguherîne]
  1. Pêşhatên siyasiyên dawî û helwestên navxweyî û navçeyî û navdewletî hate guftûgokirin û nirxandin
  2. Pêkanîna şandekî danustandinê li gel Bexda pejirandin
  3. Biryar li ser ajanda û bernameya kar dan[28].
Çaremîn Civîn (12.08.2017)[biguherîne]
  • Li vê civînê de serdana çaverêkiriya şanda bilinda Herêma Kurdistanê ya ji bo Bexda bi mebesta danustandina li ser pirsên siyasî û olî peywendiya di navbera Hewlêr û Bexda guftûgo kirin û hêlên giştî û naveroka danustandinan jî diyar kirin[29].
  • 14.08.2017ê de şanda Komîteya Bilind a Giştpirsiya Başûrê Kurdistanê serdana Bexda kir û li gel burokratên İraqê civîyan[30] [31].Di vê şandê de nûnerê PDKê Dr. Nûrî Şawês, nûnerê YNKê Sedî Ehmed Pîre, nûnerê Serokatiya Herêma Kurdistanê Fûad Husên, nûnerê Yekgirtû Mihemed Ehmed, nûnera kurdên êzidî Viyan Dexîl, nûnerê krîstiyanan Romyo Hekarî û herwiha nûnerê tirkmenan Macîd Bazirgan, cîh digre[32]. Piştî van hevdîtinan kanala Rûdawê angaşt kir ku heyeta Kurdan hindek şert û merc danîne ber Bexdayê, eger ew bên cih dê giştpirsî were paşxistin. Bi dûçûna Rûdawê Cîbicîkirina madeya 140 a destûrê, Vegerandina bûdce û mûçeyên Herêma Kurdistanê, Vegerandina pişka Kurd di hikûmeta navendî de, Zêdekirina rêjeya Kurd di artêşa Iraqê de û hindek daxwazên din wek şert avêtin ber Bexdayê[33]. Lê endamê heyetê Seidî Ehmed Pîre yê ji YNK dibêje ku tişteke wisa tune ye ku em giştpirsiyê paş bixin[34].

Budceya û pêkhateyên Giştpirsiyê[biguherîne]

Heta niha bi fermî budceyek nehatiye aşkera kirin. Lê hikûmeta herêma Kurdistanê ji bo destpêke 6 milyon dolar ji bo Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyê terxan kiriye. Serokê komîsyona hilbijartinan Hendren Muhemed dibêje ku ji bo hilbijartinên serokayetî, parlamenterî û giştpirsîyê 31 milyon dolar hewce ye. Bi dûçûna Hendren Muhemmed ji vî budçeyê nêzîkî 17 milyon dolar ji bo giştpirsîyê ye[35]. Her wihan endamê rêveberiya Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Dr. Cotiyar Adil dibêje ku ji bo giştpirsîyê 12 mîlyon dolar hewce ye û ew ê daxwaz ji hikûmeta herêmê bikin ku vî budçeyê bo giştpirsîyê terxan bikin[36]. Hêjayî gotinê ye ku Hikûmeta Bexdayê heta niha budçeyek ji bo giştpirsîya herêma Kurdistanê re terxan nekiriye[37]
Bi dûçûna berdevkê Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Şervan Zirarî nêzîkî 55-60 hezar karmend ji giştpirsîyê hewce ne. Her wisa lêzêdekir ku dê 11 hezar navendên hilbijartinê werin ava kirin [38]
Endamê Civata Komîsyaran a Komîsyona Bilind a Hilbijartinan Îsmaîl Xûrmalî got ku ji bo dabînkirina keresteyên hilbijartinê, sindûq û kabîneyan me 3 îhale ragihandine. Herwiha got ku ji aliyê rêveberiyê ve me daxwaz ji Civata Wezîran kiriye da ku li parêzgehên Kerkûk û Nînowayê, ji bo karê me cih dabîn bike.[39]
  • Hindek statîstîkên giştpirsîyê

-23/24ê Îlonê hêzên pêşmerge, asayîş, polîs, kesên girtî û nexweş dengên xwe bidin -Roja 25ê Îlonê jî dê ji demjimêr 08.00ê sibê heta 18.00ê êvarê hemwelatî herin ser sindoqan û dengê xwe ji bo vê pirsê bidin: “Gelo hûn dixwazin Herêma Kurdistanê û navçeyên li derveyî îdareya Kurdistanê bibe dewleteke serbixwe?” -Kartên dengdanê bi zimanên Kurdî, Erebî, Tirkî û Suryanî têne çapkirin -12 hezar bingehên giştpirsiyê dê hebin, 7 hezar ji wan dê çar parezgehên di bin îdareya Kurdistanê de bin, 5 hezar jî dê li navendên derveyê îdareya Kurdistanê bin -Jimara dengdara dê di navbera 3milyon 300hezar-3milyon 500hezar de ye[40]

Kar û xebatên pêkhateyên Herêma Kurdistanê[biguherîne]

Kar û xebatên serokê Herêma Kurdistanê[biguherîne]

  • 2yê tîrmeha 2017ê de Mesud Barzanî pêşwaziya şanda Hollanda kir [41]
  • 2yê tîrmeha 2017ê de Konsolê nû yê Brîtanyayê Martyn Warr li Hewlêrê serdana Mesud Barzanî kir. [42]
  • 4ê tîrmeha 2017an de Mesud Barzanî li gel 7 konsolên welatên Erebî yên li Hewlêrê(Filistîn, Îmarat, Kuweyt, Sudan, Urdin, Misir û Şahnişîna Su'udiye) re kombûnek kir û di kombûnê de behsa giştpirsîyê hate ronî kirin[43]
  • 9ê tîrmeha 2017ê de Serok Barzanî pêşwaziya Nûnerê Taybetî yê Serokê Amerîka li Hevpeymaniya Navdewletiya Şerê Dijî Da'îş kir[44]
  • 19ê tîrmeha 2017ê Mesud Barzanî li dijî dijayetiya giştpirsîyê daxuyaniyek belav kir û got em tedîdan qebûl nakin û em dê giştpirsîyê dê pêk bînin[45]
  • 27ê tîrmeha 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û şandekî li gel kir[46].
  • 17ê tebaxa 2017ê Mesud Barzanî li gel General Joseph Votel Fermandeyê Fermandeya Navendî ya Hêzên Amerîka û şandekî li gel kir ku ji Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û General Dawnsend Fermandeyê Hêzên Amerîka li Iraqê û Ken Gruss Konsolê Amerîka li Hewlêr û hejmarek şêwirmendên serbazî ya artêşa Amerîkayê hevdîtin kir[47].

Kar û xebatên hikûmeta Herêma Kurdistanê[biguherîne]

  • 12ê pûşpera 2017an de Yekitiya Ewropayê şandeke Kurdistanê vexwande Brukselê[48]. Serokê vê heyetê Qubad Talebanî got ku ew ê bi berpirsên Ewropayê re behsa referandumê bikin[49]
  • Serokê dîwana Serokkayetiya Kurdistanê Fûad Husên got ku komiteya hilbijartinê kar dike ku gelê me yê dîyasporayê jî dengê xwe bidin [50]
  • Wek tê zanîn Partiya Goran, tevlî kombûna biryara giştpirsîyê nebû.Bi dûçûna Goran heta meclîsa herêmê neyê vekirin ev gava giştpirsiyê neyasayî ye [51]. Ji ber vê yekê PDK û YNKê kombûnek pêkanî û biryara aktîfkirina meclîsa herêmê kir û di planê de dewamkirina erka Yusif Mihemed ku ji Goran e hate qebûl kirin.[52]. Lê partiya Goran ev proje red kir [53]
  • Komîsyona Bilind a Serbixwe ya Hilbijartinan, projeyekî ji bo dengdana elektronîkî amade dike. Kartên dengdana serxwebûnê dê bi 4 zimanan werin çapkirin[54]
  • Nûnera Herêma Kurdistanê ya li Washingtonê Beyan Samî Ebdurehman bi fermî beşdarî konferanseke NY kir.Li vir li ser giştpirsîya serxwebûnê de axivî[55]
  • Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Selîm Cibûrî Serokê Encûmena Nûnerên Iraqê û şandekî li gel kir ku ji hejmarek parlementer û nûnerên kutleyên siyasiyên li nav Encûmena Nûnerên Iraqê pêkhatibû, di vê hevdîtinê de guftugo li ser giştpirsîyê hate kirin [56]
  • Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê Rêxistina Neteweyên Yekgirtî li Iraqê kir.Li ser giştpirsî û hinek babetên din de hevdîtin hate kirin[57] [58]
  • Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm ji bo giştpirsiyê got ku Kerkûk amade ye û me hemû haziriyên xwe kirine [59]
  • Qaymeqamê Kerkûkê Kamîl Saleyî got ku wan xebat daye destpêkirin ku pêkhateyên ne-kurd wekî tirkmen, ereb alikarîyê bidin giştpirsîyê [60]
  • Sekreterê Polîtburoya PDKê Fazil Mîranî li ser aktîfkirina parlamentoyê dibêje ku bêyî Goran em parlamentoyê venakin.[61] Hêjayî gotinê ye ku Goran dibêje heta parlamento çalak nebe em piştgiriya xwe bo giştpirsîyê nadin
  • Şandeka Komîsyona Bilind ya Hilbijartin û Rapirsiyan ya Herêma Kurdistan dê di demek nêzîk de serdana Kerkûkê û deverên Kurdistanî bike bo destnîşankirina cihên dengdanê, çimkî li hinek deveran rewşa ewlehiyê baş nîne ji ber wê jî divê tedbîr bên girtin[62].
  • Şêwirmendê Serokê Herêma Kurdistanê Hêmin Hewramî li Enqerê di navendeke lêkolînan de li konferansê axivî û got: Veger li giştpirsîyê tune ye û em ti carî vê giştpirsîyê betal nakin[63] [64]. Wek tê zanîn ku rêvebirên dewleta Tirk gotibûn ku bila Herêma Kurdistan ji vê biryarê veger e
  • Mesud Barzanî li gel serok û hozên Ereb yên li Neynowa û Mexmur dijîn re kombûn pêkanî. Ji gelê Ereb re xwest ku di giştpirsîyê de bi azadî dengê xwe bidin[65]
  • Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî ligel nûnerên Yekîtiya Ewropa û hejmarek ji nûner û kunsulên welatên Ewropa li bajarê Hewlêrê civiya û hokarên encamdana referandûma serxwebûnê ronî kirin. Roja pênçşem 22.06.2017 li Selahedîn birêz Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê li gel Patirîk Sîmon Nûnerê Yekîtiya Ewrupa li Iraqê û şandekî balyoz û konsol û nûnerên welatên endamên li Yekîtiya Ewrupa civiya ku ji Balyozên Belçîka û Polonya li Iraq û Berpirsê Nivîsîngeha Yekîtiya Ewrupa li Hewlêr û Nûnerên Balyozxaneya Îtalya û Îspanya li Iraqê û Konsolên Elmanya, Fransa û Holanda û Nûnerên Konsolxaneya Brîtanya û Çek û Romanya li bajarê Hewlêrê pêkhatibûn.Her li vê civînê de ku bi amadebûna Nûnerên Partiya Demokrata Kurdistanê, Yekîtiya Niştîmaniya Kurdistanê, Yekgirtiya Îslamiya Kurdistanê, Sekreterê Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê û Nûnerên Partiya Şu'î û Tevgera Îslamî û Partiya Zehmetkêşan(Kedkaran) û Nûnerê Partiyên Turkmen û Mesîhiyên Kurdistanê amade bûn [66] [67]. Hêjayî gotinê ye ku ev heyeta Yekitiya Ewropa her wisa li gel serokwezîr Nêçîrvan Barzanî û serokê ajansa parastina Kurdistanê Mesrur Barzanî jî hevdîtin pêkanî.
  • Hikûmeta Herêma Kurdistanê bang li DYA kir ku piştgirîyê bidin wan [68]
  • Berpirsê Fermangeha Pêwendiyên Derve ya Herêma Kurdistanê Felah Mistefa aşkere kir, ku bi armanca li gel berpirsên Amerîkî bicive û peyama Herêma Kurdistanê ya derbarê referandûma serxwebûnê de bigihîne wan serdana Amerîkayê kiriye û her wisa got ku divê Emrîka rola xwe ya çêker di giştpirsîyê de bilîze [69] [70] [71]

Kar û xebatên partiyên Başûrî[biguherîne]

  • Serokê Encûmena Serkirdayetiya Kerkûk-Germiyan a PDK ragehand ku, dê serdana partî û pêkhateyên din li sînorê Kerkûkê bikin, di cîbecîkirina wê programê de jî berdewamin, derbarê wê yekê jî lîcneyekê pêktînin.[72]
  • Yekitiya Niştimanî Kurdistan ( YNK ) 18-6-2017`an li bajarê Silêmaniyê, di civîna Encûmena Serkirdeytiya Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê de biryara pêkanîna refrendomê pejirand û komîteyên xwe ên di wê barê de, bi nav kirin[73]

Kar û xebatên derveyî Başûrê Kurdistanê[biguherîne]

  • Li Bakûrê Kurdistanê ji aliyê hindek partîyên Kurd ve komxebatek hate avakirin ku dixwazin li Tirkiyê lobîyan ava bikin da li Tirkiye dijatiya li dijî serxwebûna Başûrê Kurdistanê kêm bikin[74].
  • Zaningeha Soranê di berdewama çalakiyên xwe yên akademîk û navnetewî de li gel hevbeşiya navenda Londonê ya lêkolînên stratejîk ku navendeke komarxwazan a Washingtonê ye, bi armanca amaje kirina ser pêşhateyên dawiyê yên Iraqê û paşeroja herêma Kurdistanê û dewleta navendî ya Iraqê roja 24.07.2017ê konferansek di bin navê ‘’Kurdistan, Iraq, Yekitî yan ji hev qutbûn’’ de dê bê pêkanîn[75].

Pirsgirêkên têkildarî giştpirsiyê[biguherîne]

Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê[biguherîne]

Pirsgirêka avê[biguherîne]

Zêya Biçûk ji Rojhilatê Kurdistana Îranê derdikeve û diçe Başûrê Kurdistanê, ev çem Gola Bokanê xwedî dike û li bajarên wek Qeladizê, Silêmanî av dike. Dewleta îranê bi hinceta çêkirina seddeke avê ava Zêya Biçûk qut kir[76]. Piştî vê qutkirinê bajarê Qeladizê bêav ma û gola Bokanê ji sedî 70ê kêm bû[77]. Piştî vê pêngava Îranê,Wezîrê Çandinî û Çavkaniyên Avê yê Herêma Kurdistanê Ebdulsettar Mecîd daxuyanî da û got :Eger Îran ava herêmê serbest bernede, em naçarin ku ava Îraqê qut bikin[78]. Piştî ev daxuyanî hat rêvebirên Îranê li rojhilatê Kurdistanê gotin ku piştî restorasyona Sedda Kolse ku ya li ser Zêya Biçûk çêdikin xelas dibe, ew dê ava Zê berdin[79]. Her wisa rêvebirên Îranê lêzêdekir ku Ava Zêya Biçûk wek berê gelek nayê[80]. Piştî vê bûyerê Dewleta Îranê ava çemê Elwendê jî girt lê bi dûçûna rêvebirên Başûrê Kurdistanê ev tiştek normal ku ji sala 2003ê heta niha ev li hinek wextan tê kirin[81]. Ziyana girtina pêşîya avê her roja diçe zêde dibe li ser derdorên vî çemî. Li qezaya Pîşderê pirsgirêka bêavîyê zêde dibe[82].

Şerê pêşmergeyên Rojhilatê li gel Îranê[biguherîne]

Piştî ku li sala 2016ê pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê ku ji 2-3 partiyan pêk tên, biryar dabûn ku ew dê li dijî Îranê şerê çekdarî bidin destpêkirin. Îsal jî ev şer germ bûye û heta gihiştîye wê astê ku dewleta Îranê herêmên Başûrê Kurdistanê topbaran dike. Bi dûçûna Qaymiqamê Çomanê Ehmed Qadir topxaneyên Îranê zozanên Kunerê û Kîfarîstanê yên li ser sînorê bajarokê Hacî Omran û devera Balekayetî topbaran dikin[83]. Serokê artêşa Îranê ya bejahîyê Muhemmed Pakpur ev bombebaran qebûl kir û got ew dê her dem li dijî terorîstan bersiv bidin[84].

Hevdîtinên li gel Îranê[biguherîne]

Piştî van qeyranan, pirsgirêka avê, bombebaran û dijatiya Îranê li dijî piştgirsîyê Mam Celal Talebanî li ser vexwendineke fermî ya jî aliyê Îranê ve dê serdana Tehranê bike[85]. Bi dûçûna hindek mamostayên zankoyan ev seredan bi girêdayî giştpirsîyê ve ye û YNK û PDK dixwaze bi rêya Mam Celal li gel Îranê hevdîtinan bike[86]. Celal Talebanî yekem civîna xwe li gel wezîrê Tenduristiya Îranê û balyozê Filîstînê yê li Îranê kir[87]. Her çend hindek şîrove hebin jî li ser çûna Mam Celal, hêj jî bi fermî sebeba sereke nehatiye aşkere kirin.

Di 15ê tîrmeha 2017ê de heyeteke ji balyozên Îranê li Îraqê Îrec Mescîdî û konsûlên wî welatî hatin Başûrê Kurdistanê û li gel YNKê û serokwezîrê Kurdistanê Neçîrvan Barzanî re hevdîtin kirin[88] [89].

Piştî serdana Mam Celal bo Îranê, ji aliyê Îranê ve vexwendin ji heyeteke din ya YNKê re hate kirin. Bi vê vewwendinê Cîgirê Yekemê Sekreterê Giştî yê YNKê, Kosret Resûl Elî û bi endambûna Berpirsê Desteya Kargêrî ya Polîtboruya YNKê Mela Bextiyar û Endamê Polîtboruyê Mehmûd Sengawî û çend berpirsên din serdana Tehranê dikin.Bi dûçûna endamê YNKê Rifet Ebdullah dê têkiliyên Îran û Başûrê Kurdistanê bê axiftin û lêzêdekir her çend wek pirsgirêkên wek girtina avê hebin jî, sebeba serdana me ya sereke giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê ye.[90]. Ev heyet li Tehranê bi Nûnerê Rêberê Îranê û Sekreterê Encumena Bilind a Asayişa Netewî ya Îranê, Elî Şemxanî re hevdîtinek pêkanî. Di vê hevdîtinê de Elî Şemxanî gotiye ku ev giştpirsî dê Kurdan ji herêmê îzole bike û ji bo Kurdan dê encamên xerab bide[91]. Nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê li Îranê, Nazim Debax jî ragihand ku piştî vê hevdîtinê dê hevdîtinek li gel serokê Parlamentoya Îranê Elî Larîcanî re jî hebe[92].

Li ser vê hevdîtina Îran û YNKê Berpirsê Desteya Kargêriya Polîtburoya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK) Mela Bextiyar di konferanseke rojnamevaniyê de li ser serdana şanda YNKê ya bo Îranê diyar kir ku li Îranê ji Rêber heta Wezareta Derve, helwesta wan li dijî giştpirsî û serxwebûna Kurdistanê bû. Di vê civînê de jî, bi awayekî hûrgilî dijayetiya xwe ya li ser vê mijarê ji me re ragihandin. Wan gotina xwe got û me jî gotina xwe got. Wan giştpirsî red kir û me jî parast[93].

Siyasetmedarên Rojhilatê Kurdistanê dibêjin, Îran bi rêya bombebaran û qutkirina avê dixwaze giştpirsîya serxwebûna Başûrê Kurdistanê betal bike[94]. Bi dûçûna Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah jî eger giştpirsî were kirin dê şer li gel Îran û Tirkîye derbikeve[95]. Bi dûçûna nivîskar Eskender Ceiferî jî Îran li dijî serxwebûnê kartên xwe dileyize[96].

Cûdahiyên fikrî di nav YNKê de[biguherîne]

Wek tê zanîn di nav YNKde du bask tên zanîn ku yek ji wan li gel PDKê, yek ji wan jî li gel Goran têkilî hene. Ev parçebûna di nav YNKdê di sala 2009ê de destpêkir ku ji wê parçebûnê Hereketa Goran derket. Niha jî ku piştî vemirîna tesîra Celal Telebanî li ser YNKê û di nêzikbûna giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê de, yek bask li gel giştpirsîyê ye ku çêbibe û yek bask jî li gel Gorane ku şert û mert datînin ber PDKê ku berî giştpirsîyê hindek şertan bên cih. Wek tê zanîn cîgirê Serokê Kurdistanê Kosret Resûl, Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm û cîgirê serokwezîrê Kurdistanê Qubad Talebanî li gel giştpirsîyê ne ku bê şert û merc were kirin û niha jî aktîf di nav pêkhateyên giştpirsîyê de cîh digrin. Ji aliyê din kesên wek Hêro Telebanî, Mele Bextiyar, Mehmûd Sengawî jî li dijî giştpirsîye ne ku bê şert û merc bê kirin.

Baskê yekem[biguherîne]

Di civîna 7ê pûşperê de ku partî ê rêxistinên Kurd biryara giştpirsîyê dan de Kosret Resul bi navê YNKê di civînê de bû û destnîşana xwe kir ku ew vê biryarê qebûl dikin[97]. Qubad Talebanî jî di 12ê pûşperê de bi şandekê diçe ewropayê û dibêje ew dê behsa giştpirsîyê bikin[98]. 9ê tirmehê de jî parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm li gel şandekê bi serokayetiya Mesud Barzanî diçe Ewropayê û di hevdîtinan de amade ye [99]. Endamê Polîtbîroya siyasî ya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê Sedî Pîre jî di gel PDKê danûstaninên di derbarê giştpirsîyê de dike[100]. Endamêekî polîtburoya Yekîtî Niştimanî Kurdistan Azad Tewfîq jî di derbarê giştpirsîyê rijd e û dibêje Kurd dê destkeftên mezin bi dest bixin piştî giştpirsîyê[101].

Baskê duyem[biguherîne]

Endamê mektep sîyasî yê YNK, Mehmûd Sengawî dibêje ku Necmeddîn Kerîm temsîliyeta YNKê nake. Ew ne bi temsîliyeta YNK, bi temsîlîyeta Kerkûkê li gel şanda giştpirsîyê çûye Ewropayê. Her wisa lêzêde dike û dibêje Mesud Barzanî bêyî çalakkirina parlamentoya xwe li parlamentoyên Ewropayê piştgiriyê dixwaze[102]. Her wisa Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah dibêje, bêyî çalakkirina parlamentoyê referandûm nabe û YNK jî beşdar nabe[103]. Berpirsî Desteya kargêrî mektebî siyasî ya YNKê Mela Bextiyar di hevdîtinek xwe de dibêje ku biryara YNKê ew e ku bêyî parlamen, YNK beşdarî proseya giştpirsîyê nabe[104].

23 pûşpera 2017ê de YNK û Goran civîyan. Di civînê de ev biryar hatin girtin:

  • Piştî ku Parlementoya Herêma Kurdistanê were aktîvkirin, li Herêma Kurdistanê û li deverên nakokî, ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê, amadehî dê werin destpêkirin.
  • Biryara ku beriya niha li ser avakirina hikûmeta xwecihî ya li nav sînorên Silêmanî, Helebçe, Raperîn û Germiyanê hatibû dayîn, dê were pêkanîn.
  • Piştî cejna Remezanê bi taybetî ji bo çareseriya pirsgirêkên Herêma Kurdistanê dê cardin civîn were lidarxistin.
  • Hêjayî gotinê ye ji Tevgera Goran Umer Seyîd Elî, Mihemed Tofîq Rehîm, Osman Hacî Mehmûd, Samal Ebdullah û Îsmail Namiq, ji YNKê jî Hêro Îbrahîm Ehmed, Hakim Qadir Hemecan, Refet Ebdullah û Îmad Ehmed beşdarî civînê bûn.[105]

8ê tîrmeha 2017ê de YNK û Goran dîsa civîyan û hindek biryar hatin girtin:

  • Li ser mijarên çarenivîsa gelê Kurdistanê, divê yekîtiya netewî were dabînkirin.
  • Piştî ku parlemento were aktîvkirin, divê li Herêma Kurdistanê û deverên nakokî ji bo serxwebûnê giştpirsî were lidarxistin.
  • Li Parlementoya Iraqê, li Parlementoya Kurdistanê û li encumenên parêzgehan, di navbera YNK û Goranê de dê hevpeymanî were pêkanîn[106].

Bi dûçûna Endamê Polîtbûroya YNKê Mela Bextîyar di YNKde du nêrin hene:

  • Yekem: Belê li ser aktîfkirina parlementoyê rijdin, lê, heta parlemento bê aktîfkirin di civîn û komisyonan de dê başdarî bikin.
  • Duyem: Tirs û xemgînî li ser aktîfnekirina parlementoyê heye, ji bo aktîfkirina parlementoyê daxwaz tê kirin, beşdarî çî komisyonekê nekin, heta diyarkirina dema aktîfkirina parlementoyê[107].

Her çend di nava YNKê de wek wiha du bask bên diyar kirin jî, ev rasterast têkildarî têkiliyên PDK û Goran in. Wek Mela Bextiyar gotî yek bask xwe dike navbeynkar lê baskek jî wek Goranê pozîsyona xwe xurt dike. Di civîna polîtburoya YNKê ya dawî de bi serokatiya Kosret Resul hindek biryar hatin girtin ku berçave ev bask dixwaze navbeykariya PDK û Goranê bike. Di daxuyaniya vê civînê de:

  • Yekem: YNK girêdayî referandomê ye, li gor naveroka civîna dawiyê ya encûmena rêveberiyê li ser vê mijarê pêdaçûn dike ku parlamento jî bê aktîf kirin û yasa ango zagona referandomê jî bê derxistin.
  • Duyem: Şandek hate pêkanîn bi armanca serdana şanda YNKê ya dewletên herêmê û bi armanca gotûbêjên derbarê referandom û rewşa aborî û pirsgirêkên ava zê û rubaran û hin projeyên bazirganiyê û aborî ku biryar bû li sînorê parêzgeha Helebçe bên pêkanîn û di wan derbaran de gotûbêjên hatine kirin agahdar bike û ew şand dê serdana PDKê û Tevgera Gorran bike[108] [109].

Di vê derbarê de endamê polîtbûya PDKê Elî Ewnî dibêje ku "Hin bêserûberî li nav Yekîtî de heye, ewan destpêkê piştgiriya referandomê kirin, niha jî piştivaniya wan kesên li dijî referandomê ne dikin, herwiha daxuyaniyên cor bi xor didin, divê demeke nêzîk de Yekîtî nûnerê xwe bo prsa referandomê diyar bike."[110].

Bi dûçûna angaştên Basnewsê, heta kongreya YNKê çêbe, dê desthilatiyên Celal Talebanî di destê Kosret Resûl de bin[111]. Hêjayî gotinê ye ku Kosret Resul di hemû civînên giştpirsîyê de amade bûye.

Neaktîfkirina Parlamentoyê[biguherîne]

Di zivistana 2015ê de ji ber nedana meaşên memûran li Kurdistanê, xwepêşandan destpê kirin. Di xwepêşandanan de li Silêmanî û Helebçê avahiyên PDKê hatin şewitandin û 4 kes jî hatin kuştin. Piştî van bûyeran PDKê Goran sûcdar kir ku wan avahiyên wan şewitandîne û kesên nêzîka wan kuştine. Ji ber van sedeman PDKê bi yekalî hatina serokê parlamenê Yusif Mihemed ku ji Goranê ye qedexe kir bo Hewlêrê û çend wezîrên Goranê jî ji komîteya Wezîran hatin derxistin. Piştî van bûyeran ta niha parlamentoya Kurdistanê girtiye û hêj jî nehatiye vekirin. Ji ber van sedeman jî Tevgera Goran, daxil nebûye gotubêjên giştpirsîyê. Niha jî berî ku giştpirsî çêbibe hemû partî hemfikirin ku parlamento bê vekirin û li ser vê dixebitin û li rêbazan digerin. Piştî biryardayîna giştpirsîyê PDK û YNK civîyan û ji bo parlamento bê vekirin hewl dan û biryar dan ku parlamento bimerc were vekirin[112]. Bi dûçûna wê rêbazê divê parlamento bê vekirin lê serokê parlamentoyê ku ji Goran e bê guhartin. Lê Tevgera Goran ev pêşniyaz red kir[113]. Her wisa Komeleya Îslamî jî ev pêşniyaz red kir[114]. Tevgera Goran û Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê(Yekgirto) bi hevra civînek kir û di vê derbarê de hindek biryar dan. Bi dûçûna daxuyaniyê ev her du partî dibêjin ku ew li pişt gelê Kurd in ku çi biryarekê bidin lê dixwazin bê şert û merc parlamento bê aktîf kirin û krîza serokayetîya Herêma Kurdistanê bê çareser kirin[115]. Serokê dîwana serokayetiya Kurdistanê Fuad Husên jî dibêje divê parlamento berî giştpirsîyê were vekirin[116]. Piştî gelek hatinûçûnên YNKê hem li gel PDKê hem jî li gel Goranê, ev mesele hêdî hêdî ber bi zelalbûnê ve diçe. Serokê Encûmena rêveberiya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) Edhem Barzanî li Silêmaniyê dibêje ku PDK amade ye ligel Tevgera Goran û tevahiya aliyên siyasî rasterast bicive[117] û Endama Civaka Niştimanî ya Tevgera Goran Gulistan Seid jî got ku Goran amade ye li gel PDKê hevdîtinên rasterast bike[118]. Her wiha Endamê rêveberiya PDKê Dr. Aras Heso Mîrxan jî bilêvkir ku piştî hatina serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî li dervey welat, PDK civînên rasterast li gel Tevgera Gorran dê pêkbîne[119]. Bi dûçûna angaştekê dibêje ku PDK qanî bûye ku parlamento dê bêşert were vekirin û endamê Goranê Yusif Muhemmed dê erkê xwe yê Serokatiya parlamentoyê dewam bike[120]. Endamê Serkirdatiya PDKê, Hêmin Hewramî got ku partiya wî razî bûye ku bêmerc parlamento were aktîfkirin[121].

Neketina du partiyên mezin bo Komîteya Giştpirsiyê[biguherîne]

Wek tê zanin di 7ê pûşpera 2017ê de partî û rêxistinên herêma Kurdistanê civînek pêkanî û di civînê de biryara giştpirsiya serxwebûnê derket. Goran û Komela Îslamî çend ji aliyê serokê dîwana serokayetiyê Fuad Husên hatibin vexwendin jî van her du partiyan ev beşdarbûn red kiriye[122]. Beşdarnebûna van her du partiyan di rêya giştpirsîyê de nakokiyên mezin derxist holê. Ji aliyekî meşrutîyeta giştpirsiyê kêm kir ji aliyekî din di nava YNKê de krîz derket ku baskek li gel Goran e, baskê din jî dixwaze bêyî Gorran biryar bide. Mela Bextiyar di daxuyaniyeke xwe de jî bal kişandi bû li ser vê krîzê [123]. Piştî van bûyeran YNK serdana her du partiyan kir. YNKê li gel Tevgera Goran gelek hevdîtin kirin. Piştî hevdîtinên YNKê, PDKê jî hevdîtinên xwe destpê kir. Xuya ye ku YNK wek nermkerek rola xwe lîst, bi taybetî ji bo têkiliyên PDKê û Goranê. Ji ber ku li Silêmanî avahiyên PDKê hatibûn sotin û PDKê jî Goran sûcdar kir û piştî van bûyeran parlamento jî hate girtin. Lê têkilî di navbera Komela Îslamî û PDKê de nermtir e. Hatinûçûn çêdibin. Jixwe 9ê tîrmehê Sekreterê Polîtburoya Partiya Demikrat a Kurdistanê (PDK) Fazil Mîranî serdana Emîrê Komela Îslamî ya Kurdistanê Elî Bapîr kir[124]. Piştî vê serdanê jî PDKê biryar da ku bi heyeteke mezin biçe Silêmanî[125]. Her çend bo pîrozbahiyê li Rêkxerê Giştî yê Tevgera Goranê ev serdan çêbe jî, rasterast têkilî bi giştpirsîyê heye. Berî serdana PDKê bo Goranê, PDK û YNK kombûnek din kir û bi dûçûna Berdevekê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) Mihemed Mehmûd got wan ligel Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser mijara lihev kirine[126].

Tehdîdên li ser kurdên feylî[biguherîne]

Piştî aşkera bûn wextê giştpirsiyê û piştgiriya feyliyan, zext û tehdîd li ser feyliyan zêde dibe[127]. Kesayetekî navdar ê kurd ê feylî li Bexdayê Esaf Feylî ragihand ku otomobîlekê têde teqemeniya TNT û C4 û betlên xazê hatî bicîkirin li taxa Kifah a kurdên feylî dijîn hatiye zeftkirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî ku referandûma serxwebûna Kurdistanê ket rojevê derdorên şîe, ji ber ku kurdên feylî yên li naverast û başûrê Iraqê piştgiriya referandûma serxwebûna Kurdistanê dikin, gefan li wan dixwe.[128]. Piştî van gef û tehdîdên li ser kurdên feylî, tê gotin ku ciwanên kurdên feylî li dijî gefan çek hilgirtîne û 500 ciwanên xwebexş çek hilgirtîne[129] [130]. Bi dûçûna hindek Hiquqnasên Kurdên Feylî ji biryara giştpirsîyê ta niha sê kurdên feylî hatine kuştin[131].

Hêjayî gotinê ye ku li Bexda herêmek bi navê Keîfî heye ku runiştevanên wê pirranî kurdên feylî ne in û hejmara wan nêzî 150 hezaran e[132].

Gengeşiyên li ser Giştpirsîyê[biguherîne]

  • Sererkanê leşkerî yê Îranê di ziyareteke xwe ya li gel sererkanê leşkerên Tirkî de axifitinek kiribû û gotibû ku em û tirk li dijî vê giştpirsiyê ne û divê neyê kirin[133]. Li dijî van gotinan Berdevkê Wezareta Pêşmerge yê Herêma Kurdistanê daxuyanî da û got ku heqê wî kesî nîne li ser heqên herêma Kurdistanê biaxive û got ev destwerdaneke li dijî Başûrê Kurdistanê[134].

Pirsgirêkên Herêmên Girêdayî Madeya 140 û Kerkûk[biguherîne]

Pirsgirêka Kerkûkê[biguherîne]

Dr. Necmeddîn Kerîm: Berî biryara giştpirsîyê li Kerkûkê hildana Alarengîn da destpêkirin û di komîteya giştpirsiyê de jî bi awayekî aktîf kar dike

16ê adara 2017ê parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm bi fermî ferman da ku bi helkefta cejna Newrozê, alaya Kurdistanê li kêleka alaya Iraqê li ser hemû avahî û dezgehên fermî were bilindkirin[135]. 3 roj din bi serokayetîya Necmeddîn Kerîm alîyên sîyasî civînek din lidarxistin û li pişt vê biryarê sekînîn û bi lezgînî ji encûmena Kerkûk biryarek fermî bide[136]. Piştî vê fermanê encûmena Kerkûkê 28ê adarê de kombûnek fermî pêkanî ku ala were bilind kirin an neyê bilind kirin. Di vê kombûnê de encûmena Kerkûkê biryara alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî yên bajêr hate dayîn. Her çend Ereb û Tirkmenan li dijî vê civînê derketin û ev civîn boykot kirin[137].Lê hêjayî gotinê ye ku di meclîsa Kerkûkê de 25 endamên Kurd, 9 endamên Tirkmen û 6 endamên Ereb hene. Li ser vê parlamentoya Îraqê civînek li ser Kerkûkê pêk anî ku di ev civîn ji alîyê Kurdan hate boykot kirin, di vê civînê de biryara daxistina ala Kurdistanê hate dayîn[138]. Tê angaştkirin ku serokê parlamentoya Îraqê Selîm Cuburî berî vê civînê li gel Balyozê Îranê civîyaye[139]. Piştî biryara parlamentoya Îraqê, Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm daxuyanî da û ev biryar şermöezar kir û got em guh nadin vê biryarê[140].Serokê encûmena Kerkûkê Rêbwar Talebanî jî ev biryar rexne kir û got ku Selîm Cuburî bêalî ji destdaye[141].

Piştî biryara Kerkûkê li bajarokên Dubiz û Daqûqê jî alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî hate bilind kirin[142] [143].

Her çend ereb û tirkmen li dijî vê biryarê bin jî hinek eşîr wek serokê eşîra Cibur Şêx Mesrûr Nacî got ku li gel wê yekê de ne ku, li ser dazgehên fermî yên hikumetê li bajarê Kerkûkê alaya Kurdistanê were bilind kirin[144].

Berdevkê Wezareta derve yê Îranê li ser pêngavê nerazîbûna xwe nîşan da[145].

Piştî van bûyeran li dijî hildana alaya Kurdistanê li ser avahiyên hikûmî yên Kerkûkê, tirkmenên bajêr gilî li dijî Serokê Encûmena Parêzgeha Kerkûkê Rêbwar Talebanî tomar kiribûn[146]. Dadgeha Federalî ya Iraqê biryar da bû ku 2ê gelawêja 2017an civînekê li dar bixe ser vê meselê lê ji bo 24ê gelawêjê hate paşxistin[147][148]. hatibû diyar kirin ku Rêbwar Talebanî di 24ê tîrmehê de were darizandin lê mehkeme dîsa hate paşxistin[149]. 17ê tebaxê 2017ê darizîna vê meselê xelas bû û Dozgeriya Bexda ya Îdarî biryar da ku bilindkirina alayê Kurdistanê ne yasayî ye û mesrefên hemû dozê jî dê Rêbwar Telebanî bide[150].

Serokê Encûmena Kerkûkê Rêbwar Talebanî ragihand ku ew dê pirsa giştpirsiya serxwebûnê bikin di rojeva encûmena Kerkûkê de û dê gotûbêj bikin[151]. Encûmena Wezîrên Îraqê jî dibêje bêyî ku hindek şert neyên cîh, li Kerkûkê hilbijartin nabe ku bê kirin[152].

Bi dûçûna endamên YNKê li Kerkûkê nêzî 400 leşkerên tirkmenî hene ku serbixwe ne û ji aliyê tirkan hatine perwerde dikin. Çend bibêje ev gûvaşa li ser Kerkûkê zêde dike jî, serokê vê grûba çekdar dibêje ku agahiya Necmedîn Kerîm ji me heye[153]. Şêwirmendê Partiya Tirkmenelî Elî Miftî di derbarê pirsgirêka Kerkûkê de dibêje ku divê Kerkûk bibe herêmek taybet û xweser[154]. Her wiha Serokê Eniya Tirkmeniya Iraqê Erşed Salihî jî dibêje ji bo van herêmên pêkvejiyan tê de heye, divê em Tirkmen û Kurd li hev bkin[155].

Wezaretên Petrolê ya Îranê û ya Îraqê li ser petrolên Kerkûkê peymanek nû destnîşan kir ku dixwazin ji bo petrolên Kerkûkê komîteyek hevbeş pêkbînin û xeta petrolê ji Kerkûkê bo parzûngehên Îranê were ava kirin[156],[157]. Berpirsê PDKê yê Kerkûkê jî dibêje ku ev peyman dê krîzên mezin derxe holê[158].

Herêmên girêdayî Madeya 140[biguherîne]

Parêzgarê berî yê Mûsilê Esîl Nûceyfî ku niha jî di nav Mûsilê de xwedî roleke mezin e dibêje ku em naxwazin li hindek herêman wek Deşta Newnewa giştpirsî bê kirin û me daxwaz jî kiriye[159]. Serokê Cebheya Tirkmenî Erşad Salihî jî dibêje em û Kurd ji Mendelî ve heta digihîje Zaxoyê divê em li ser hemû tiştî li hev bikin[160]. Li Xaneqînê encûmena qezaya Xaneqînê bi amadebûna hemû endamên encûmenê civiya û biryar da li gel rêbeberiya Germiyanê beşdarî giştpirsiya Başûre Kurdistanê bibe. Encûmenê daxwaz kir, ku li navçeya wan sindoqên dengdanê werin danîn[161]. Encûmena bajarokê Başîkê jî ku ji 30 hezar kesan bêhtir nifûs lê heye daxwaz ji herêma Kurdistanê kir ku li Başîkê jî giştpirsiya serxwebûnê were kirin[162]. Her wisa nûnerê Krîstiyanan jî dibêje ku wan bi navê krîstiyanên deşta Nînowayê ji herêma Kurdistanê xwestiye ku li deşta Nînowa otonomîyek bê ava kirin û bi wî rengî deşta Nînowa dê bikeve ser axa Kurdistanê[163].

Bûyerên di vê rewşê de diqewimîn[biguherîne]

Başûrê Kurdistanê[biguherîne]

  • 3ê pûşpera 2017ê de heyeta hikûmeta Kurdistanê li gel Rosnefta Rûsî rêkeftineke petrolê pêkanî. [164]
  • 23 pûşpera 2017ê de yekem keştîya petrolê ya Başûrê Kurdistanê piştî sê salan gihişt Amerîkayê[165]
  • 24ê pûşpera 2017ê: Tê angaşt kirin ku Iraq zehmetiyên qanûnî li dijî Herêma Kurdistanê bide destpêkirin ji bo petrola xam [166]
  • 29ê pûşpera 2017ê, Fermandeyê Hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê Cemal Mortke got ku ew rêvebirina bajarê Musilê wek berê qeb3ul nakin, divê di navbera Kurdistan û Iraqê de rêkeftin hebe [167]
  • 3ê tîrmeha 2017ê de Topxaneya Îranê çend navçeyên Helgurd topbaran dikin. Li gor zanyariyan jî heta niha welatiyek birîndar bûye û ziyaneke mezin gihêştiye wê navçeyên.[168]
  • 4ê tîrmeha 2017ê daxuyaniya Herêma Kurdistanê. Dewleta Îranê bi hinceta ewlehiya sinorên xwe, hindek navçeyên sinorî yên Başûrê Kurdistanê topbaran kirin. Li ser vê bûyerê Hikumeta Herêma Kurdistanê bi daxuyanîyekÊ re ev bûyer şermezar kir û banghêşta Konsolê Giştî ya Komara Îslamî ya Îranê kir ku daxuyanîyÊ bigehîne Tehranê [169]
  • 7ê tîrmehê 2017ê de DYA yê biryar da ku konsulxaneya xwe a li Hewlerê mezintir bike[170]
  • 12ê tîrmeha 2017ê biryar hate dan ku hilbijartina parlamentoya Kurdistanê û hilbijartina Serokayetiya Herêma Kurdistanê 1.11.2017ê de were kirin [171]
  • 29ê tîrmeha 2017ê de hate angaştkirin ku Goran hêzeke çekdarî durist dike ku dixwaze avahiyên xwe biparêze[172]

Rojavaya Kurdistanê[biguherîne]

  • 29ê gulana 2017ê de Heşdî Şabî gihişte sinore Rojavayê Kurdistanê [173]. Derdorên Musîlê hatine girtin lê hêj jî Mûsil di destê DAÎŞê de ye.
  • 3ê pûşpera 2017ê de berdevkê YPGê got wê rizgarkirina Reqayê destpê bike û di çend rojan da destpêkir. [174] [175]
  • 18ê pûşpera 2017ê de DYA firokeyeke Sûrî ku herêmên YPGê bomberandikir, anî xwar. [176]
  • 19ê pûşper 2017ê de grûbên çekdarî yên îslami dest bi topbarankirina Efrînê kirin[177]
  • 28ê pûşpera 2017ê de Nûnerê Taybet ê Têkoşîna li dijî DAIŞê yê Amerîkayê Brett McGurk serdana Rojavayê Kurdistanê kir û ligel Encûmena Sivîl a Reqayê hevdîtinek pêk anî.[178]
  • 28ê pûşpera 2017ê de Serokkomarê Tirkiye Recep Tayyip Erdoğan got ku em nahêlin li bakûrê Surîyê dewletek Kurdî çê bibe û got ku em ji operasyonekê amade ne.[179] [180]
  • 28ê pûşpera 2017ê de cîgirê Serokwezîrê Tirkiye Veysi Kaynak got ku ji bo ewlehiya herêmê û tirkiyê dibe ku operasyona me destpê bike[181]
  • 29ê tîrmeha 2017ê de berdevkê Hikûmeta Tirkiyê Numan Kurtulmuş ragihand, hebûna YPGê li Efrînê gefek e li ser Tirkiyê, ji ber wê jî hişyariyê dide YPGê ku her êrîşek li dijî Tirkiyê bibe, welatê wî bêdeng namîne û dê bi tundî bersivê bide.[182]
  • 5ê tîrmeha 2017ê de berdevkê Hikûmeta Tirkiyê Numan Kurtulmuş ji Reutersê ragihand ku şandina leşkerî bo sinorê Rojavayê Kurdistanê ne haziriya şerekî ye lê em li dijî tehdîdên Efrînê li ser me jî bêdeng namînin [183]

Rojhilata Navîn[biguherîne]

  • 5ê pûşpera 2017ê de Krîza dîplomatîk a Qeterê derket. Gelek welatên Rojhilata Navîn ji ber vê meseleyê li dijî hev cîh girtin.
  • 7ê pûşpera 2017ê de DAİŞê hinek êrîşên xwekûjî li Tehranê li dijî Meclîsa Îranê pêk anî. [184]. Binêre Teqînên Tehranê
  • 11ê pûşpera 2017ê de li dijî Erebistana Siyudî êrîşek pêk hat [185]
  • 13ê pûşpera 2017ê de wezîrê derve yê Emrîka Rex Tillerson got ku divê rêjima Îranê were ruxandin [186]
  • 18ê pûşpera 2017ê de dewleta Îranê ji Îranê fûze avêtin bajarê Deyrezzor a niha di destê DAİŞê de ye[187] [188]. Li gor nûçeyên îranî menzîla van fûzeyan 600-700km ye[189].
  • 19ê pûşpera 2017ê de dewleta Rûsî îlan kir û got çi firokeyeke ji rojavayê çemê Feratê bibore em ê lê bixin.[190] [191]
  • 19ê pûşpera 2017ê de piştî hişyariya Rûsî dewleta Avustralya operasyonên xwe li Sûrî sekinandin [192] [193]
  • 20ê pûşpera 2017ê de DYA firokeyeke bêfirokevan ya Sûrî ku ji aliyê Îranê hatiye çêkirin xist erdê [194] [195].Di navbera 3 rojan de dewleta Emrîkan 2 firokeyên Sûrî xistin xwarê.
  • 5ê tîrmeha 2017ê Parlementoya Ewropayê pêşnûmayeke tê de tê xwestin mizakereyên endamtiya Tirkiyê ya ji bo Yekîtiya Ewroyê (YE) bê sekinandin qebûl kir. [196]
  • 9ê tîrmeha 2017ê Almanyayêdest bi vekişandina hêzên xwe yên leşkerî li Baregeha Esmaniya Încîrlîkê ya li parêzgeha Edenê ya Tirkiyê kir.[197]
  • 1Oê tîrmeha 2017ê bi fermî hate îlankirin ku DAİŞ ji Musilê bi temamî hate derxistin[198]
  • 20ê tîrmeha 2017ê Wezareta Derve ya Kuwêtê biryar da hejmarek dîplomatkarên Îranê li welatê xwe kêm bike û nivîsingiha balyozxanyê bigre bi vê yekê hemû pêwendiyên hevbeş di navbera her du welatan de hatin rawestandin[199].

Dinya[biguherîne]

  • 14ê pûşpera 2017ê de serokê Hikûmeta Herêma Katalonyayê Carles Puigdemont ragihand, ku herêma wan di 1ê cotmehê de ji bo ku ji Spanyayê veqete dê referandûmê pêk bîne. Hikûmeta Spanyayê jî rexne li biryarê digire û dibêje, ku ew dê rê nedin referandûm were pêkanîn[200].


Helwesta rêxistin û dewletan di derbarê vê biryarê de[biguherîne]

Helwesta partiyên di parlamentoya Kurdistanê de[biguherîne]

Partiyên Di Parlamentoya Kurdistanê de cîh digirin
Tercîh Partî Jimara Kursiyan Serok Nêrîna polîtîk Çavkanî
YesY Belê PDK Partiya Demokrat a Kurdistan 38 Mesud Barzanî Siyaseta navendî [201]
YNK Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê 18 Celal Telebanî Çep-navendî [202]
YÎK Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê 10 Selahedîn Behadîn Rast-olî [203]
PSDK Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê 1 Mihemed Hecî Mehmûd Çep-navendî [204]
PKK-Î Partiya Komûnîst ya Kurdistan – Îraq 1 Kemal Şekir Çep [205]
PZK Partiya Zehmetkêşan ya Kurdistanê 1 Belîn Mehmûd Çep [206]
TÎK Tevgera Îslamî ya Kurdistan 1 Îrfan Elî Evdilezîz Rast-olî [206]
LGT Lîsta Gêşepêdana Tirkmenan(Lîsta Pêşveçûna Tirkmenan) 2 Mihemed Sadeddîn Rast-kêmnetew [207]
LTH Lîsta Tirkmen ya Hewlêr 1 Rast-kêmnetew [206]
N Na TG Tevgera Goran 24 Omer Seyîd Elî Çep-navendî [208]
N Na KÎK Komela Îslamî ya Kurdistanê 6 Elî Bapîr Rast-olî [209]
N Na ETÎ Eniya Tirkmen ya Îraqê (ITF will support referendum if conditions are met)[210] 1 Erşad Salihî Rast-kêmnetew [211]

Helwesta partiyên kurd di derbarê vê biryarê de[biguherîne]

Bakur[biguherîne]

PAK[biguherîne]
  • Serokê PAK Mustafa Ozçelik: Em bang li hemû dewletên dinyayê dikin: Rêzê li beyana îradeya aştiyane ya gelê Başûrê Kurdistanê bigrin[212]
HDP[biguherîne]

Parlamenê HDPê Îmam Taşçîer di hesaba xwe ya twîtterê de kêyfxweşiya bi Bijî Kurdistan anî ziman. [213] Her wisa dibêje ku ev giştpirsî dê hemû Kurdan bi cesaret bixe [214]

Berdevkê HDPê Osman Baydemir got ku: Ya ku dikeve li ser milê me piştgiriya birayên me yên li Başûrê Kurdistanê ye û Baydemir herwiha ji ber biryara referandumê pîrozbayî li gelê Kurd kir.[215]

Serokwekîlê partiya HDP Ahmet Yıldırım got ku ew dê bêşert û merc piştgiriyê bidin giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê[216]

Parlamenter û Serokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê yê berê Ahmet Turk derbarê biryara referanduma serxwebûna Kurdistanê de ragihand ku divê hesreta kurdan a dewletbûnê were bicihanîn[217]

Partiya Gelan ya Demokratîk (HDP) di daxuyanîyeneke nivîskî de piştgirî da giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê û got ji bo meşrûîyeta vê giştpirsîyê divê pirsgirêkên navxwe werin çareser kirin û parlamento bê vekirin[218]

PSK[biguherîne]
PSKê di daxuyanîya xwe de got ku hemû kurd alikariya referandûmê bikin[219]
KCK[biguherîne]

Hevserokê Konseya Rêveber a Koma Civakên Kurdistanê (KCK) Cemîl Bayik got, referandûm mafekî demokratîk e,divê ti kes li dijî vê dernekeve.[220] [221]

Endamê payebilind yê PKKê Duran Kalkan dibêje ku ev giştpirsîye propagandaya PDKê ye li dijî me dike û dewletbûn her tişt nîne, çareseriya hemû tiştan nake [222]

Hudapar[biguherîne]

Cîgirê Serokê Hudaparê Mehmet Yavuz di daxuyanîyeke xwe de got ku em naxwazin herêmên Îslamî perçe bibin lê eger yekitî neçêbe divê têkiliyên cîranî bên ceribandin[223]

Serokê Hudaparê Zekeriya Yapıcıoğlu got ku ev biryar ya gelê Kurdistana Iraqê ye û lêzêdekir û got divê Tirkiye ji Kurdistana Serbixwe netirse [224] [225]

  • PDK-T : Serokê PDK-Tê Mehmet Emîn Kardaş dibêje ku îro şansekî mezin heye, divê em hemû alikariya herêmê bikin [226]
  • Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Bêdlîsê binêre : [227]
  • Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Sêrtê binêre :[228]
  • Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Mûşê binêre :[229]
  • Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Wanê binêre :[230]
  • Ji bo nêrînên hinek ji Dêrsimiyan binêre :[231]
  • Ji bo nêrînên hinek ji siyasetnasên Amedî binêre: [232]
  • Ji bo nêrînên hinek ji ermenîyên Dêrsimê binêre: [233]
  • Ji bo nêrînên hinek ji sîyasetmedar û mafnasên Rihayê binêre: [234]
Komxebata Piştgiriya Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê[biguherîne]
Ev komxebat ji aliyê hindek partiyên Bakurê Kurdistanê hate ava kirin. Dixwaze li Bakurê Kurdistanê ji bo giştpirsiyê xebatan bike. Ji ber vê yekê, yekemîn serdana xwe ji partiya Hudapar re kir[235]. Endamê komxebata giştpirsîyê Mustafa Ozçelik diyar kir ku însiyatîfa navborî serdana HAK-PAR û HUDAPArê kiriye û biryar daye ku bi HDP, AKP û CHP jî re hevdîtinan pêk bîne. Her wisa dixwazin li gel Serokkomarê Tirkiye Recep Tayip Erdogan jî hevdîtinekê bikin[236].

Başûr[biguherîne]

Partiya Goran[biguherîne]
  • Partiya Goran dibêje ku em destek didin serxwebûna Kurdistanê lê bêyî çalakkirina parlemena Kurdistanê em ti biryaran nadin.[237]
Berdevkê Goran dibêje ku ev refrendum neyasayî ye [238]
Komela Îslamî ya Kurdistanê[biguherîne]
  • Komela Îslamî ya Kurdistanê dibêje ku piştî civînekê em ê helwesta xwe diyar bikin. [239]. Bi dûçûna çavdêrên sîyasî Komele nêzîkî Îran û Malîkî bûye, ji ber vê yekê alikarî nade giştpirsîyê[240]
Partiyên derveyî parlamentoyê[biguherîne]
  • Partiyên derveyî parlamentoyê jî piştgiriya xwe ragihandin[241]:
Yekîtiya Neteweyî ya Demokrata Kurdistanê
Tevgera Demokrata Gelê Kurdistanê
Partiya Neteweyî ya Kurdistanê
Tevgera Aştîxwazên Kurdistanê
Partiya Pêşketinxwazên Demokratên Kurdistanê
Tevgera Rizgariya Demokrata Kurdistanê
Partiya Bet Alnahreyn Aldemoqratî
Partiya Alatihad Aldemoqratî Alkildanî
Serokê Encûmena Neteweyî ya Kildan
Partiya Niştîmaniya Aşûrî
Yekîtiya Bet Alnahreyna Niştîmanî
Mînbera Demokrata Kildanî
Tevgera Demokrat a Turkmenan
Tevgera Turkmenî Bêlayen
Partiya Demokrata Turkmenî Kurdistanî
Komeleya Rewşenbîrî ya Turkmenên Kurdistanê
Partiya Gelê Turkmen
Komeleya Lîberalî Turkmenan
Partiya Rizgariya Neteweyî ya Turkmenî
Kurdên şebek[biguherîne]
  • Kurdên şebek ku li derdora Musilê dijîn ji serokê Kurdistanê re nameyek şand ku ew jî dixwazin tevlî giştpirsiyê bibin[242].
Kurdên êzidî[biguherîne]
  • Desteya Bilind a Bingeha Rewşenbîrî û Civakî ya Laleş ragihand ku referanduma Kurdistanê ji bo serxwebûnê, pêngaveke azayane bûye, lewma jî ew bi hemû hêza xwe pişta vê wê digrin û kar ji bo serxistina wê dikin[243].
Kurdên zerdeştî[biguherîne]
  • Nûnerê Zerdeştiyên Dihokê Hîwa Dartaş got ku bi awayekî giştî em wek Zerdeştî ligel referandum û serxwebûna Kurdistanê ne[244].
  • Nûnerê Zerdeştên Silêmanî Awat Husamedin Teyip: Ji bo jiyaneke baş em bidin nifşên nû, divê giştpirsî were destekkirin[245]
Kurdên feylî[biguherîne]
  • Bi dûçûna berpirsekî PDKê ê li Bexdayê, Kurdên Feylî yên li der û dorên Bexda dijîn dibêjin ku ew piştgirên giştpirsîyê ne[246]
Kurdên kakeyî[biguherîne]
  • Kurdên kakeyî jî piştgiriya xwe anîn ziman [247]
Kurdên selefî[biguherîne]
  • Serokê selefiyên kurd Ebdullatîf Selefî dibêje ku çi kesê ku dijî giştpirsiyê derkeve ne Kurd e[248]
Kurdên cihû[biguherîne]
  • Kurdên Cihû di daxuyaniyeke xwe de piştgiriya xwe bo giştpirsiya serxwebûnê ragihandin [249]
Eşîrên ereb li Xurmatoyê[biguherîne]
  • Serok û nûnera eşîrên Erebên Sunî li derdora Xûrmato dibêje ku ew ê ji bo giştpirsiyê bibêjin erê. Sedema vê jî ewe ku pêşmergeyê Kurda li dijî bêqanûnîyên Heşdî Şabî alikariya gelê Sunî dike[250]
Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK)[biguherîne]
  • Cîgirê serokê grûba PDK yê parlamentoya Kurdistanê Amîne Zikrî dibêje ku divê hemû partî cudahiyên xwe bidin aliyekî û bi hev ra ji bo giştpirsiyê kar bikin [251]
Kurdên neqişbendî[biguherîne]
  • Şêx Ebdurehman Neqişbendî: Bo min referandom ji nan jî giringtir e. [252]
  • Şêx Osmanê Tewêle: Piştevaniya li referandoma serxwebûna Kurdistanê erkekî netewî û olî ye.Herwaha ezê bibim Pêşmergeyê Komara Kurdistanê yê yekem û ji bo dewletbûna Kurdistanê çi dikeve ser min ez amade me bikim û ezê xwe ji ti erkekî nedim paş û ev rê rêyeke pîroz e û dê bi serkeftinê bigehe armanca xwe [253]
Hindek eşîrên ereb ên Kerkûkê[biguherîne]
  • Em piştgirîya serxwebûna Kurdistanê dikin û em jî di nav de [254]
Partiya Komûnîst a Karkeran ya Kurdistanê[biguherîne]
  • Serxwebûna Kurdistanê metirsiyên şerê kurdan û ereban ji holê radike[255]
Yekîtiya Zanayên Olî yên Kurdistanê[biguherîne]
  • Yekîtiya Zanayên Olî yên Kurdistanê bi daxuyaniyekê piştgiriya xwe bo referanduma serxwebûna Başûrê Kurdistanê ragihandin û diyar kirin: “Bi vê hêviya ku referandum bibe derwazeyek bo serxwebûna gelê Kurdistanê û gihîştin bi xewata dîrokî ya wan, ku rûbareke xwîn û qurbanî û deredeserî jê re hatiye pêşkêşkirin.”[256]
Partiya Êzidiyên Demokrat[biguherîne]
  • Sekreterê vê partiyê Heyder Şeşo dibêje ku em ê beşdarî vê giştpirsiyê bibin û em bi hemû hêza xwe ve piştgiriyê didin referandûmê[257]
Partiya Tirkmenelî[biguherîne]
  • Şêwirmendê Partiya Tirkmenelî Elî Miftî: Weke pêkhateya tirkmen em naxwazin bibin beşek ji dewleta nijadî ya kurdî, ku daxwazên me piştguh bixe. Em dixwazin li dewleteke medenî û dûrê îdeolojiya neteweperstî bijîn. Çawa kurdan weke pêkhateya duyemîn a Iraqe hemû mafên xwe bidest xistibin, em jî dixwazin bibin pêkhateya sereke û hemû maf û daxwaziyên me jî werin cîbicîkirin. Eger garantî bidin û mafên me biparêzin em li dijî vê biryarê nabin.[258]
YBŞ[biguherîne]
  • Fermandeyê YBŞê Heval Mazlûm: Hinek aliyên iraqî xwestin me razîbikin da ku dijitiya referandûma Başûrê Kurdistanê bikin lê em razî nebûn. Ji ber ku em piştgirî didin şingaliyan û kurdên êzidî da ku beşdarî referandûmê bibin[259]

Rojava[biguherîne]

Partiya Yekîtiya Kurdî bi awayek bihêz piştgiriya xwe ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê diyar kir[260]
Serokê PDKS Seîd Melle dibêje ku mafê serxwebûnê heqê gelê başûrê Kurdistanê ye, em piştgirya xwe didin wan û divê herkes bibêje erê[261]
Endamê PDKS Mihemed Îsmaîl jî dibeje ku ev karta giştpirsiyê tiştek mezin e ji bo kurdan li dijî Bexda ye[262]
Hediye Yusif ku hevseroka Federasyona Bakurê Surya-Rojava ye dibêje ku giştpirsî kareke navxwoyî ya Iraqê ye û mafê gelê Kurdên başûrîye ku çarenivîsa xwe bellî bikin.[263]

Rojhilat[biguherîne]

Partiya Komala di derbarê giştpirsîyê de daxûyaniyek da û piştgiriya xwe bo vê biryarê anî ziman [264] [265].
Di daxuyaniyekê de PDKİ piştgiriya xwe anî ziman [266] [267]
Di daxuyaniya serokayetiya vê partiyê de giştpirsîya gelê Başûrê pîroz dike û piştgiriya xwe tînin ziman [268]
Rêxistina ciwanan ya ser bi Partî Azadî Kurdistan, Rêkxirawî Lawanî Azadî Kurdistan jî di daxuyanîya xwe de pîrozbahî li gelê Kurd taybetî gelê başûrî kir[269].

Diyaspora[biguherîne]

Komeleya Nivîskarên Kurd li Swêdê[biguherîne]
  • Referandûm a serxwebûna Başûrê Kurdistanê dê bibe pêngava yekem ya serxwebûna Kurdistana mezin û dê bibe derfeta sererastkirina dîrokê. [270]
  • Serokê vê komeleyê Nezîr Akat dibêje dê konferans û semîneran li dar bixe. Nivîskar û balyozê berê yê Swêdîİngmar Anderson dê beşdarî konferansê bibe ku 2 pirtûk li ser Kurdan nivîsandine. Di konferansê de jibilî pirtûkan wê mijara lidarxistina referandûmê bê axaftin û gotûbêjkirin[271]
Komkar[biguherîne]
  • Komkarê ji bo biryara referandûmê daxuyanîyek da ku ew piştgiriyê didin referandûmê[272]
Kurdên Qazaxistanê[biguherîne]
  • Berpirsê Komelgeha Hêvî bo dostayetiya kurd û Kazaxistan li welatê Kazaxistan Dr. Mihemed Ehmed Berazî got ku kurdên vir piştgiriyê didin giştpirsiyê [273]
Federasyona Komeleyên Kurdistanê yê li Swêdê[biguherîne]
  • Serokê vê rêxistinê Keya Îzol dibêje li Swêdê piştgiriyeke xurt heye ji bo referandûmê û got ew dê festîvaleke mezin li Swêdê li dar bixin û di panel û konferansan de piştgirya giştpirsîyê bikin[274]
Enstîtuya Kurdî ya Parîsê[biguherîne]
  • Serokê vê enstîtuyê Kendal Nezan got ku wan li gel Zaningeha Soranê konferansek li Parîsê da destpêkirin di derbarê giştpirsî de ji bo raya giştî ya Frense agahdar bikin. [275]
Hevkariya Partiyên Kurdistanî li Almanyayê[biguherîne]
  • Hevkarîya Partîyên Kurdistanî li Almanyayê dê 28ê gelawêja 2017ê de Festivala Referandûma Serxwebûna Kurdistanê li Kolnê lidar bixe [276]
KNK[biguherîne]
  • Giştpirsî mafê Kurda ye û em piştgirî didin[277]
Fêdrasyona Kurdên Qazaxistanê[biguherîne]
  • Serokê Fêdrasyona Kurdên Qazaxistanê û Serokê Şanda Komeleyên Kurdên Sovyeta Berê, Dr. Kînyazê Îbrahîm Mîrzoyêf dibêje, erkê ser milê her kurdekî ye ku bi hemû awayekî piştgiriyê bide referanduma Herêma Kurdistanê, ji ber ku serxwebûna Başûr ya hemû kurdan e[278].

Helwesta dewletan di derbarê vê biryarê de[biguherîne]

Flag of the United States.svg DYA
Em biryara gelê Kurd têdigehin û heqê wan e lê niha wextê referandûmê nîne.[279][280][281]
Serokê Artêşa Emrîka Joseph Dunford got ku ev meseleya naxwoyî iraq e, biryar ya gelê Îraq e [282]
Almanya
-Wezîrê Derve Sigmar Gabriel: Min bi endîşe ev agahî zanî, niha şerê li dijî DAİŞê heye. Ev biryara yekalî em hişyar dikin. [283] [284]
-Serokwezîrê Elmanya Angela Merkel got ku em dixwazin di Îraqeke yekparçe de Kurdistanek hebe[285]
-Berdevkê Hikûmeta Almanyayê Martin Schaefer got ku li herêmê keseke eger, sînorê xwe yekalî bixwaze biguherîne an jî bixwaze dewlet ava bike, bi agir dilîze.[286]
Tirkiye
-Wezareta Derve: Em piştgiriya yekbûna Îraqê dikin, ev pêngava referandûmê xeletiyeke mezin e û yekbûna Îraqê xeta me ya sor e. [287]
-Serokê Hikûmetê: Em yekîtiya axa Iraqê dixwazin.Ev biryar bi bê berpirsiyarî hatiye girtin.[288] [289]
-Parlamenterê AKPê yê Amedê Galip Ensarioğlu dibêje ku divê herkes rêzê ji bo biryara gelê Kurdistanê bigire[290]
-Serokkomarê Tirkiye R.Tayyip Erdogan dibêje ku Başûrê Kurdistanê dê ji ber vê giştpirsîyê poşman bibe û em vê biryarê rast nabînin [291]
-Parlamenterê AKP Orhan Atalay dibêje ku Dewleta Kurdistanê ya serbixwe bo Tirkiyê nabe kêşe [292]
-Saziya Asayişa Netewî ya Tirkiyê (MGK) ragihand, ku referanduma Başûrê Kurdistanê şaşiyeke mezin e û dê encamên nebaş bi xwe re bîne[293].
-Berdevkê Serokkomarê Tirkiye İbrahim Kalın got ku em dixwazin Başûrê Kurdistanê ji xeletiya giştpirsîyê vegere da ku rewşa herêmê aloztir nebe[294]
Îran
-Berdevkê Wezareta Derve Behram Qasimî: Em piştgiriya yekbûna axa îraqê dikin. Ev biryar wê bibe sedema pirsgirêkên nû.[295][296]
-Rêberê Îranê Ayetullah Elî Xaminêyî û Serokomarê Îranê Hesen Ruhanî ji serokwezîrê Iraqê Heyder Ebadî re gotiye ku em naxwazin Iraq parçe bibe û her wisa em rê nadin Iraq parçe bibe[297]
-Bi dûçûna rojnameya Erebî Asharq Al-Awsat, Îran bi hinceta DAÎŞ dixwaze Kerkûk û derdora wê dagir bike. Bi dûçûna vê rojnameyê çavkaniyên wan berpirsiyarên ewlehiya Kurdistanê ne[298]
-Berdevkê Wezareta Derve ya Îranê Behram Qasimî: Yekparçebûna xaka Iraqê ji bo Îranê pir giring e, lewma helwesta wan a derbarê giştpirsiya Başûrê Kurdistanê de nayê guhertin, li ser vê yekê danûstandinan jî nakin[299]
-Serfermandarê Hêzên Çekdarên Îranê Muhemed Baqirî: Ev mijar bi ti awayî ji aliyê cîranê Iraqê ve nayê qebûlkirin û parastina serxwebûn û yekparçeyiya Iraqê di berjewendiya tevahiya netew, mezheb û pêkhateyên wî welatî de ye[300]
Belçîka
-Cîgirê Serokwezîrê Belçîkayê Jan Jambon ji ber giştpirsîya Kurdî got ku mafê her neteweyê ye ku çarenivîsa xwe bellî bike[301]
-Balyozê Belçîkayê Mr Hendrik Van de Velde dibêje ku ta niha ti dijîtîya Hikûmeta Belçîkayê nîne li dijî giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê[302]
-Serokê Herêma Flandersê Geert Bourgeois got ku Em rêzê ji biryara gelê Kurdistanê re digrin. Eger kurd ji bo serxwebûnê gavan biavêje, divê em qebûl bikin û rêzê li hember vê biryarê bigrin. Şandina nûneran ji bo çavdêriya referandûmê jî di destê hikûmeta belçîkayê de ye[303]
Îsraêl
-Cigîrê Serokê îsraêlê yê berê ku ji partiya Lîkud e Gideon Sa’ar ji hikûmeta Îsraêlê xwest ku alikariya serxwebûna Kurdistanê bikin [304]
-Endama partiya Yekitiya Sîyonistan jî ji Hikûmetê xwest ku alikariya Kurdistanê bikin. [305]
-Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu :“Pêwîst e Kurdên Iraqê dewleta xwe ya serbixwe hebin, ew wêrek û qehreman in. Dostên rojava û dostên nirxên rojava û me ne.” [306]
Iraq
-Berdevkê Hikûmeta Îraqê Saad el Haditi dibêje ku bêyî Bexda ti biryar nayên dayîn, heqê tu kesî nîne. [307] [308]
-Sikreterê Partiya Komûnîst a Iraqê Raîd Fehmi got em piştgiriya serxwebûna Kurdistanê dikin [309]
-Serokwezîrê di daxuyaniyekê de got ku herçend em hevfikir jî bin li gel Kurdan, rêza me ji bo wan heye lêbelê ev biryar bêwext çêbû[310]
-Serokê Fraksiyona Dewleta Qanûnê û serokwezîrê berê yê İraqê Nûrî Malikî got ev biryar fitne ye[311]
-Şêwirmendê Serokê Îraqê Ebdillah Elyaweyi got ku tu kes li dijî giştpirsîyê nîne lê dibe ku wextê giştpirsîyê ne durist be. Wek din divê tenê li daxuyanîyên fermî binêrin. Em bawerin ku giştpirsî wê di wextê xwe de bêpirsgirêk bê kirin[312]
-Serokê parlamentoya Iraqê Selîm Cuburî piştî hevdîtina xwe ya li gel Mesud Barzanî daxuyanî da û got ; Em ne li dijî giştpirsîyê ne lê divê her tişt li gor makezagonên Iraqê bê kirin[313]
-Wezîrê Derve yê Iraqê Îbrahîm Ceferî derbarê referandûma Başûrê Kurdistanê de hişyariya acizbûna welatên cîran da û diyar kir, ku divê dema referandûmê baş were destnîşankirin.[314]
-Rêberê Tevgera Sedir a Iraqê Mûqteda Sedir ji Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî xwest, pêvajoya referandûma Başûrê Kurdistanê paşve bixe.[315]
-Endama fraksiyona Ehrarî ya ser bi tevgera Sedir li parlamentoya Iraqê Macîde Temîmî dibêje ku mafê kurdan heye ku çarenivîsa diyar bikin û serxwebûna xwe ragehînin[316]
-Serokomarê Iraqê Fûad Masûm: Ez ne li dijî rapirsiyê me, lê ew babet girêdayî bi rewşa navxweyî û derve ye, wek welatên herêmê û cîhanê. Heger hevkariyê li dirustbûna wê dewletê bikin, ewê bibe.[317]
-Serokê Yekîtiya Parlementerên Kurdistanê Nîmet Abdulla:Ev giştpirsî ya hemû aliyên Kurdî ye. Divê PDK bo çareseriya vê pirsgirêkê serkêşiyê bike, li aliyê din jî divê Goran dev ji hemû pirsgirêkên din berde û di vê mijarê de berpirsyariya xwe bicih bîne.[318]
-Serokê hevpeymaniya niştimanî ya Iraqê Emar Hekîm berî sê mehan gotibû tenê Îsraîl dê serxwebûna Kurdan qebûl bike[319]. Piştî berî sê rojan di seredana xwe ya Îranê de dibêje ku ew dê hewl bidin rêya giştpirsîyê bigirin[320]. Piştî van daxuyanîyên Emmar El Hekîm, şêwirmendê ragehandina serokatiya herêm bersiv da wî û got bila li şûna me spasîyê li îsraîlê bike[321]
-Wezîrê Berevaniya Iraqê Îrfan Xeyalî got giştpirsî babeteke siyasî ye û ti peywendiya artêşa Iraqê bi giştpirsiyê re nîne.[322]
Sûrî
Wezîrê Aştiya Civakî yê Sûriyê Elî Heyder got Di nav van şert û mercan de dema referandûmê ne guncayî ye. Iraq û Herêma Kurdistanê di nava rewşa şer de ne, divê karê pêşîn têkbirina terorê be[323]
Erebistana Siyûdî
Vê dewletê helwesteke resmî nediyarkiriye lê li ser torên civakî hemwelatiyên vê dewletê piştgirî didin biryara referandûmê [324]
Keyaniya Yekbûyî
-Wezîrê Karên Derve yê Birîtaniyayê Boris Johnson, helwêsta welatê xwe li hember encamdana giştpirsiya bo serxwebûna Kurdistanê eşkere kir û dibêje , divê her gava bo serxwebûnê bê avêtin bi rêkeftin ligel Bexdayê be.[325]
-Balyozê Keyaniya Yekbûyî Frank Baker dibêje ku divê ev rêkeftin li gel Bexdayê bê çareser kirin. Otoriteya yekemîn Bexda ye. [326]
Rûsya
-Berdevka Karên Derve yê Rûsya Maria Zakharova dibêje ku em piştgirên Îraqeke yekgirtî ne û her wisa em mafên hemû gelan jî dixwazin ku yek ji wan jî Kurd in[327]
-Li gor nûnerê PDKê Dr. Xoşewî Mela Îbrahîm, Rûsya li dijî referandûmê nîne û wê piştgiriye bide referandûmê[328]
-Sekreterê Giştî yê Ciwanên Rûsyayê ye bi nave Derya Şarova ku girÊdayî partîya Vladimir Putin in di nameyeke fermî de Ciwanên Rûsyayê yên ser bi partiya Serokê Rûsyayê Velademir Putin piştgiriya xwe ji proseya referandoma serxwebûna Kurdistanê re ragehandin.[329]
-Wezîrê Derve yê Rûsî Sergey Lavrov :Ev giştpirsî mafê Kurdan e lê divê bi awayekî aştîyane ev proses birêve biçe[330]
Katalonya
Serokê Katalonyayê Carles Puigdemont (Karles Pucdemon) pîrozbahiyê li herêma Kurdistanê dike.[331]
Yekîtiya Ewropayê
-Wezîrên derve yên Yekitiya Ewropa di daxuyanîya xwe ya hevbeş de got ku ew li dijî biryarên yekalîne û ew piştgiriyê didin İraqeke yekparçe [332]
-Parlamenter û Berdevkê Komîsyona Karûbarên Derve yê Parlamentoya Ewropayê Charles Tannock got, ti kes di wê baweriyê de nîne, ku kurd hêjayê dewleta serbixwe nebin[333]
Qazaxistan
Bi dûçûna nûnerê PDKê Dr. Mihemed Ehmed Berazî, Qazaxistan amade ye ku alîkarî bide giştpirsîya serxwebûna Kurdistanê[334]
Awistirya
Serokwezîrê Awistirya Christian Kern dibêje ku Em çalakiyên gelê kurd ên taybet di dema şerê terorê û DAIŞê de bilind dinirxînin. Kurdan di vê oxirê de keç û xortên xwe kire qurbanî. Em rêzê ji vê yekê re digrin.Derbarê referandûmê de çend pirsên me jî hene. Eger dema wê hat, emê nêrîna xwe bînin ziman [335].
Holenda
Konsola Holenda ya giştî Janet Alberda got ku ev giştpirsî wek hevxebatekê li gel Bexda were çareser kirin.[336]
Îtalya
Nûnera Hikûmeta Herêma Kurdistanê ya Îtalya û Vatîkanê Rêzan Salih dibêje ku Îtalya di heman demê de dibêje ku em ji îrade û biryara gelê Kurdistanê re rêzdar in û em ê piştgirî bidin biryara destnîşankirina dahatûya gelê Kurd [337]
Japon
Konsulê Japonya yê li Herêma Kurdistanê di hevdîtina xwe de de ragihand ku welatê wî rêzê ji daxwazên gelê Kurdistanê û mafên wî yên rewa digire.[338]
Neteweyên Yekbûyî
[339]
Skotlenda Skotlenda
Partiya Karkeran a Netewî ya Skotlandayê (SNP) ragihand ku dê ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê nûnerekê xwe bişîne Herêma Kurdistanê[340].
Urdun Urdun
Bi dûçûna Hêmîn Hewramî helwesta Urdunê ji bo giştpirsiyê erênî ye[341].

Helwesta rêxistinên serbixwe[biguherîne]

Nêrîn û xebatên medyayî[biguherîne]

Nêrînên medyaya navxwe[biguherîne]

  • Ekrem Önen-Referandûm, Reaksîyona Rûsya, Amerîka û DYA yê-Basnews
″Di yasaya Iraqê de ne diyariyek di pirsa referandûmê de heye, tu tiştekî konkret ku kurd dikarin an nikarin referandûmê pêk bînin nîne. Her weha niha tu hiqûqek navnetewî nîne ku kurd jî li gor wê bimeşin. Kurd divê bi xwe biryar bidin. Ji ber pirsa serxwebûnê pirsa miletekî bi xwe ye ku ew di paşerojê de dixwaze çawa bijî? Ev mafê rewa yê miletê kurd e. Tişta kurd lê miqatebin balansa hêzên navnetewî ye. Ev balans jî îro ji kurdan re gelek musaîde.Heger em li miletên li jor ku min behs kir binêrin hemû an bi alîkariya DYA an bi alîkariya Rûsya serxwebûna xwe îlan kirine. Lê ji kurdan re rewş îro ji a wan baştir e. Ji ber îro ne DYA ne Rûsya û ne jî YA ne li dijî serxwebûna kurda ne. Beyanên wezaretên derve yên DYA, Rûsya û YA pozîtîvin, her çiqas hinek ji medya kurdan desînformasyon dan ku xwedêgiravî wek ev hersê alî li “dijî” referandûmê ne. Lê di rastiya xwe de beyanên wezaretên derve ên DYA, Rûsya û Almanya tê gotin li “dijî referandûmê” ne rast e, hinek ji medya kurdan gotina ku li “dijin” ji ku anîn nizanim ev cihê pirsê ye? Gelo medya tirk, ereb û farisan kopi kirine. Hêjaye medya kurdî di pirsên weha cidî de li hilbijartina gotinên xwe miqatebe. Ji xwe dema mirov lê dinêre. Wek ku haya wan sê aliyan ji hev heye. Naveroka beyana hersê aliyan ev e ku “em terefê Iraqek yekgirtîne, piştgiriya referandûmê nakin, bes lazim e mafê miletê kurd li gor hiqûqa navnetewî bê parastin.″
″Her weha beyana van hersê aliyan ne stratejîke, konjukturele. Ji ber wek em dizanin beriya îlankirina referandûmê bi du rojan birêz Mesrûr Barzanî li DYA bû û birêz Neçîrvan Barzanî jî li Rûsya bû, piştî vegeriyan bi du rojan kurda îlana referandûmê kirin. Ez ne bawerim birêz Mesûd Barzanî işareta pozîtîv ji DYA û Rûsya ne girtibe biryarek weha zû bi zû bide. Di van 30 salên dawî de alîkarî û piştgiriya van sê aliyan ji bo Başûr û Rojavayê Kurdistanê. Her weha hesabê van sê aliyan di warê stratejîk û aborî de li ser Kurdistanê, şîrketên navnetewî yên van sê aliyan li Kurdistanê hesabên dur û dirêj dikin. (EXXON MOBIL, ROSNEFT, E.ON). Divê kurd li beyana hersê aliya di derbarê referandûmê de wek startejîk erênî lê binêrin û têkiliyên xwe bi DYA, Rûsya û YA re dewam û xurttir bikin kurd bi piştgiriya wan tenê dikarin bighên armancên xwe. Dijminatiya wan bi tu awayî ne di berjewendiyê kurdan de ye. Dinya piştgiriyê dide referandûmê, niha her tişt maye li ser kurdan.″[343]
  • [344]
  • [345]
  • [346]
  • [347]
  • Referandûm têkiliyên Kurdistan û Tirkiyê têk nabe[348]
  • [349]
  • Dana Nawzar Jaf-Divê Dinya Kurdistaneke Demokratîk Biparêze-NRT: [350]
  • Diliman Abdulkader- Giştpirsiya Serxwebûnê ya Kurdan, Alavê Parçeker-NRT [351]

Nêrînên medyaya derve[biguherîne]

  • The Washington Post-Morgan L. Kaplan û Ramzy Mardini-Herêma Kurdistanê dê deng bide ji bo giştpirsîyê, tiştê ku dixwazî bizanî li vir e
″Ev giştpirsî dê wek mekanîzmeyeke zext li ser Bexdayê were bikaranin.Piştî ketina Seddam Huseyîn di 2003ê de; ji ber polîtîkayên mezhebî û parçeker yên Iraqê, yekbûna Kurdan roleke navbeynkar lîst, bi taybetî li ser sîyaseta bilind a prosesa çêkirina hikûmetê da. Lê herçend ev rol lîstîbe jî di dema Kurdan piştgirî daye Nurî El Malîkî, li wir Nurî El Malikî berê xwe da Kurdan û li dijî Kurdan ji serokwezîrtîya xwe hêz wergirt.
Wek din bi çavek din jî mirov dikare bibêje ku ev giştpirsî wek qumarekê di nav siyaseta Kurdan de. Partiya PDK ya bi serweriya Mesud Barzanî dixwaze vê giştpirsîyê bike, YNK bişert piştgirî dide. Partiyên din Goran û Komele Îslamî jî dibêjin ku heta parlamento aktîf nebe,ev dengdan neqanûnî ye. Ev dengên giştpirsîyê dê balansa di navbera partiyên Kurd de biguhere. Piştî sepana giştpirsîyê di 6ê mijdara 2017an de dê hilbijartinên parlamentoyê bê kirin.Eger ku ev dengdana giştpirsîyê bêmûşkîle derbas bibe dê ev partîyên ku aktîf di giştpirsîyê de dê giştpirsîyê wek stratejiya hilbijartinên bê ji xwe re bikarbinin.
Ev giştpirsî dê balanseke nû di navbera Hewlêr, Bexda û hêzên din de ava bike, her wisa di navbera siyaseta Kurdan ya di kaosê de. Her wisa dê firsendekê bide Kurdan ku ewqas ax di bindestê wan de di rêya serxwebûnê de lê ev nîşaneyeke bihêze ji bo siyaseta Kurdan ku li pişt DAİŞê de″ [352]


  • T24-Çetîn Çeko-Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê û hinek îhtîmal
″ Di makezagona Iraqê ya Berfanbara 2005ê de hatiye çêkirin de li ser dahatûya Kurd û Kurdistanê de hikmên zelal tune ne. Li rex vê di dûmahiya destpêka makezagona Iraqê de wiha dibêje; Ew grûbên Îraq pêkanî bi îradeya xwe ya azad kombûn e. Lê ev rastîyeke ku Kurd ne bi îradeya xwe azad, mecbûr mayîn e. Kurdan jî wate bi vê qanûnê ve kiriye ku çawa bi îradeya xwe ya azad li gel Îraqê ne, her wisa jî dê bi îradeya xwe ya azad ji Îraqê veqetin. Her çend di makezagona Îraqê de li ser dahatûya gelan şîroveyek nebe jî di makezagona herêma Kurdistanê de behsa self-determînasyonê tê kirin.
Giştpirsiya serxwebûnê bi giştî di dinyayê de bi sê modelan tê şîrove kirin. Ya yekem modela Skotlendayê ku dema meclîsa lokal (Skotlenda) biryar bide meclîsa navendî (London, Brîtanya) vê biryarê qebûl dike. Modela duyem ya Spanyayê ye ku dema meclîsên katalan, bask hwd biryarê bide jî bêyî meclîsa navendî (Madrîd) biryar nayê qebûlkirin. Lê ev giştpirsîya Başûrê Kurdistanê divê li gor modela Kosovayê bê şîrovekirin. Di modela Kosovayê de ne tenê meclîsên lokal û navendî, her wisa dewletên derve, dewletên împeryal jî xwedî helwest û biryar in″ [353]
  • Asharq Al-Awsat - Amir Taheri - Giştpirsîya Kurdî: Mela Mistefa dikare çi bike
″ Ev nêzî sedsale ku elîtên Kurd xeyala serxwebûnê dikin, ne tenê li Îraqê, li Tirkiye, li Îran û li Sûriyê jî girîng e. Rêya rizgariyê di nav serok û rêberên Kurd de metoda herî girînge ku bikartînin. Bo mînak: Qazî Muhemmed yê ku Komara Mehabad ya kêmtemen avakirî wiha difikire. Divê pêşiyê otonomîya Kurda di nav dewleta Îranê de bê qebûl kirin. Paşî zimanê kurdi di dibistan û rêvebirina dewletê de bê bikaranîn û di dawiyê de divê hilbijartinên lokal kontrola dewlet û mijarên sosyal bike. Mela Mistefa Barzanî jî li pêşiyê edalet ji bo Kurdên Îraqê dixwast ku 20% Kurd bûn, ne têkildarê Iraq û Iraqiyan bû. Piştî edalet azadî dixwest, di dawîyê de jî fikra wî serxwebûn bû. Sedam gelek caran propaganda dikir ku Barzanî bi piştgiriya dijminan Îran jî di nav de dixwazin Îraqê parçe parçe dike. Ebdirrehman Qasimlo jî li pêşîyê demokrasî bo Îranê dixwest, piştî wê otonomî bo kurdan.
Qazî Muhemmed, Barzanî û Qasimlo ne popûlîst bûn, berhemên heqîqî yên Kurdan e ku ji cesaret û aqlê selîmê Kurdan da derketî ne. Mînakeke din bavê PKKê Evdila Öcalan di rêbaza xwe de pêşikî da ruxandina dewleta Tirk ya kapîtalîst berî serxwebûna Kurdistanê. Stratejiya xwedetermînasyonê ji parçekirina dewletê de cudatir e.
Gelek mînakên serxwebûnê hene ku yek ji wan Deklarasyona Serxwebûnê ya Yekalî ye ku li Rodezya hatiye ceribandin lê serneketiye. Mînaka Çekoslovakyayê heye ku bi rizaya her du dewletan bûye du parçe. Wek din mînaka Tîmora Rojhilat heye dema ji Endonezya veqetiya lê ev veqetîn bi xwûnê bû.
Xeyal bikin ka di vê rewşê de dê Mela Mistefa çi bike ? [354]
  • The Washington Post- [355]
  • Washington Times [356]
  • Al Monitor-Motîfên Pirsgirêka Kurdên Iraqê Li Pişt Dengên Giştpirsîyê ye-İbrahim Malazade [357]
  • Al Monitor-Ji bo Serxwebûna Kurdistanê Petrolên Kerkûkê dê Rolek Mezin Bilîze- Kamal Chomani [358]
  • Al Monitor -Kongreya DYAyê, Kurdistanê bi birîna alikariyê tehdît dike ger di gel Bexdayê têkiliyan bibire- Bryant Harris [359]
  • Al Monitor - Sedemên Dijberiya Îranê li Dijî Giştpirsîya Kurdistana Îraqê- Arash Karami [360]
  • Al Monitor- Serxwebûna Kurdan ya li Îraqê ji Giştpirsîyê Zêdetir e- Cengiz Çandar [361]
  • Al Monitor- Giştpirsîya Serxwebûna Kurdistanê Îranê dixe di noqteyeke girîng de- Fazil Hawrami [362]
  • Al Monitor- Kurdên Şîe(Kurdên Feylî) li dijî serxwebûna Kurdistana Îraqê derdikevin-Ali Mamouri [363]

Hevpeyvînên Mesud Barzanî[biguherîne]

  1. Foreign Policy : [364] [365]
  2. France24 : [366] [367]
  3. The Washington Post :Serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî bi navê Wextê Kurdistana Îraqê hat ku li ser giştpirsîyê biryara xwe bide gotarek nivîsî [368] [369]

Nêrînên kesayetan[biguherîne]

  • Jan Dost-Romannivîs û Helbestvanê Kurd : “Her Kurdek ji Ciwanro û ta Efrînê di dilê wî xwena welatekî azad û Kurdistaneke serbixwe heye. Ew kesên li hemberê wê ne jî, di bin bandora tiştine nebaş de ne.”[370]
  • Gerard Chaliand- Lêkolîner û nivîskarê Frensî : “Dibe vê carê Amerîka li Rojhilata Navîn peyrew bike, ku rê bo damezrandina Kurdistaneke serbixwe xweş bike.”[371]
  • Abdullah Gül- Serokkomarê Tirkiye yê berê : “Divêt Îraq yekparçe bimîne,, her parçe bibe dê herêm tevlîhev bibe û li welatên din jî ev pirsgirêk derkeve” [372]
  • Denise Natali- Lêkolîner di Zaningeha Parastina Netewî ya DYA de: Giştpirsiya serxwebûnê eger were rêvebirin wê tesîrê li ser gelek pirsgirêkên kûr yên herêmê bike. Yekemîn bawerbariya gel ji bo Mesud Barzanî dê zêde bibe, duyemîn dibe ku partiyên Kurd tifaq bin, sêyemîn jî dê kurd li dijî Bexda û grûbên din bihêz bibin.
Lê ev encam şans nade ku kurd bibin dewlet. Hêzên herêmî vê dewletê nas nakin, Herêma Kurdistanê nikare xwe xwedî bike û sinorên ku Kurdistan tê nav kirin jî xwedî pirsgirêkin di nav Iraqiyên din de [373]
  • Gareth Stansfield: Birêvebirina referandûmê di 25ê îlonê de, pêngaveke erênî ye û xaleke girîng e ji navçeyên ku niha di rewşeke hestiyar re derbas dibin. Karvedana encama referandûmê jî ji serkirdayetiya Kurd re girîng e bo çawaniya danûstandinê ligel wê bikin û çawa daxwaza gel bigihînin meydana navdewletî, ku ew qonax ji qonaxa birêvebirina referandûmê girîngtir e.[374]
  • Bill Park: Ya girîng ew e ku referandûm bi rê ve biçe. Dibe ku hin xelk bibêjin ku niha ne dema guncaw e bo referandûmê, lê di baweriya min de niha baştirîn û guncawtirîn dem e bo referandûmê. Encamên referandûmê hêz û rewatiyê dide serkirdayetiya Kurd ku bo serxwebûna Kurdistanê dest bi danûstandinê ligel welatên cîran bikin.[375]
  • Ronald H. Griffith (Cîgirê sekreterê giştî yê berê artêşa DYAyê) :Ez hêvî dikim ku serokên Ewropayî û serokê dewleta me piştgiriya serxwebûna Kurdistanê bikin. Serfiraznebûna me ew bu ku di dema Yugoslavya parçe bûyî me alîkariya wan nekir. Ji ber vê gelek komkujî çêbûn, mirov hatin kuştin. Heta me ev rewş fêhm kir, her tişt qediya bû.[376]
  • Bernard-Henr Levy (Zana û Feylsefê Frensî: piştevaniya li serxwebûna Kurdistanê piştevanî li demokrasiyê ye û rêzgirtin e li mafê kêmîneyên neteweyî û olî. Piştevaniya li serxwebûna Kurdistanê, piştevanî ye li wekheviyê.[378]
  • Joschka Ficher (Wezîrê derve û cîgirê Serokwezîrê berê yê Almanyayê): herçend Kurd ne dewlet jî bin, diyarkirin hêzek ku dikarin bibin dewlet in. Qehremaniya Kurdan hemberî DAIŞ nîşan a vê yekê ye. Di herêmê de hevkarê herî bibawer Kurdistan e. Bi destkeftinên xwe Kurd ji alî siyasî û serbazî ve jî ber bi rêya serxwebûnê dane rê.

Çavkanî[biguherîne]

  1. "Serok Barzanî pêşwaziya Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî kir". presidency.krd. 30/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  2. "Barzani'den BM Genel Sekreteri'ne: Referandum yapacağız". Rûdaw. 30/3/2017. Standin: 13/07/2017. 
  3. (tirkî) "Barzani'den bağımsızlık referandumu açıklaması". Sputniknews. 31/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  4. "PDK û YNK li ser referandom û alaya Kurdistanê dicivin". BAsnews. 02/04/2017. Standin: 13/07/2017. 
  5. (tirkî) "BM: Kürdistan'ın bağımsızlığı konusunda bilgilendirildik". Kurdistan24. 23/05/2017. Standin: 13/07/2017. 
  6. "Barzanî li Bulgaristanê referanduma serxwebûnê kire rojev". Rûdaw. 25/5/2017. Standin: 13/07/2017. 
  7. (tirkî) "BM referandumda tarafsız olacak". Rûdaw. 13/6/2017. Standin: 13/07/2017. 
  8. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=9X37PvhadBE=
  9. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620176
  10. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UHVvyUMSjxw=
  11. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620177
  12. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358739?highlight=WyJrb21lbCIsImtvbWVsJ2kiLCJrb21lbCdlIiwia29tZWwnaW4iXQ==
  13. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358739?highlight=WyJrb21lbCIsImtvbWVsJ2kiLCJrb21lbCdlIiwia29tZWwnaW4iXQ==
  14. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/357301?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd
  15. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358783?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd
  16. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359008
  17. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359040
  18. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/050720176
  19. http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=dwVqujAFrrk=
  20. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101603
  21. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100720174
  22. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110720175
  23. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110720176
  24. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363191
  25. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363201
  26. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720174
  27. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=hmCUPf1kX9M=
  28. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Zoi4QSMSHJE=
  29. http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bG5G/fSQMAY=
  30. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820175
  31. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/14082017
  32. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820175?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE
  33. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170820173?
  34. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/371941
  35. http://www.rudaw.net/mobile/english/business/12062017
  36. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/356782?highlight=WyJoaWxiaWphcnRpbiJd
  37. http://www.rudaw.net/mobile/turkish/middleeast/iraq/170620172
  38. http://www.rudaw.net/mobile/turkish/kurdistan/1706201711
  39. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280620171
  40. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820177
  41. http://www.kurdistan24.net/ku/news/42ba6d62-7fc2-4ad8-927b-9a7e3f799226
  42. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7b2ba8b6-f81e-45d9-810c-5ec38cd147d6
  43. http://www.kurdistan24.net/ku/news/5c929244-9d2e-422d-af2f-d2e54457c208
  44. http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=dFXNy4m8bE0=
  45. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=wXRqStC4QIQ=
  46. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XCVV+aUoEOE=
  47. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=NoRLkRDH2qM=
  48. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201714?keyword=taleban%C3%AE
  49. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201724?keyword=taleban%C3%AE
  50. http://www.krdnews.com/news/kurdistan/kurt-diasporasi-bagimsizlik-referandumunda-oy-kullanabilecek
  51. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620179
  52. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620174
  53. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140620177
  54. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190620174
  55. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/170620172
  56. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=EhP6yOfu80o=
  57. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=jLoqw/zM1ZE=
  58. http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/2006201710
  59. http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35687
  60. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101293
  61. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358446
  62. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358751?highlight=WyJrb21pc3lvbmEiLCJiaWxpbmQiLCInYmlsaW5kIiwiYmlsaW5kJyIsImtvbVx1MDBlZXN5b25hIGJpbGluZCJd
  63. http://www.kurdistan24.net/ku/news/b75bd95c-d996-47b5-ab98-185feeb6f489
  64. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359299
  65. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359354
  66. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=kB3WhBg9+qo=
  67. http://www.kurdistan24.net/ku/news/32d2d5f4-9527-494d-b296-2fd75d4a3c43
  68. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361738
  69. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364725
  70. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15664
  71. http://foreignpolicy.com/2017/07/18/iraqi-kurds-want-america-as-their-divorce-lawyer-kurdistan-referendum-independence/
  72. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360557
  73. http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35682
  74. http://www.kurdistan24.net/ku/news/0023c82b-b52e-423b-8be9-43e55672305d
  75. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/365032
  76. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240620177?keyword=%C3%AEran
  77. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/010720175?keyword=%C3%AEran
  78. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/020720177?keyword=%C3%AEran
  79. http://www.rudaw.net/english/kurdistan/030720175
  80. http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35795
  81. http://www.rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=314140
  82. http://www.rudaw.net/kurmanci/business/200720171
  83. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030720172?keyword=%C3%AEran
  84. http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13960415000241
  85. http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35826
  86. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362395
  87. http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1445/15/Hevditinen-Serok-Mam-Celal-li-irane-didominarabic
  88. http://cabinet.gov.krd/a/d.aspx?s=040000&l=16&a=55745
  89. http://www.kurdistan24.net/ku/news/e35c19e7-926c-4286-a61b-fec61f269b72
  90. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160720176?
  91. http://www.irna.ir/tr/News/3505401/
  92. http://www.rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=316615
  93. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2007201712
  94. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15444
  95. http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/11072017
  96. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/363402
  97. http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UHVvyUMSjxw=
  98. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201724?keyword=taleban%C3%AE
  99. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100720174
  100. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363147
  101. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364403
  102. http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=77540
  103. http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/11072017
  104. http://www.nrttv.com/Rifrandom/detail.aspx?Jimare=77409
  105. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/230620175?keyword=YNK
  106. http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1441/15/YNK-u-Goran-Yekreziya-nistimani-bo-pirsen-nistimani-yen-carenivissaz-be-durustkirinarabic
  107. http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1442/15/Hewlen-YNKe-bo-bemerc-aktifkirina-parlementoye-berdewam-earabic
  108. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363546
  109. http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=41627
  110. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364322
  111. http://www.basnews.com/index.php/kr/reports/367552
  112. http://www.kurdistan24.net/ku/news/0e8e3504-747f-4f2b-bdeb-20efc149bfb2
  113. http://www.kurdistan24.net/ku/news/d1aae9f2-7682-493f-9c5d-9efff6d30268
  114. http://www.kurdistan24.net/ku/news/3a72f272-17c1-4aaf-ba05-63d046de4eb8
  115. http://www.knnc.net/en/full-story-61955-28-False#.WWek0oTyjIU
  116. http://www.rudaw.net/turkish/world/120720174
  117. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363501
  118. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361917?highlight=WyJnb3JhbiIsImdvcmFuJ1x1MDEzMW4iLCJnb3JhbidhIiwiJ2dvcmFuIiwiZ29yYW4nZGFuIiwiZ29yYW4nbFx1MDEzMSIsImdvcmFuJ1x1MDEzMSIsImdvcmFuJ25cdTAxMzFuIiwiZ29yYW4nbGEiXQ==
  119. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363527
  120. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363544
  121. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1707201723
  122. http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/0606201711
  123. http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1442/15/Hewlen-YNKe-bo-bemerc-aktifkirina-parlementoye-berdewam-earabic
  124. http://www.kurdistan24.net/ku/news/2f3d5228-4a94-4b2f-9deb-0fbb04ef7c07
  125. http://www.kurdistan24.net/ku/news/2b1e5c74-aaa9-41e8-8d30-a23997e50504
  126. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/24072017
  127. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359493
  128. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/290620173
  129. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360766
  130. https://www.youtube.com/watch?v=4MAp8TSHNrk
  131. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15634
  132. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15634
  133. http://tr.farsnews.com/world/news/13960526000035
  134. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/180820173?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE
  135. "Parêzgarê Kerkûkê ferman da: Alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî were bilindkirin". Basnews. 16/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  136. "Necmedîn Kerîm:Alay Kurdistanê li Tirkiyê hate bilindkirin çima wê li Kerkûkê neyê bilindkirin?". Basnews. 19/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  137. "Encumena Kerkûkê biryar da – Alaya Kurdistanê li ser dezgehên fermî tê bilindkirin". Basnews. 28/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  138. "Li hember biryara parlamentoya Iraqê, ala Kurdistanê li Kerkûkê tê bilind kirin!". Basnews. 02/04/2017. Standin: 13/07/2017. 
  139. "Selîm Cibûrî berî civîna Parlamentoya Iraqê bi Balyozê Îranê re civiya bû". Basnews. 01/04/2017. Standin: 13/07/2017. 
  140. "Parêzgarê Kerkûkê: Em guh nadin biryara parlamentoya Iraqê". Basnews. 02/04/2017. Standin: 13/07/2017. 
  141. "Encûmena Parêzgeha Kerkûkê:Em biryara Palamentoya Iraqê cîbecî nakin". Basnews. 01/04/2017. Standin: 13/07/2017. 
  142. "Li Daqûqê jî alaya Kurdistanê hat bilindkirin". Basnews. 30/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  143. "Li bajarokê Dubiz yê Kerkûkê jî alaya Kurdistanê hat bilindkirin". Basnews. 29/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  144. "Serokê Hoza Cibûr li Kerkûkê:Em ligel bilindkirina alaya Kurdistanê ne". Basnews. 28/03/2017. Standin: 13/07/2017. 
  145. "Îran:Bilindkirina alaya Kurdistanê li Kerkûkê bi awayeke cuda ji ala Iraqê ne destûriye". 28/03/2017. Standin: 03/04/2017. 
  146. http://www.kerkuk.net/?p=42259
  147. "Dadgehkirina Serokê Encûmena Parêzgeha Kerkûkê hat paşxistin". Kurdistan24. 3/07/2017. Standin: 13/07/2017. 
  148. "Kirkuk provincial council head to appear in court over raising Kurdistan flag". NRT. Standin: 13/07/2017. 
  149. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/365870
  150. http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iraq/170820172?keyword=rebwar
  151. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363495
  152. http://www.kerkuk.net/?p=42471
  153. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15628
  154. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720179
  155. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2907201713
  156. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/01082017
  157. http://www.oil.gov.iq/index.php?name=News&file=article&sid=1616
  158. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0108201712
  159. http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/25072017
  160. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2907201713
  161. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160820176?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE
  162. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170820171?keyword=iran
  163. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160820174?
  164. http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/05062017
  165. http://www.rudaw.net/kurmanci/business/23062017
  166. http://www.iraqoilreport.com/news/baghdad-may-ramp-legal-challenge-kurdish-crude-exports-23679/
  167. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360601
  168. http://www.kurdistan24.net/ku/news/3a02d647-da3a-41ad-9fc1-a6ef1d5866f8
  169. http://www.kurdistan24.net/ku/news/0d0c2751-93d7-4337-b7bd-dec485a05d69
  170. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070720176
  171. http://www.kurdistan24.net/ku/news/1f11ec91-c17b-480e-9e3a-0252a8ae7600
  172. http://www.kurdistan24.net/ku/news/3df65e0e-a750-40eb-b423-e2d0f0173ef2
  173. http://www.kurdistan24.net/tr/news/56d4b527-b391-47df-90a1-a35f4b2bc5c1
  174. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/03062017
  175. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120620172
  176. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620171
  177. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7a74a054-7718-4b7b-a2ba-05262989e370
  178. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/28062017
  179. http://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/erdogandan-yeni-suriye-operasyonu-sinyali-1911836/
  180. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/360332
  181. http://aa.com.tr/tr/politika/basbakan-yardimcisi-kaynak-afrinin-terorden-temizlenmesi-gerekecek/850491
  182. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7bbce650-a06c-4543-8947-5977bc5e86f8
  183. http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-ypg-turkey-idUSKBN19Q2CT
  184. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/07062017?keyword=iran
  185. http://www.kurdistan24.net/tr/news/0d3857bf-3f38-4618-bf72-4b4b7eb761f6
  186. https://thinkprogress.org/tillerson-calls-for-regime-change-in-iran-ad2ded82f945
  187. http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000180
  188. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/180620172
  189. http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000178
  190. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620174
  191. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40331504
  192. http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/syria/20062017
  193. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339480
  194. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/200620171
  195. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339487
  196. http://aa.com.tr/tr/dunya/ap-turkiye-ile-muzakerelerin-askiya-alinmasini-oneren-tasariyi-kabul-etti/855574
  197. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/090720171
  198. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/100720175
  199. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/middle-east/365094
  200. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/140620177
  201. "President Barzani to discuss independence referendum with Kurdistan parties". Rudaw. 6 June 2017. Standin: 26 July 2017. 
  202. "PUK: referendum should be held for independence". PUK Leadership Council. 21 June 2017. Standin: 26 July 2017. 
  203. "Kurdish Islamic body calls referendum ‘national and religious’ right". Rudaw. 13 July 2017. Standin: 26 July 2017. 
  204. "No party owns project of independence referendum: Kurdish Official". Iraqi News. 6 April 2017. Standin: 26 July 2017. 
  205. "Kirkuk working to form committee on independence referendum". Rudaw. 19 July 2017. Standin: 26 July 2017. 
  206. a b c "Iraq's Kurds question motives behind independence vote". Al-Monitor. 27 June 2017. Standin: 26 July 2017. 
  207. "Turkmens Prefer Kurds to Shi'ite-Dominated Baghdad Govt : Leader". Basnews. 24 July 2017. Standin: 26 July 2017. 
  208. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620179
  209. "Vote on Kurdish independence ‘risky’: Turkmen leader". Anadolu Agency. 9 June 2017. Standin: 26 July 2017. 
  210. "Partiya Tirkmenelî: Mafê tirkmenan garantî be em nabine dijberê serxwebûnê" (bi Kurdish). Rudaw. 29 July 2017. Standin: 29 July 2017. 
  211. "Vote on Kurdish independence ‘risky’: Turkmen leader". Anadolu Agency. 9 June 2017. Standin: 26 July 2017. 
  212. http://www.kurdistan24.net/ku/news/d6e934af-7140-4af0-84e2-c49944406b61
  213. http://www.krdnews.com/news/kuzey-kurdistan/hdpli-tascierden-referandum-mesajiyasasin-bagimsiz-kurdistan
  214. http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/358986
  215. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1106201719
  216. http://www.kurdistan24.net/tr/news/effcf638-bd78-48ac-8433-79417ec94e0b
  217. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359280
  218. http://www.hdp.org.tr/ku/kurdi/capemen%C3%AE/daxuyaniy%C3%AAn-capemeniy%C3%AA/referand%C3%BBma-serxweb%C3%BBn%C3%AA-ya-her%C3%AAma-kurdistan%C3%AA-mafek%C3%AE-rewa-%C3%BB-demokrat%C3%AEk-e/10635
  219. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357483
  220. https://anfkurdi.com/rojane/bayik-erdogan-u-qatar-siriken-hev-en-gunehan-e-81870
  221. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620172
  222. http://www.kurdistan24.net/tr/news/f4b5dbc0-03cd-4797-82d0-944c98aabba2
  223. http://www.nerinaazad.net/tr/news/actual/referendum/huda-pardan-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi
  224. http://www.kurdistan24.net/tr/news/5420036b-02f8-419e-a855-93fe60024a37
  225. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359600
  226. http://www.kurdistan24.net/ku/interview/59bf4a1e-7e03-4e40-8da0-c3ec4dc1bb83
  227. http://www.kurdistan24.net/ku/news/73b76d3b-1d42-46c2-9ce6-0ad06f898ad8
  228. http://www.kurdistan24.net/ku/news/9f0b0b3c-5ab8-4b8f-9ae4-e362274056ee
  229. http://www.kurdistan24.net/ku/news/8d8f9ccf-f367-413f-9143-61d8958d7e5a
  230. http://www.kurdistan24.net/ku/news/38a98600-503e-456e-a7c8-b6742c2eadcf
  231. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120720179
  232. http://www.kurdistan24.net/ku/news/22a40e8e-37ca-40a3-8e5e-ad8a9a030041
  233. http://www.kurdistan24.net/ku/news/48c948d4-8e25-4792-949e-a2162fbed0fa
  234. http://www.kurdistan24.net/ku/news/1f11ec91-c17b-480e-9e3a-0252a8ae7600
  235. http://www.kurdistan24.net/ku/news/59868593-b0ee-45bf-9d84-df1a777ea9dc
  236. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720172
  237. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620173
  238. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620179
  239. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620173
  240. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358512
  241. http://www.kurdistan24.net/ku/news/837e2023-b945-4c27-97e0-202a76c2f926
  242. http://www.kurdistan24.net/tr/news/3afc4452-d338-4ad5-b5d5-ee79595b9c21
  243. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101090
  244. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101176
  245. http://www.kurdistan24.net/tr/news/e5ef63e3-d010-4ecc-8f73-9d0bc38acb3e
  246. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101176
  247. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101153
  248. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/17062017
  249. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101137
  250. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359122
  251. http://www.kurdistan24.net/tr/news/d2a07bf9-f4ec-4ba9-9121-687b58aa4645
  252. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362029
  253. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361564
  254. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362019
  255. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361723
  256. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1207201713
  257. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170720172?keyword=ynk
  258. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720179
  259. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/300720177
  260. http://en.yekiti-media.org/kurdistan-independence-referendum/
  261. http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/
  262. http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/
  263. http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/
  264. http://komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1236&Jor=1
  265. https://kurdistanvoice.net/2017/06/14/komala-party-declares-its-support-for-kurdistan-independence/
  266. https://kurdistanvoice.net/2017/06/11/pdki-supports-the-kurdistans-independence-referendum-iran-opposes/
  267. http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/29041
  268. http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15396
  269. http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15397
  270. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7bc6c432-d07e-4b96-b104-3e7275087224
  271. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359586
  272. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357482
  273. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101271
  274. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359586
  275. http://www.kurdistan24.net/ku/news/0d9e34a9-e745-49ec-9784-df50745a5588
  276. http://www.kurdistan24.net/ku/news/70589b4a-3744-4a3c-8a69-a9ef2d013cb1
  277. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/361400
  278. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101760
  279. http://www.rudaw.net/english/world/080620172
  280. http://www.nydailynews.com/newswires/news/national/discourages-iraq-kurdistan-independence-vote-article-1.3232129
  281. http://www.ntv.com.tr/dunya/abd-disisleri-bakanligindan-ikbynin-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi,8qnVNvWSjk2vYpoJhV1H3Q
  282. http://www.kurdistan24.net/tr/news/060b5118-f209-4420-9474-69ec66657115
  283. http://www.auswaertiges-amt.de/sid_99613D083254FA06E6D730F46CC88844/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2017/170608-Unabhaengigkeitsreferendum_Nordirak.html
  284. http://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/09062017
  285. http://www.kurdistan24.net/tr/news/9643921e-6f6e-46ea-accc-947682da4fd5
  286. https://krd.sputniknews.com/ewropa/201706096223929-Almanya-referandum-Kurdistan-daxuyani/
  287. http://www.mfa.gov.tr/no_181_-ikby_de-25-eylul-2017-tarihinde-bagimsizlik-konusunda-bir-referandum-duzenlenmesi-yonundeki-karar-hk_.tr.mfa
  288. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/090620173
  289. http://www.ntv.com.tr/turkiye/basbakan-yildirimdan-kuzey-iraktaki-referandum-kararina-iliskin-aciklama,h-ek7FQJsU2g7W4Gg05nfg
  290. http://www.cnnturk.com/turkiye/ak-partili-ensarioglu-kurdistan-halkinin-kararina-saygi-duyulmali
  291. http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/cumhurbaskani-erdogan-katar-istemedikten-sonra-boyle-bir-seyi-asla-yapmayiz/855225
  292. http://www.kurdistan24.net/ku/news/8f2dbde6-338c-43b9-9c29-9edb07c8b09d
  293. http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/mgk-bildirisi-turkiye-sinirinda-teror-devleti-kurulmasina-asla-izin-vermeyecek/863522
  294. https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/79969/cumhurbaskanligi-sozcusu-kalin-filistin-ve-mescidi-aksa-yalniz-degildir.html
  295. http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=459650
  296. http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iran/10062017
  297. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/20062017
  298. https://english.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/isis-regroups-kirkuk-questions-surround-irans-plans
  299. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/10072017
  300. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/170720171
  301. http://www.nrttv.com/en/Details.aspx?Jimare=15016
  302. http://www.meri-k.org/belgian-ambassador-and-consul-visit-meri/
  303. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110720175
  304. http://www.jpost.com/Middle-East/Saar-calls-on-Israel-US-to-recognize-Kurdish-independence-496554
  305. http://www.jpost.com/Middle-East/Kurdistan-region-sets-independence-referendum-496343
  306. http://www.jpost.com/Middle-East/Netanyahu-to-Congressmen-Kurds-should-have-a-state-502336
  307. http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40219757
  308. http://www.nerinaazad.net/tr/news/regions/middleeast/bagdattan-bagimsiz-kurdistana-tepki
  309. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357444
  310. http://www.kurdistan24.net/tr/news/6f0945de-1568-4df0-9262-d6488ac3d188
  311. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/12062017
  312. http://www.kurdistan24.net/tr/news/38f5616d-8fdb-40cf-8883-a42ad75ffd00
  313. http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iraq/210620171
  314. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/040720171
  315. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/040720173
  316. http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/355684
  317. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7265409a-7193-4373-b6ea-d90cfb3d72c4
  318. http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/361287
  319. http://www.nrttv.com/En/Details.aspx?Jimare=14006
  320. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15427
  321. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362021
  322. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/240720171
  323. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/19062017
  324. http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/100620171
  325. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/130620172
  326. http://www.rudaw.net/english/kurdistan/120620173
  327. http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=40492
  328. http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357391
  329. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362734
  330. http://www.rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=318118
  331. http://evronews.net/ku/سەرۆکێ-کەتەلۆنیا-پیرۆزباھیێ-ل-ھەرێما/81942/
  332. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1906201718
  333. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120720174
  334. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101271
  335. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/230620173
  336. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15136
  337. http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/361539
  338. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101601
  339. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15647
  340. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190720174
  341. http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=102416
  342. http://www.rudaw.net/kurmanci/world/07062017
  343. http://www.basnews.com/index.php/kr/opinion/358648
  344. http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6548
  345. http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=40492
  346. http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=41546
  347. http://www.basnews.com/index.php/tr/opinion/358634
  348. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/358981?highlight=WyJyZWZlcmFuZHVtIiwiJ3JlZmVyYW5kdW0iLCJyZWZlcmFuZHVtJ3UiLCJyZWZlcmFuZHVtJ3VuYSIsInJlZmVyYW5kdW0nYSIsInJlZmVyYW5kdW0ndW5kYW4iLCJyZWZlcmFuZHVtJ3VuIiwicmVmZXJhbmR1bSciLCJyZWZlcmFuZHVtJ251biJd
  349. http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6618
  350. http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6944
  351. http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6884
  352. https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/06/21/what-you-need-to-know-about-the-kurdish-referendum-on-independence/?utm_term=.aa212815fda0
  353. http://t24.com.tr/yazarlar/cetin-ceko/guney-kurdistan-bagimsizlik-referandumu-ve-olasiliklar,16936
  354. https://english.aawsat.com/amir-taheri/opinion/kurdish-referendum-mullah-mustafa-might
  355. https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/06/21/the-quest-for-an-independent-kurdistan-enters-a-new-phase/?utm_term=.c0a011a38210
  356. http://www.washingtontimes.com/news/2017/jun/20/kurdish-independence-has-a-future/
  357. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iraq-kurdistan-independence-referendum-sulaimaniyah.html
  358. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/kirkuk-iraq-kurdistan-independence-baghdad-oil.html
  359. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/congress-threat-payments-krg-kurdistan-referendum-iraq.html#ixzz4lPESTVQr
  360. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iran-opposition-iraqi-kurdistan-krg-independence-referendum.html
  361. http://www.al- monitor.com/pulse/originals/2017/06/turkey-iraqi-kurdistan-independence-referendum.html
  362. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/07/iran-position-iraqi-kurdistan-independence-referendum.html
  363. http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/07/kurdistan-independence-referandum-shiite-feyli-kurds.html
  364. http://foreignpolicy.com/2017/06/15/i-want-to-die-in-the-shadow-of-the-flag-of-an-independent-kurdistan/
  365. http://www.kurdistan24.net/ku/news/64d8bc19-0a98-4d79-9cf2-8dd1fcfb85c7
  366. http://www.france24.com/en/f24-interview/20170621-exclusive-interview-independence-referendum-iraq-kurdistan-barzani-mosul
  367. http://www.kurdistan24.net/tr/news/55b51584-f9a3-4d17-a9d6-c3c58413cb79
  368. https://www.washingtonpost.com/news/democracy-post/wp/2017/06/28/the-time-has-come-for-iraqi-kurdistan-to-make-its-choice-on-independence/?utm_term=.33aacd370e85
  369. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2806201713
  370. http://www.kurdistan24.net/ku/news/f250d051-d166-4980-90cc-813c0f8c3274
  371. http://www.kurdistan24.net/ku/news/4ffaab5a-7820-40eb-9731-01c56dad7302
  372. http://www.kurdistan24.net/tr/news/0cb15a75-9fd9-4aa8-b8d4-61fa32aaa113
  373. http://www.dw.com/en/iraqi-kurds-to-hold-independence-referendum-in-september/a-39154881
  374. http://www.kurdistan24.net/ku/news/cc9d9c34-24fd-485d-adb2-9d3abdcc7bf2
  375. http://www.kurdistan24.net/ku/news/cc9d9c34-24fd-485d-adb2-9d3abdcc7bf2
  376. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15413
  377. http://www.basnews.com/index.php/tr/interviews/361305
  378. http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364355