Ultraviyole
Radyasyonên ultraviyole (UV; carinan jê re tîrîjên ultraviyoleyê tê gotin) radyasyonên elektromagnetîk ên bi dirêjahiya pêlên 100-400 nanometre ne, ji ya ronahiya dîtbar kurttir in, lê ji tîrêjên X dirêjtir in. Dirêjahiya pêlên di navbera 10 û 100 nanometre de wekî ultraviyole ya ekstrem têne binavkirin û hin taybetmendiyên wan bi tîrêjên X yên nerm re parve dikin. Radyasyonên UV di radyasyonên rojê de hene û bi qasî %10ê tevahîya radyasyonên elektromagnetîk ên ku ji rojê derdikevin pêk tînin. Ew herwiha ji hêla kevanên elektrîkê, radyasyonên Çerenkov û roniyên taybetî ve, wekî lambayên buxara cîvayê, lambayên bronzkirinê û roniyên reş ve jî têne hilberandin.
Fotonên ultraviyole ji yên ronahiya dîtbar enerjiyeke mezintir heye, ji dora 3.1 heta 12 voltên elektron, li dora enerjiya herî kêm a ku ji bo iyonîzekirina atoman hewce ye. [1] Her çend ultraviyole ya dirêj-pêl a dirêj wekî radyasyonên iyonîze nayê hesibandin[2] ji ber ku fotonên wê enerjiya têrker tune ye, ew dikare reaksiyonên kîmyayî teşwîq bike û bibe sebeba ku gelek made bibiriqin an floresans bibin. Gelek serîlêdanên pratîkî, di nav de tesîrên kîmyayî û biyolojîk, ji awayê ku radyasyonên UVê dikarin bi molekulên organîk re têkilî daynin têne wergirtin. Ew têkilî dikarin elektronên orbitalê yên teşwîq bikin ber bi rewşên enerjiya bilindtir di molekulan de ku potansiyel girêdanên kîmyayî dişkînin. Berevajî wê tesîra sereke ya radyasyonên dirêj-pêla dirêjtir ew e ku rewşên vibrasyonî an zivirî yên van molekulan teşwîq bike, germahiya wan zêde bike.[1] Ronahiya ultraviyole ya pêlên kurt radyasyonên iyonîze ye.[2] Di encamê de, UV ya pêlên kurt zirarê dide DNAye û rûyên ku ew pê re têkilî datîne sterîl dike.
Ji bo însanan, tîrêjên rojê û şewitandina rojê tesîrên naskirî yên rûbirûbûna çerm bi UV ne, digel zêdebûna xetera kansera çerm. Mîqdara radyasyonên UVê yên ku ji hêla rojê ve têne hilberandin tê vê wateyê ku Erd dê nikaribe li ser Erdê zuwa heyatê bidomîne ger piraniya wê ronahiyê ji hêla atmosferê ve neyê fîltrekirin.[3] Ronahiya UVê ya ji rojê bi dirêjahiya pêlên kurttir ji nêzîkî 300 nm di atmosferê de, bi giranî ji hêla ozon û oksîjena molekulî ve, berî ku bigihîje Erdê, tê kişandin.[4] Lêbelê, UV (bi taybetî, UVB) di heman demê de berpirsiyarê çêbûna vîtamîna D di piriya movikdarên bejayî de, di nav de însan jî.[5] Ji ber vê yekê, spektruma UV tesîrên hem sûdmend û hem jî zirardar li ser heyatê dike.
Sinorê jêrîn a dirêjahiya pêlê yê spektruma dîtbar bi gelemperî wekî 400 nm tê qebûlkirin. Herçend radyasyonên ultraviyole bi gelemperî ji bo însanan nayên dîtin jî, 400 nm ne sinorekî qut û tûj e; di wê navbeynê de, her ku dirêjahiya pêlê kurtir dibe, dîtina wan jî zehmetir dibe.[6] Kêzik, çûk û hin guhandar dikarin radyasyonên nêzîkî ultraviyole (RNU) bibînin, ji ber ku ew dikarin dirêjahiyên pêlan ên hinekî kurtir ji yên ku însan dikarin bibînin, bi dîtin.[7]
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- 1 2 Maqbool, Muhammad (13 çiriya paşîn 2023). An Introduction to Non-Ionizing Radiation (bi îngilîzî). Bentham Science Publishers. ISBN 978-981-5136-90-6.
- 1 2 Ida, Nathan (1 tebax 2007). Engineering Electromagnetics (bi îngilîzî). Springer Science & Business Media. r. 1122. ISBN 978-0-387-20156-6.
- ↑ "Ultraviolet Waves". missionscience.nasa.gov. Ji orîjînalê di 27 kanûna paşîn 2011 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 12 tebax 2026.
- ↑ Haigh, Joanna D. (2007). "The Sun and the Earth's Climate". Living Reviews in Solar Physics (bi îngilîzî). 4. doi:10.12942/lrsp-2007-2. ISSN 1614-4961.
- ↑ Wacker, Matthias; Holick, Michael F. (1 kanûna paşîn 2013). "Sunlight and Vitamin D: A global perspective for health". Dermato-Endocrinology. 5 (1): 51–108. doi:10.4161/derm.24494. ISSN 1938-1972. PMC 3897598. PMID 24494042.
- ↑ Hambling, David (30 gulan 2002). "Let the light shine in". the Guardian (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 12 tebax 2026.
- ↑ Cronin, Thomas W.; Bok, Michael J. (15 îlon 2016). "Photoreception and vision in the ultraviolet". Journal of Experimental Biology. 219 (18): 2790–2801. doi:10.1242/jeb.128769. ISSN 0022-0949.