Relatîvîteya giştî

Sîmulasiyoneke komputerî ya bi leza hêdî ya sîstema cot-qulên reş a bi navê GW150914, di saniyeya 0,33 çirkeyan de; ew wext qonaxên dawî yên nêzîkbûna spiralî, hevgirtin û aram-bûna piştî hevgirtinê (ringdown) li xwe digire. Qada stêrkan a li pişt çalên reş bi awayekî berçav tê şêwonguhertin û wisa xuya dike ku dizivire û diçe û tê; ew yek ji ber tesîra tund a lenzeya gravîtasyonê pêk tê, ji ber ku şûn-wext bi xwe ji ber zivirîna çalên reş tê şêwonguhertin û kişandin.

Relatîvîteya giştî ku wekî teoriya giştî ya relatîvîteyê û teoriya gravîtasyonê ya Einsteinê jî tê zanin, teoriya geometrîk a gravîtasyonê ye ku ji hêla Albert Einstein ve di gulana 1916an de hatiye weşandin û di fizîka modern de wekî ravekirina pejirandî ya gravîtasyona tiştên makroskopî tê qebûlkirin. Relatîvîteya giştî, relatîvîteya taybet berfireh dike û yasaya gravîtasyona gerdûnî ya Isaac Newton baştir û hûrtir dike; bi wî awayî, ew gravîtasyonê wekî taybetmendiyeke geometrîk a şûn û wextê (an jî şûn-wexta çar-alî) rave dike. Bi taybetî, xwarbûna şûn-wextê rasterast bi enerjî, momentûm û stresa her tiştê ku li wir heye, tevî made û radyasyonê, ve girêdayî ye. Ew têkilî bi rêya hevkêşeyên qadê a Einsteinê (ku sîstemeke hevkêşeyên dîferensiyel ên qismî yên pileya duyê in) tê diyarkirin. John Archibald Wheeler ew yek bi wî awayî kurt kiriye: "Şûn-wext ji madeyê re dibêje ka çawa tevbigere; made jî ji şûn-wextê re dibêje ka çawa biçe rewşa xwarbûnê."

Yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê ku gravîtasyona gerdûnî di mekanîka klasîk de vedibêje, dikare wekî pêşbîniyek ji relatîvîteya giştî ji bo geometriya şûn-wext a nêzîkî aşt li dora belavkirinên girseya sabît were dîtin. Lêbelê, hin pêşbîniyên relatîvîteya giştî ji yasaya gravîtasyona gerdûnî a Newtonê di fizîka klasîk de wêdetir in. Ew pêşbîniyên derbasbûna wextê, geometriya fezayê, tevgera laşan di gêrbûna serbest de û belavbûna ronahiyê vedihewîne, û firehbûna wexta gravîtasyonê, lenzkirina gravîtasyonê, sorbûna gravîtasyonê ya ronahiyê, derengiya wextê Shapiro, tekane û çalên reş vedihewîne. Heta niha, gî ceribandinên rêjeyiya giştî bi teoriyê re li hev kirine. Çareseriyên wext-girêdayî yên rêjeyiya giştî dihêle ku em tarîxa gerdûnê derxînin nav rabirdû û pêşerojê û çarçoveya nûjen ji bo kozmolojiyê peyda kirine, bi wî rengî bûne sebeba kifşkirina Teqîna Mezin û tîrêjên paşxaneya mîkropêlê yên kozmîk. Tevî danasîna hejmarek teoriyên alternatîf, rêjeyiya giştî hîn jî teoriya herî hêsan e ku bi daneyên ceribandinê re lihevhatî ye.

Lêbelê lihevhatina relatîvîteya giştî bi qanûnên fizîka kuantûmê re hîn jî pirsgirêk e, ji ber ku tu teoriyek xweser a gravîtasyona kuantûmê nehatiye dîtin. Hîn nayê zanin ka çawa gravîtasyon dikare bi sê têkiliyên ne-gravîtasyonê re were yekkirin: bihêz, lawaz û elektromanyetîzm.

Di teoriya Einsteinê de tesîrên stêrkfizîkî hene, di nav de pêşbîniya çalên reş, herêmên şûnê ku tê de şûn û wext bi awayekî hatine xirab kirin ku tiştek, heta ronahî jî, nikare ji wan bireve. Çalên reş rewşa dawîn a stêrkên mezin in. Îdiyakirina mîkrokuazar û navokên galaktîk ên aktîv wekî çalên reş ên stêrkî û çalên reş ên supermasîv têne hesibandin. Ew herwiha lenzkirina gravîtasyonê pêşbînî dike ku tê de xwarbûna ronahiyê dibe sebeba resimên xirab û pirjimar ên eynî diyardeya astronomîkî ya dûr. Pêşbîniyên din hebûna pêlên gravîtasyonê vedihewîne ku rasterast ji hêla hevkariya fizîkê LIGO û çavdêrgehên din ve hatine dîtin. Wekî din, rêjeyiya giştî bingeha modelên kozmolojîk ên gerdûnek berfireh peyda kiriye.

Relatîvîteya giştî ku bi berfirehî wekî teoriyeke xwedî bedewiyeke matematîkî ya awarte tê naskirin, gelek caran wekî ya herî bedew di nav gî teoriyên fizîkî yên heyî de hatiye pênasekirin.