Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Başûrê Kurdistanê–Tirkiye

Başûrê Kurdistanê

Tirkiye

Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê digehe salên 1980an. Di wê demê ta niha bêhtirî li ser PKK, ev têkilî geş man. Lê niha ji ber giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, ev têkilî ketin aloziyeke mezin de.

Wek tê zanîn dewleta Tirkiyê li dijî giştpirsiya Kurdistanê ye û ji gelek bûrokratên Tirkan ev helwest hat daxuyandin. Her çend dewlet û sîstema Tirkiye tenê li dijî PKKê diyar be jî, dijayetiya hemû Kurdan dike. Ev demek dirêje di nav medyaya tirkî de tê gotin ku dê operasyonek li dijî PKKê li Şengalê çêbe[1]. Lê ev gotin rasterast nebin jî têkildarî giştpirsiyê ne.


Nêrîna dîrokî[biguherîne]

Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê li salên 1980an bi rêya partiyên kurd û rêxistinên dewleta tirk destpê dike. Lê berî statûbûna Başûrê Kurdistanê, têkiliyên Tirkiyeyê bi taybetî li gel dewleta Iraqê hebûn. Berî avabûna Iraqê jî li Başûrê Kurdistanê car car serhildanên kurdan çêdibûn. Tirkiyeyê ji ber hebûna pırsgirêka Kurd di nav axa xwe de nedikarî di pirsgirêka kurd de alîkariya kurdan bike. Li hemî Rojhilata Navîn dijayetîya kurdan dikir. Nedixwast kurd bibin xwedî statû. Jixwe piştî Serhildana Şêx Seîdê Pîranî li Tirkiyeyê li dijî kurdan înkara kurdbûnê destpê kir.

Krîza Tirkiyê û YNKê[biguherîne]

Tê angaştkirin ku PKKê li Silêmanî du endamên MİTê girti ne[2] û li ser vê bûyerê dewleta Tirkiyê li dijî YNKê helwesta xwe nîşan da. Jixwe KCKê jî piştrast kir ku wan endamên îstîxbarata Tirkiyê girtî ne[3]. Nûnerê YNK yê li Enqere Behroz Gelalî ji Tirkiye hat derxistin[4]. Her wisa tê gotin li ser meseleya PKKê navbera Tirkiye û YNK xerab dibe[5]. Her wisa dewleta Tirk vîzeya xelkê Silêmanî bo Tirkiye jî rawestand[6].

Di dawiya sala 2018ê de li herêmên ku YNK desthilat, ofîs û navendên Tevgera Azadiyê hemî girtin[7][8]. Tevgera Azadî rêxistineke nêzîkî PKKê ye. Di çileya 2019ê de jî seferên hewayî yên di navbera Silêmanî û Tirkiyeyê destpê kirin[9]. Hêjayî gotinê ye ku seferên Hewlêrê jizûve hatibûn destpê kirin. Her du seferên balafirgeha piştî giştpirsiya sexwebûna Kurdistanê hatibûn girtin ji aliyê Tirkiyeyê lê balafirgeha Silêmanî ji ber têkiliya PKK û YNKê nehate vekirin heta ku YNKê hindek pêngav avêtin.

Çêbûnên Rojane[biguherîne]

Her çend navbera Hikûmeta Herêma Kurdistan ji aliyê ticaret û têkiliyan xweş be jî niha ketiye asteke girîng û xeter. Wek tê zanîn çend caran ji serokkomar heta gelek wezîrên dewleta Tirk dijayetiya xwe ji bo giştpirsîya Kurdan anîbûn ziman. Rêvebirên Tirk dibêjin ku yekbûna axa Îraqê xeta me ya sor e. Di dawiyê de serokkomarê Recep Tayyip Erdoğan di daxuyaniyeke xwe de got ku 27ê îlona 2017ê me dê Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê komkiriba lê ji ber ku Barzanî ji giştpirsiyê lêvenebû, em ê civîna xwe di 22yê îlona 2017ê de bikin û ew dê helwesta me dawî bibînin[10]. Piştî vê tehdîtê Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê li Silopiya nêzîkî derê Xabûr ku dikeve navbera Tirkiye û Başûrê Kurdistanê de tetbîqeteke leşkerî pêk anî[11].

Piştî Giştpirsiya Encam Dayî[biguherîne]

Dema giştpirsiya Başûrê Kurdistanê destpêkirî ji sê aliyên dewleta Tirk tehdîtên xwe li ser giştpirsiyê anîn ziman. Ji aliyekî Wezareta Derve ya Tirkiye[12], ji aliyekî Serokkomariya Tirkiye[13] û ji aliyê din jî Artêşa Tirk tehdîtên xwe parve kirin. Di daxuyandina Artêşa Tirk de hevpeymaniya xwe li gel Artêşa Îraqê anî ziman û hinek leşkerên artêşa Îraqê hatin Tirkiye. Bi dûçûna artêşa Tirk ew ê bi hev ra tetbiqetan bikin[14]. Her wisa hêjayî gotinê ye ku Encûmena Ewlehiya Netewî ya Îraqê bi serokatiya Heyder Ebadî kombûnek kir û di wê kombûnê de ji Başûrê Kurdstanê hate xwestin ku divê Kurd, deriyên sinor, meterên hewayî û bîrên petrolê teslîmî Îraqê bikin[15]. Piştî van her sê pêkhateyên Tirkî, pêkhateyek din ku bi navê RTUK, karê medyayî ya dewletê dike, biryara derxistinê kanalên Başûrê Kurdistanê; Rûdaw, K24, War Tv, ji TURKSATê kir[16]. Her wisa seferên bo Hewlêr û Silêmanî hatin rawestandin. Ofîsa YNKê berî vê meseleyê hatibû girtin. Piştî referandûmê jî tirkan êrîş bir ser ofîsa PDKê[17]. Bi vî awayî ofîsên her du partiyên kurd li Enqereyê girtî ne.

Serşêwirmendê serokkomarê Tirkiye İlnur Çevik di nivîsa xwe de dibêje ku divê li gel Başûrê Kurdistanê û Tirkiye têkilî cardîn destpê bikin. Îtîraf jî pê kir ku Tirkiye li gel Îraqê hevkarî kiriye li dijî Başûrê Kurdistanê[18]

Piştî pêvajoya gişrtpirsiyê[biguherîne]

27ê adara 2018ê de seferên Tirkiyeyê bo Hewlêrê destpê kirin[19]. Di dawiya sala 2018ê de li herêmên ku YNK desthilat, ofîs û navendên Tevgera Azadiyê hemî girtin[20][21]. Tevgera Azadî rêxistineke nêzîkî PKKê ye. Di çileya 2019ê de jî seferên hewayî yên di navbera Silêmanî û Tirkiyeyê destpê kirin[22]. Hêjayî gotinê ye ku seferên Hewlêrê jizûve hatibûn destpê kirin. Her du seferên balafirgeha piştî giştpirsiya sexwebûna Kurdistanê hatibûn girtin ji aliyê Tirkiyeyê lê balafirgeha Silêmanî ji ber têkiliya PKK û YNKê nehate vekirin heta ku YNKê hindek pêngav avêtin. Wek tê dîtin têkiliyên Tirkiyeyê bi du aliyan li Kurdistanê berdewam dike. Li ser partî û rêxistinan birêve diçe.

28ê nîsana 2019ê de wezîrê derve yê Tirkiyeyê Mevlut Çavuşoglu seredana Hewlêrê kir. Li Hewlêrê bi pêşwaziya serokwezîrê herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî hevdîtin destpê kir û paşî li gel Mesrûr Barzanî û Qubat Telebanî jî hevdîtin kir[23][24][25]. Yekemîn care ku Mesûd Barzanî li gel mîsyoneke Tirkiyeyê hevdîtin pêkneanî. Bi dûçûna nivîskar û rojnameyan yekemîn sedema vê seredanê ew e ku Tirkiye ji aliyê bazirganiyê ve xwe li Kurdistanê xurt bike.

Dîplomatên têkiliyan[biguherîne]

Dîplomatên Kurdistanê li Tirkiyeyê[biguherîne]

Dîplomatên Kurdistanê li Tirkiyeyê bi giştî endamên partî û rêxistinên Kurdan e. Heta niha çi dîplomatên hikûmeta Herêma Kurdistanê nehatine şandin bo Enqere. Têkiliyên Derve yên Herêma Kurdistanê bi rêya Feleh Mistefa birêve diçe.Felah Mistefa dibêje ku ji ber rewşa aborî ya Kurdistanê me nekarî ofîseke hikûmeta herêma Kurdistanê vekin[26]. Berî referandûma serxwebûna Kurdistanê dîplomatên çar partiyên Başûrê Kurdistanê li Enqere hebûn:

  1. PDK: Sefîn Dizeyî (..-2017)[27], Emer Mîranî(2017-...)
  2. YNK: Behrûz Gelalî
  3. Yekgirtû
  4. Bizûtnewe[28]

Dîplomatên Tirkiyeyê li Kurdistanê[biguherîne]

Têkiliyên Komara Tirkiyeyê bi Başûrê Kurdistanê heta sala 2011ê bi rêya balyozê Bexda yê Tirkiyeyê û hindek berpirsiyarên leşkerî, îstîxbarî birêve diçû. Li 11ê adara 2010ê de Tirkiyeyê li Hewlêrê konsûlxaneyek vekir û têkiliyên dîplomatîk bi vê rêyê berdewam kir.

  1. Mehmet Aydın Selcen(28.6.2011-15.6.2013)
  2. Mehmet Akif İnam(15.7.2013-30.11.2017)
  3. Hakan Karaçay(14.12.2017-)[29]


Têkildar[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/abdulkadir-selvi/sincara-yonelik-planlarimiz-var-40437309
  2. http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=16252
  3. http://www.rojnews.org/ku/haber/14727/kck-desteserkirina-endamn-mt-li-silmaniy-pistrast-kir.html
  4. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2308201715?
  5. http://www.kurdistan24.net/ku/news/7f9a80ba-6599-424b-9948-16cc4fa4b916
  6. http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=36263
  7. https://rojnews.news/tr/kurdistan/tevgera-azadi-nin-ranya-ve-qeladize-ofisleri-kapatildi-23035
  8. https://www.nerinaazad.org/tr/news/kurdistan/bashur/asayis-tevgera-azadinin-suleymaniyedeki-ofislerini-kapatti
  9. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turkiye-den-suleymaniye-ye-ilk-ucak-seferi-gerceklesti-/1375411
  10. http://www.ntv.com.tr/turkiye/cumhurbaskani-erdoganreferandumla-ilgili-karari-22-eylulde-verecegiz,yFpDj6JjiEOEVCo40RnVbw
  11. http://www.tsk.tr/BasinFaaliyetleri/BA_29
  12. http://www.mfa.gov.tr/no_-297_-ikby-referandumu-hk.tr.mfa
  13. http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/cumhurbaskani-erdogan-referandumu-yok-hukmunde-kabul-ediyoruz-ve-gayrimesrudur-diyoruz/918778
  14. http://www.tsk.tr/BasinFaaliyetleri/BA_33
  15. http://www.rudaw.net/english/kurdistan/2409201710
  16. http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/rtuk-ikby-kanallarini-turksattan-cikariyor/919224
  17. http://arsiv.ntv.com.tr/news/205444.asp
  18. https://www.gazetebirlik.com/yazarlar/irakli-kurtlerle-iliskileri-normallestirme-zamani/
  19. https://www.karar.com/guncel-haberler/erbile-ucuslar-basladi-798563
  20. https://rojnews.news/tr/kurdistan/tevgera-azadi-nin-ranya-ve-qeladize-ofisleri-kapatildi-23035
  21. https://www.nerinaazad.org/tr/news/kurdistan/bashur/asayis-tevgera-azadinin-suleymaniyedeki-ofislerini-kapatti
  22. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/turkiye-den-suleymaniye-ye-ilk-ucak-seferi-gerceklesti-/1375411
  23. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290420199?
  24. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290420197?keyword=%C3%A7avu%C5%9Foglu
  25. http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2904201912?keyword=%C3%A7avu%C5%9Foglu
  26. http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/0603201710
  27. http://arsiv.ntv.com.tr/news/205444.asp
  28. http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/0603201710
  29. http://erbil.bk.mfa.gov.tr/Mission/MissionChiefHistory