Têkîliyên Îsraêl û kurdan
Têkîliyên Îsraêl û kurdan behsa têkiliyên siyasî, çandî û ewlehiyê di navbera Dewleta Îsraîlê û civakên Kurd ên li çend dewletên Rojhilata Navîn dike – bi taybetî li Iraq, Sûrî, Îran û Tirkiyê. Ew pêwendî xwedî girîngiyek mezin in, ji ber ku her du alî jî di hawîrdoreke tijî pevçûnên etnîkî û aloziyên jeopolîtîk de wekî hindikahî (an dewlet/herêm) tên dîtin. Îsraêl bi gelemperî kurdan wek hevalbendên stratejîk di têkoşîna li dijî dijminên hevpar de dibîne, bi taybetî li hember dewletên netewperest ên ereb û Îranê. Kurd jî Îsraêlê wekî piştgiriyek gengaz ji bo armancên xwe yên xweserî an serxwebûnê dibînin.[1]
Dîroka Pêwendiyên Îsraêl û kurdan
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Gelên kurd û cihû xwedî dîrokeke hevpar in. Her çend li ser vê yekê kêm hatibe lêkolînkirin jî, ev pêwendî bi taybetî di asta çandî û olî de pêk hatiye. Herêmên kurdan bi sedsalan mazûvaniya civakên cihû kirine, ku bi gelemperî bi cîranên xwe yên kurd re di nav aştiyê de jiyane. Têkiliyên siyasî yên bi wateya nûjen, di sedsala 20an de, bi xurtbûna tevgerên neteweperest re, peyda bûn.
Heta sedsala 20an
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Ji Serdema Navîn ve, li herêma erdnîgarî ya Kurdistanê gelek niştecihên cihûyan hebûn. Geştyarên wekî Benjamin Tudela (sedsala 12an) behsa gelek civakên cihûyan li dora Mûsilê û li herêmên kurdan dikin; civakên cihûyan li wir avahiyên civakî, ziman (cihû-aramî / zaravayên nû-aramî) û saziyên olî çêkirine.[2]
Di serdema nûjen de, cihû li Kurdistanê bi piranî wekî civakên girtî di navbera eşîrên kurd de dijiyan. Têkilî li gorî herêmê diguherîn: Ew jiyana xwe bi gelemperî bi awayeke aştiyane bi dabeşkirina karên aborî re derbas dikirin, lê civatên cihû di heman demê de girêdayî parastina ji aliyê serokeşîr/rêberên eşîrên herêmî ve jî bûn. Di hin çavkaniyan de tê gotin, ku eşîrên Kurd gundên cihûyan diparastin an jî cihûyan bi serwerên herêmî re peymanên parastinê çêdikirin. Herwiha, di çavkaniyên farsî de raporên koçberkirinê (mînak, siyaseta Şah Ebas) jî hene, ku demografiyên herêmî guhartin.[3] Di sedsala 19an de, têkiliyên desthilatdariyê li qada Osmanî/Rûsî-Farisî guherîn: reform, hewildanên navendîkirinê û şert û mercên nû yên aborî bandor li civakên cihû yên li Kurdistanê jî kirin. Ji sedsala 19an pê ve, hin nîşanên pêşîn ên ramanên siyonîst û meylên koçberiyê jî hene (lêbelê pêla koçberiya mezin û organîze tenê di destpêk/nîveka sedsala 20an de dest pê kir).[4]
Di destpêka sedsala 20an de destwerdana kolonyal (hebûna Brîtanî li bakurê Iraqê piştî sala 1918) û damezrandina tevgerên neteweyî yên kurdî, balansa desthilatdariyê ya herêmê guhertin. Van guhertinan bandor li gundên cihûyan jî kir: reformên îdarî, nakokiyên axê û rola nû ya neteweperestiyê ewlehî, derfetên aborî û vebijarkên siyasî yên kêmaniyan guhertin. Di salên 1930an de, di navbera ajanên destpêkê yên siyonîst û nûnerên kurdan de têkiliyên berbelav hebûn.
Di salên 1920î heta salên 1940î de, cihûyên kurd bi piranî li niştecihên xwe yên kevneşopî man, lê bûyerên derve bandorek mezin li wan kirin: belavbûna îdeolojiyên siyasî yên nûjen, damezrandina dewleta Iraqê, guhertinên aborî û polîtîkkirina herêmê piştî sala 1948ê. Di vê qonaxê de, têkiliyên di navbera çalakvanên siyonîst / saziyên îsraêlî û serkirdeyên Kurd de zêde bûn: Siyonîstan ji bo berjewendiyên xwe yên herêmî hevalbendên potansiyel dixwestin, û kurdan jî li vebijarkên nû yên siyaseta derve digeriyan.[5]
Damezrandina Dewleta Îsraêlê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Damezrandina dewleta Îsraêlê di sala 1948an de, di şerê Rojhilata Navîn de bû xalekî zivirînê. Îsraêl li gorî Plana Dabeşkirinê ya Neteweyên Yekbûyî ya sala 1947an û şerê paşîn ê Ereban-Îsraêlê hate damezrandin. Armanc, piştî bi sedsalan ji sirgûn û çewisandinê, avakirina dewleteke cihûyan bû. Damezrandina wê bû sedema guhertinên siyasî yên berfireh li herêmê û gelek şer derxistin.
Bûyerên din ên wek Yekemîn şerê Cîhanê, zexta neteweperestiya erebî ya zêde û nediyarîya herêmî li gelek welatên herêmê bûn sedema pêleke mezin a koçberiya cihûyan. Derketina welêt ji bo cihûyan li Îraqê hat qanûnîkirin (gelek cihûyên kurd li herêma Kurdistanê hebûn) û koçberiya wan a bo Îsraîlê hate rêxistin kirin. Operasyona herî navdar "Operasyona Ezra û Nehemya" (1951–1952) bû, ku bi vê operasyonê ~120,000–130,000 cihûyên iraqî (di nav de gelek ji herêmên Kurd) hatin Îsraêlê. Gelek cihûyên Kurdistanê di van salan de , carinan bi rêya Îran û Qibrisê, gundên xwe terikandin û gihîştin Îsraêlê.[6][7]
Bi vî rengî lihevnêzîkbûnên di navbera daxwazên kurdan û cihûyan de, her ku çû zêdetir hatin nasîn, her çend têkiliyên rasterast di wê demê de hema bêje tunebûn.[8][9][10]
Sedsala 21an
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di hezarsaliya nû de, têkilî zêdetir bûn, nemaze ji ber berjewendiyên stratejîk ên hevpar. Piştî hilweşîna rejîma Seddam Huseyn li Iraqê di sala 2003an de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê (HKH) karî xweseriya xwe berfireh bike, ku Îsraêl jî ev wek fersendek dît ji bo xurtkirina hevalbendekê li herêmê. Îsraêlê piştgirî da aktorên siyasî yên kurd û di asta îstîxbaratê de têkiliyên nêzîk saz kirin.
Di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de, kurd (YPG û komên din) di şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAIŞ) de bûn aktorên girîng. Îsraêlê piştgiriyek pragmatîk nîşan da, wek mînak bi alîkariya bijîşkî û lojîstîk, ku ev yek ji aliyê dewletên herêmî ve bi fuman hat şopandin.
Lêbelê, têkilî bi gelemperî nefermî dimînin, ji ber ku naskirina fermî ya kurdan ji aliyê Îsraêlê ve dikare encamên neyînî yên herêmî jî hebin. Kurd jî, têkiliyên xwe di navbera Îsraêl û dewletên cîran de hevseng dikin.
Têkîliyên dewleta Îsraêlê bi kurdan re
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Dewleta Îsraêlê û hêzên kurdî (bi taybetî Hikûmeta Herêma Kurdistanê li Iraqê û komên kurdî li Sûriyê) ji salên 2000î ve têkiliyên nêzîk, lê asîmetrîk bi rê ve dibin. Têkiliyên wan ên bi vî havî bi hêz in:
- Têkiliyên bi berjewendiyên hevpar ên stratejîk (hevsengîkirina Îranê, hevkariya dijî DAIŞê)
- Hevkariya aborî ya demkî (di nav de enerjî)
- Piştgiriya giştî/dîplomatîk
Di heman demê de, ji ber reaksiyonên dewletên cîran (Tirkiye, Îran û Iraq) ev têkilî bi baldarî û sînordar dimînin.[11]
Dîplomasî û daxuyaniyên siyasî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Îsraêlê bi berdewamî piştgiriya xwe ya devkî ji bo hewldanên çarenûsa kurdan eşkere kiriye (mînak, Netanyahu 2017)[12][13][14]. Daxuyaniyên wiha ji aliyê siyasî ve girîng in, lê kêm caran bi naskirina fermî an jî piştevaniya dîplomasî ya berfireh re hevwate ne.
Di salên 2024 û 2025an de, endamên hikûmeta Îsraêlê (di nav de Wezîrê Derve Gideon Sa'ar) ji bo kurdên li Sûriyeyê soza piştevaniya manewî/dîplomasî dan û rexne li muameleya li hemberî hindikahiyan li herêmê girtin.[15] Ev nîşaneyên hanê têgihiştina raya giştî ya nêzîkbûna Îsraêlê ji doza kurd re zêde kirin.
Berjewendiyên stratejîk û siyaseta ewlehiyê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Îsraêl kurdan wek hevalbendek potansiyel a herêmî li dijî bandora Îranê û wek aktorek di nav hêzên di navbera Iraq û Sûriyeyê de dibîne. Lêkolîn û analîzan ji Îsraêlê re "hevalbendiyeke asîmetrîk" pêşniyar dikin: têkilî di astên curbicur de (ewlehî, îstixbarat, têkiliyên civakî), lê ne bi awayekî fermî wekî hevalbendiyeke diyar.[11][16]
Di heman demê de, têkilî bi rîsk in: her piştgiriyeke îsraêlî ya eşkere dikare bertekên ji Tirkiye, Îran an Bexdayê bi xwe re bîne. Ji ber vê yekê, Îsraêl gelek caran tekez dike, ku piştgiriya wê siyasî-manewî ye, ne leşkerî an ji bo avakirina dewletê ye.[14]
Aborî (bi taybetî Enerjî)
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Raporên ji salên 2010î ve nîşan didin, ku petrola kurdî car caran li Îsraêlê kiryarên xwe dîtiye û mijarên enerjiyê ji bo her du aliyan berjewendiyek pratîkî ne. Lê belê, hevkariyên enerjîyê yên demdirêj û fermî bi awayekî berfireh tune ne; hinardekirina petrolê ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê (HKH) di bin guherînên siyasî û peymanî de ye.[17][18]
Nêrîna giştî û siyaseta hundirîn a kurdan
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di nav civakên kurd de vekirîbûneke berbiçav ji bo têkiliyên bi Îsraêlê re heye - hinekî ji ber bîranînên dîrokî yên hevkariyên berê, û sempatiyên siyasî yên ji ber dijminên hevpar ên mîna Îranê. Tevî vê yekê, serkirdeyên kurd naxwazin têkilî bibin sedema qelsbûna têkiliyên wan ên bi cîranên herêmî re.[19][11]
Helwesta li ser Pirsgirêka Filîstînê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Pêwendiya di navbera kurdan û dewleta Îsraêlê de ji aliyê pirsgirêka Filîstînê ve jî bandor dibe. Dema ku piraniya dewletên ereb dijberî Îsraêlê ne û piştgiriyê didin doza Filîstînê, piraniya wan li dijî serxwebûna kurdan an avakirina dewleteke kurd derdikevin. Lewma gelek rêberên kurd di mijarê filîstînî de helwesteke cuda digirin. Ew bi prensîbî doza xwe ya neteweyî wekî pêşîniya xwe dibînin.
Hin komên kurd Îsraêlê wekî hevparek potansiyel li dijî dijminên hevpar ên wekî Îran an dewletên netewperest ên ereb dibînin, yên ku xweseriya kurdan tepeser dikin. Ev helwesta pragmatîk bûye sedem ku Îsraêl gelek caran wekî yek ji piştgirên derve yên kêm ên doza kurdî bê dîtin.
Di heman demê de, gelek kurd hewl didin ku hevgirtina bi Filîstînê re bi temamî winda nekin, da ku bêtir tevlî pevçûnên herêmî nebin. Ev hevsengî di helwestek hişyar, lê ne dijminane ya li hember Îsraêlê de diyar dibe.
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ "Who are the Kurds?". BBC News (bi îngilîziya brîtanî). 21 çiriya pêşîn 2014. Roja gihiştinê 24 îlon 2025.
- ^ Schwartz-Be'eri, Ora (25 09 2025). The Jews of Kurdistan: Daily Life, Customs, Arts and Crafts [Cihûyên Kurdistanê: Jiyana Rojane, Kevneşopî, Huner û sinetkarî]. UPNE publishers. r. 26. ISBN 965-278-238-6.
{{cite book}}: Nirxên tarîxê kontrol bike:|tarîx=û|sal=/|tarîx=li hev nayê (alîkarî) - ^ Minasian, Sergey (2007). "№ 1: THE ISRAELI-KURDISH RELATIONS" (PDF). «21-st CENTURY».
- ^ Kvindesland, Eirik (20 îlon 2024). "Jewish Networks Between The Persian Gulf and Palestine, 1820–1914*". Past & Present; Oxford Academic. Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
{{cite web}}: CS1 maint: url-status (lînk) - ^ Abrahamson, John (2019). "Early Zionist-Kurdish Contacts and the Pursuit of Cooperation: the Antecedents of an Alliance, 1931 - 1951" (PDF). A dissertation submitted in partial satisfaction of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Near Eastern Languages and Cultures.
{{cite journal}}: di|kovar=de di cihê 56 de line feed character heye (alîkarî) - ^ "Operation Ezra & Nehemia - The Airlift of Iraqi Jews". www.jewishvirtuallibrary.org. Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ "History of JDC: 1950s | JDC Archives" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ "United Nations Resolution 181 | Palestine, History, Partition, Summary, & Map | Britannica". www.britannica.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 24 îlon 2025.
- ^ Editors, HISTORY com (30 hezîran 2017). "Israel - Facts, History & Conflicts". HISTORY (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 24 îlon 2025.
{{cite web}}:|paşnav=sernavekî giştî bi kar tîne (alîkarî) - ^ "Kurd | Syria, Language, Map, Women, Turkey, Iraq, Iran, History, & Culture | Britannica". www.britannica.com (bi îngilîzî). 2 îlon 2025. Roja gihiştinê 24 îlon 2025.
- ^ a b c Radpey, Dr Loqman. "Israel, Kurdistan, and the Prospects for an Asymmetrical Alliance". Australian Institute of International Affairs (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ Ravid, Barak (13 îlon 2017). "Netanyahu: Israel Supports the Establishment of an Independent Kurdistan". haaretz.com. Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
{{cite web}}: CS1 maint: url-status (lînk) - ^ Lee, Ian (2 çiriya pêşîn 2017). "Why Israel supports an independent Iraqi Kurdistan". CNN (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ a b Heller, Jeffrey (13 îlon 2017). "Israel endorses independent Kurdish state". Reuters (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ "Israeli FM gave 'positive guarantees' to Syrian Kurds in phone call: Rojava media". www.rudaw.net. Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ Goren, Aaron (10 çiriya paşîn 2024). ""Natural Allies": Israel to Cultivate Kurdish, Druze Ties". FDD (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ "Kurdish oil went to Israel but no long-term trade plans". www.aa.com.tr. Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ mfatima (6 kanûna paşîn 2025). "Kurdistan's share of the 2024 Iraqi budget: More than meets the eye". Atlantic Council (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 25 îlon 2025.
- ^ Palani, Halmat (10 îlon 2024). "An Insider View on How Kurds See Israel and Palestine". Fair Observer (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 25 îlon 2025.