Txillardegi

Txillardegi

Jidayikbûn	27ê îlona 1929an Donostia-San Sebastián (en)
Mirin	14ê kanûna paşîn a 2012an (82 salî)
Navê rastî	Jose Luis Alvarez Enparantza
Navê jidayikbûnê	José Luis Álvarez Emparanza
Bernav	Harrizbikieta, Igara, Larresoro, Usako, txillargi
Nasnav	El Liberador
Hevwelatî	Spanya
Perwerde	Zanîngeha Welatê Baskî (EHU) (en) Escuela Técnica Superior de Ingeniería de Bilbao (d)
Pîşe	Zimannas, nivîskar, siyasetmedar, sosyolenguîst, mamosteyê zanîngehê
Hevjîn	Jone Forcada (d)
Zarok	Joseba Álvarez (d) Maddi Alvarez (d) Jon Alvarez Forcada (d) Mikel Alvarez Forcada (d)
Karder	Zanîngeha Welatê Baskî (EHU) (en), Zanîngeha Deustoyê (en), Zanîngeha Bordeaux Montaigne (en)
Partiyên siyasî	Euskal Sozialista Biltzarrea (en) Herri Batasuna (en) Aralar (en)
Endamê	Udako Euskal Unibertsitatea (en) Euskadi Ta Askatasuna (1958-1967)
Bandorbar	Jean-Paul Sartre, Albert Camus
Xelat	Invited speaker at the beginning of the UEU academic year (d) (1987) Argia Award (d) (2012) Medal of Merit of the City of San Sebastián (d) (2013)

Xebatên navdar

Leturiaren egunkari ezkutua (d), euskera batúa (d), Soziolinguistika matematikoa (d)

José Luis Álvarez Enparantza (jdb. 27 îlon 1929 li Donostia-San Sebastián - m. 14 kanûna paşîn 2012), bi nasnavê baskî Txillardegi dihat nasîn, zimannas, siyasetmedar û nivîskarekî bask bû. Ew li Welatê Baskî ji dayik bû û mezin bû û tevî ku wî heta 17 saliya xwe zimanê baskî hîn nebûbe jî, ew paşê di sedsala 20an de wekî yek ji kesayetên herî bi bandor ên neteweperwerî û çanda baskî hate hesibandin. Ew yek ji danerên rêxistina ETA bû, lê di sala 1967an de ji ber ku ew bi xeta wê ya siyasî re razî nebû, ji ETAyê veqetiya.

Berhem

Txillardegi li Zanîngeha Bilbaoyê endezyarî û li Zanîngeha Parîsê zimannasî xwend. Di sala 1957an de, ew bû endamekî têkildar ê Euskaltzaindia (Akademiya Zimanê Baskî), ku piraniya pêşniyarên wî yên li ser rastnivîs û morfolojiya baskiya standard pejirand. Di sala 1993an de ew bû endamê Komîsyona Bilêvkirinê ya wê. Navê wî du caran ji bo endametiya tam a Euskaltzaindia hate pêşniyarkirin lê ji ber sedemên siyasî hate redkirin. Dema ku ew ji bo cara sêyem hate pêşniyarkirin, wî bi xwe pêşniyar red kir.

Felsefeya Txillardegi li ser standardkirina zimên

Ew beşdarekî mezin ê standardkirina zimanê baskî (euskara batua) bû. Felsefeya wî li ser xalên jêrîn bû:

• Heke zimanên kêmneteweyan bixwazin bijîn, divê ew bikaribin bi zanistî û teknolojiya nûjen re mijûl bibin;
• Zimanekî standardkirî beşeke girîng a modernîzekirinê ye;
• Her mijarek dikare bi awayekî têgihîştî û bi her zimanî, li ser bingeha "hewldan, dem û aqil" were nîqaş kirin;
• Taybetmendiya sereke, di nav yên din de, ku divê kesek (an welat) wekî bask (euskaldun) destnîşan bike, divê zanîna zimanê baskî be.

Ew her wiha nivîskar û zimannasekî navdar bû bi nasnavên Larresoro, Igara û Usako. Ew nivîskarekî bû ku ji hêla egzîstansiyalîzma Kierkegaard, Unamuno û Sartre, û her weha ji hêla nivîskar Bertrand Russell ve bandor bûye. Gelek pirtûkên wî hatine weşandin, ku bi piranî li ser zimanê baskî û rêzimana wê ne. Wî her wiha roman û gotarên siyasî nivîsandine. Berhema wî ya bi navê Leturiaren egunkari ezkutua (1957) wekî yekem romana nûjen a bi zimanê baskî tê hesibandin û xêzek dabeşkirinê ya zelal di wêjeya baskî de çêdike. Berhemên din jî romanên Haizeaz bestaldetik (1979) û Putzu (1999) bûn; gotarên bi bandor Huntaz eta hartaz (1965), Hizkuntza eta pentsakera (1972) û Euskal Herria helburu (1994) û xebatên akademîk Euskal fonologia (1980), Euskal azentuaz (1984) û Elebidun gizartearen azterketa matematikoa (1994).

Çalakiyên siyasî

Di ciwaniya xwe de endamê Partiya Neteweperest a Baskî (PNV) bû, wî parastin û lêkolîna zimanê baskî wekî bingeha nasnameya baskî pêş xist.

Piştî ku ji PNV bêhêvî bû, Txillardegi di sala 1959an de, di gel komeke neteweperestên ciwan, yek ji damezrînerên rêxistina ETA bû û rêberê berbiçav ê şaxa çandî ya tevgerê bû. Di sala 1961ê de ew reviya sirgûnê, li Parîs û Brukselê, û di sala 1967an de vegeriya. Di sala 1976an de wî û Iñaki Aldekoa partiyeke siyasî ya din, Euskal Sozialista Biltzarrea (ESB: Congreso de Socialistas Vascos, Kongreya Sosyalîst a Bask) danîn.

Txillardegi di sala 1977an de beşdarî damezrandina partiya Herri Batasuna bû û di hilbijartinên pêşîn de ji bo hevpeymaniya abertzale (neteweparêzê baskî) wekî senator hate hilbijartin.

Piştî ku ew bawer kir ku têkoşîna çekdarî ne gengaz e, demekê li Aralar çalak bû. Di hilbijartinên giştî yên 2008an de, wî namzediya xwe ya Senatoyê ji bo partiya Eusko Abertzale Ekintza (Çalakiya Neteweperest a Baskî) ji bo herêma Gipuzkoa ragihand.

Mirin

Txillardegi di 14ê kanûna paşîn a 2012an miriye.