Wîkîpediya:Gotara hefteyê/2022

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Exquisite-kfind.png

Gotara hefteyê • Pêvek • Arşîv


201120122013201420152016
201720182019202020212022


Hefteya 3an, 2022 (UTC) – nûkirin

Gotarên hefteyan (2022)
Hefte: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52

Hefte: 1

Weneyekî ji bahoza betayê

Bahoza tropîkal Beta, (bi înglîzî: Tropical Storm Beta) sikloneke tropîkal bû ku di Îlona 2020an da baraneke zêde, lehî û ewrekî giran anî ser Başûrê rojhilatê Amerîkayê. Depresyona tropîkal a 23yem û bahoza tropîkal an jî subtropîk a demsala bahoza Atlantîkê ye ku rekora sala 2020an şikandiye. Bahoza Beta, bi eslê xwe ji cureyeke zexta nizm pêk hat ku di 10ê Îlonê de li Kendava Bakurê Rojhilatê Meksîkayê geşedan bûye. Nizm hêdî hêdî ber bi başûrê rojava ve çû, bi pêşketinê re pêşî li pêşveçûna Bahoza Sally yê nêz ve hat asteng kirin. Piştî ku Sally di ser Dewletên Yekbûyî yên Başûr rojhilat re derbasî hundir û qels bû, tengezarî li kendava başûrrojavayê Dewletên Yekbûyî dest bi rêxistinbûnê kir. Bahozê heta 16ê îlonê navendeke gerguhêzek ya asta nizm bi dest xistibû û xwedî rêxistinbûyîneke têrker bû ku weke Depresyona Tropîkal Bist û Dudu hatibû binavkirin. Pergal, berîya ku bigihe hêza bahoza tropîkal, ji ber bandora baya xurt û hewaya ziwa, di nava rojekî de hêza xwe wergirt. Beta, hêdî hêdî ku ber bi bakur ve diçû û ber bi bahozeke tropîkal a navîn ve veguhezî, jiber hewayê hişk û birîna bayê dijwarbûna wî da rawestandin. Piştre Beta di 19ê Îlonê di cihê xwe de sekinî. Piştî roja din ber bi rojava ve ber bi peravên Teksasê ve çû û her ku diçe qels bû. Beta di 21ê îlonê de li nêzî Nîvgirava Matagorda ya Teksasê weke bahozeke kêm-tropîkal biçûk kete ser rûyê erdê. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 2

Wêneya gotarê

Erd, Dinya yan jî Cîhan, (bi îngilîzî: Earth) yek ji gerstêrkên pergala rojê ye û piştê gerstêrkên Tîr û Gelawêjê gerstêrk a sêyemê nêzîkî rojê ye. Erd, yekane heybera astronomîkî ye ku tê zanîn jiyanê dihewîne û piştgirya jiyanê dike. Di pergala rojê de gerstêrk a yekane ye ku girseyên mezin ên avê diparêze. Rûyê cîhanê bi giranî av e yan wekî qeşa avê ya li herêmên polar e. Bi piranî ji sedî 70,8 rûyê cîhanê ji avê pêk tê. Firehiya Erdê 510 milyon km2 ye. Ji çaran yekê serzemînê bejahî ye û ji çaran sisê ji derya ye. Temenê erdê 4.5 milyar sal e û ji sedî 29.2ê rûyê erdê ax e ku ji parzemîn û giravan pêk tê. Piraniya axê di nîvkada bejahiyê de ye. Erd xwedî atmosferek heyî ya ku bi piranî ji nîtrojen û ji oksîjenê pêk tê. Şert û mercên rûyê erdê bi giranî ji hêla atmosferê ve ji hêla pêkhateyê erdê û sîrkulasyona erdê û bi sîrkulasyona Okyanûsê ve têne birêvebirin. Atmosfera Dinyayê, ji hîdrosfer û lîtosfer, hawîrdora ku li ser rûyê erdê jiyanê dihewîne afirandindiye û di heman demê ev atmosfer bi girîngî ji hêla erdê ve hatiye çêkirin. Wekî hilbera pergala avhewayê ya Erdê, avhewa materyalkirina dabeşkirina budceya enerjiya Erdê ye, ku li ser latên cihêreng newekhev û bi demsalê cuda tê wergirtin û ji cûdahiyên topografî û guheztinên atmosferê hesas e. Wek mînak zêdebûna gazên serayê yên atmosferê, ku dibe sedema bandorên mîna guherîna avhewa ya gerdûnî. Kêşiya erdê bi tiştên din ên li fezayê re, nemaze Heyv, ku tenê peyka xwezayî ya herdemî ya Cîhanê ye, bi dûrahiya saniyeyek ronahiyê de bi qasî çaryeka firehiya Cîhanê heye. Materyalên herî kevn ên ku di Sîstema Rojê de hatine dîtin bi (4.5682+0.00020−0.0004) 4 milyar sal berê hatine dîtin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 3

Wêneya gotarê

Gola Nemrûdê yan jî Gola krater a Nemrûdê, gola kraterê ya duyemîn a herî mezin a li Cîhanê û gola kraterê herî mezin a li Kurdistanê ye ku navê xwe ji navê heman çiyayê ku navê Qeralê Sumerî Nemrûd lê danîne wergirtiye. Gola Nemrûdê li rojavayê Gola Wanê di navbera navçeyên parêzgeha Bidlîsê Tetwan, Xelat û Norşîn de ye. Kratera ku di encama teqînên volkanîk a li Nemrûdê pêk hatiye firehiya kraterê ya jorîn 48 km² ye û rûbarê kraterê jî 36 km² ye. Rûava golê 12.36 km² ye û bilindahiya golê ya ji asta deryayê 2247 mêtre ye. Kûrahiya wî ya navînî bi qasî 100 mêtre ye û xala golê ya herî kûr 176 mêtre ye. Germav û kaniyên germ ên li dora golê nîşaneyên herî dawî yên çalakiya volkanîk in. Gola Nemrûdê bi ava berfê û bi ava barîna baranê hatiye xwedîkirin û ava wî ji ava sar û şîrîn pêk tê. Di analîzên mînakên avê de hat diyarkirin ku av zelal e, bê reng e, bê bîhn e û tema avê jî wekî ava vexwarinê normal e. Ava gola Nemrûdê ji aliyê radyoaktîvîteyê ve di nava sînorên asayî de ye. Nirxandina asîdeyê, pH 7.4 e û av hinek bi alkalîn e. Li Gola Nemrudê, ku ji aliyê Nîtoplanktonê ve gelekî dewlemend e, di sala 1986an de hejmareke Masî berdane golê û gol di demekî kurt de gihêşte asta gola masîgiriyê. Ji ber ku nebatên ji herêmên cuda jiyana xwe bi hev re didomînin, asta golê hema hema hertim dimîne û hevsengiya baran û avhewayê hatiye tespîtkirin, nîşan dide ku ev der xwedî mîkroklîma ye. Tê pêşbînîkirin ku çêbûna kratera Nemrûdê bi şikestineke firehbûnê ya ku ji ber pêlên tektonîkî yên li Bakurê Kurdistanê di serdema jeolojîk a Pliocenê de derketiye dest pê kiriye. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 4

Wêneya gotarê

Pêşeroja Cîhanê, pêşbînî ya pêşeroja cîhanê ye ku bi pêşeroja biyolojîk û jeolojîk a erdê mirov dikare li ser bingeha bandorên heyî çend bandorên demdirêj derxe. Di nav van de kîmyaya li ser rûyê erdê, rêjeya sarbûna hundirê gerstêrkê, danûstandinên gravîtasyonê yên bi tiştên din ên Sîstema Rojê re û zêdebûna domdar a ronahiya rojê, heye. Faktorek dinê nediyar bandora domdar a teknolojiya ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin. Ev jî wekî guherandina avhewayê ku dikare bibe sedema guhertinên girîng a li gerstêrkê. Wendabûna Holocenê ya heyî ji hêla teknolojiyê ve tê çêkirin û dibe ku bandor wî heta pênc mîlyon salan bidome. Di encamê de dixûyê dibe ku teknolojî bibe sedema windabûna mirovahiyê û gerstêrk hêdî hêdî vegere pêşkeftinek hêdî ya ku tenê ji pêvajoyên xwezayî yên demdirêj pêk tê. Bi navberên dem ên bi sed mîlyonan salan re, bûyerên ezmanî yên bêserûber xeterek gerdûnî çêdike ji bo biosferê, ku dikare bibe sedema windabûna girseyî. Di nav van de bandorên komet an asteroîd û îhtîmala teqîna stêrkan a mezin, ku jê re supernova tê gotin heye. Bûyerên din ên erdnasî yên mezin pêşbîntir in. Teoriya Milankovitch pêşbînî dike ku gerstêrk bi kêmî ve heta ku qeşaya Quaternary bi dawî bibe dê di serdemên qeşayê re derbas bibe. Ev dewre ji ber guherînên eksantrîkî, axial (tewere) meyl û deresresyona gera Erdê pêk tên. Di çarçoveya çerxa superparzemînê ya berdewam dike de, tektonîkên plakayê dibe di nava 250-350 milyon salan da dê bibe sedema super-parzemînekî. Di nav 1.5-4.5 mîlyar salên din de, dibe ku guheztina eksê ya Dinyayê bi guheztinên di tiliya eksê de heya 90° dest bi guheztinên kaotîk bike. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 5

Wêneyek ku ji asîmanan de hatiye wênekirin

Bahoza tropîkal a Hermine, (bi înglîzî: Tropical Storm Hermine) bagereke tropîkal a nêzî bahozê bû ku di destpêka îlon a sala 2010an de lehiyeke berfireh ji Guatemalayê ber bi bakur ve anî Oklahomayê. Herçend navê wê li kendava rojava ya Meksîkê hatibe kirin jî, Hermine ji herêma kêm-tansiyona mayî ya ku bi depresyona Tropîkal eleven-E ya demkurt a li Rojhilatê Pasîfîk re têkildar e, rasterast bi pêş ket. Bahoza Hermine, di temenê xwe de bû sedema 52 mirinên rasterast û nêzîkî 740 milyon dolarên amerîkî zirar gihand çandinî û binesazîyê. Depresyona tropîkal a pêşîn di 3ê îlonê de li Kendava Tehuantepecê pêk hat û roja din li nêzî Salina Cruz a Meksîkê şemitandina erdê pêk hat. Her çend depresyon bi lez û bez ber bi nizmbûna mayinê ve qels bi be jî, tengasî ji pozika Tehuantepecê derbas bû û bi ber bakur derbasî nava avên germ ên Kendava Meksîkê bû û di 5ê îlonê de careke din xwe bi sîkloneke tropîkal bi rêxistin kir. Li wê derê, pergal bi lez û bez bi bahozeke tropîkal ve xurt bû û berî ku di 7ê îlonê de biçe peravên nêzî bajarê Matamoros ê Meksîkê, weke bahozeke tropîkal a bilind navê Hermine wergirt. Di nava çend rojên pêş de, Hermine qels bû. Bahoza Hermîne di 10ê îlonê de li ser Deştên Başûr ên Amerîkayê ve derbas bûye û di dawiyê de li Kansasê belav bûye. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 6

Wêneya gotarê

Protein makromolekulek polîmer e. Di zimanê Yewnanî de proteios e. Wateya wî a rêza yekemîn e. Protein makromolekulek polîmer e. Di zimanê Yewnanî de proteios e. Wateya wî a rêza yekemîn e. Proteîn ji zincîra asîdên amînî pêk tên û li gor hejmar,cure û rêza asîdên amîni proteîn cure bi cure ne. Proteîn di nav organîzmayan de gelek fonksiyonan pêk tînin, ji wan reaksîyonên metabolîk, dubarekirina DNA'yê, bersivdana stimuliyê, avahîjiyê didin hucre û organîzmayan û molekulan ji cihekî din vediguhêzin. Di destpêkê de di rêza asîdên amînî de, ku ji hêla rêzika nukleotîdê ya genên wan ve hatî destnîşan kirin, ji hev cûda dibin, û ku bi gelemperî proteîn di nav avahiyek 3D ya taybetî de ku çalakiya wê diyar dike vedihewîne.Proteîn ji zincîra asîdên amînî pêk tên û li gor hejmar,cure û rêza asîdên amîni proteîn cure bi cure ne. Zanyariyên genetîk ên li ser ADNyê, cureya proteînan dîyar dike Proteînên her cureya zîndewer ji boy wî taybet e. Tenê cêwiyên yekhêkê bi hemû cureyên proteînên xwe hevyek in. Di her xaneyek mirov de proteîn heye. Lê cureya proteînên di nav şane û endamên mirov jî ne wekhev in. Wekî mînak proteînên xaneyên masûlkeyan ji yên kezeb û mejû cuda ye. Proteîn di nav rîbozoman de li gor fermana ADNyê tê çêkirin. Xaneya hişk(zuha) bi %50yê giraniya xwe ji proteînan pêk te. Di laşê mirov de bi dehhezaran proteinên cur bi cur heye. Ne tenê xaneyên mirov lê di xaneyên hemû zîndeweran de proteîn heye. Bi gelemperî, proteînên xaneyên riwekan ji yên ajal û karokan kêmtir e. Asîdên amînî bi benda peptîdê bi hevre girê dibin. Benda peptîdê di navbera koma karboksîlî ya asîda amînî ya pêş û koma amînî ya asîda amînî ya paş ve tê avakirin. Heke du heb asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdanê molekulek dîpeptîdê çê dibe. Sê hev asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdan, molekulek trîpeptîdê çê dibe. Gelek molekulên asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi bendên peptîdê bên girêdan, wekî polîpeptîd tên bi nav kirin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 7

Ala Esperantoyê

Esperanto, (bi navê wê ya orîjînal Lingvo Internacia), zimanekî çêkirî ye. Ji aliyê doktorê çavan ê polonyayî Ludwik Lejzer Zamenhof ve, di 1887an de hatiye çêkirin. Di pirtûka wî ya bi navê Fundamento de Esperanto ("Bingehên Esperanto") de ya ku di 1905an de weşandiye, bingeh û rêzikên wê vegotiye. Zamenhofê ku xwe bi navê Dr. Esperanto daye nasîn, fikiriye ku zehmetiyên ragihandinê yên di navbera kesên ziman-cuda de bi saya zimaneke hevpar ê ku fêrbûna wê hêsan be, dê ji holê rabin û bi vê mebestê esperanto çêkiriye. Îro herçiqas zimanê çêkirî yê herî navdar û axiverên wê herî pir ew be jî negihaştiye asta "zimanê navnetewî". Jêderka peyva esperanto dispêre peyva "espérer" a fransî ya ku tê wateya “hêvîkirin”. Ev peyv wekî esperi ketiye esperanto. Reh û paşgirên vê peyvê wekî esper¹-ant²-o³ ye:

  • ¹ Ji lêkera esperi tê ya bi wateya “hêvîkirin” e.
  • ² Paşgira partîsîpê ye.
  • ³ -o’ya ku peywira navdêrî dide bêjeyan. Navê orîjînal a esperantoyê lingvo internacia ye; lê belê L. L. Zamenhof di Unua Libro ya xwe ya 1887 tarîxî de ya ku tê de esperantoyê dida naskirin, ji xwe wekî Doktoro Esperanto (Dr. Hêvîdar) behs kiriye û piştî wê jî ziman gelek caran bi vê navê hatiye qalkirin.

(bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 8

Nav

Harry Potter rêzeromana fantazî ye ku ji hêla nivîskara brîtanî J. K. Rowling ve hatine nivîsandin. Roman jiyana ciwanê sêrbaz ê bi navê Harry Potter û hevalên wî Hermione Granger û Ron Weasley wekî kronîkî vedibêje ku hemû li Xwendingeha Cadûgerî û Sêrbaziyê ya Hogwartsê xwendekar in. Çîroka sereke bi tekoşîna Harryyî re têkildar e ku wî li ber Lord Voldemortê sêrbazê tariyê radibe ku dixwaze nemiriyê dest bixe, desthilatdariya sêrbaziyê ku wekî Wezareta Sêrbaziyê tê binavkirin, hilbiweşîne û hemû sêrbaz û Mugglean (mirovên ne-sêrbaz) li bin hêza xwe stûxwar bike. Di 26ê hezîrana 1997an de ji weşandina romana yekem Harry Potter and the Philosopher's Stoneê vir ve, rêzeroman li seranserê cîhanê populerbûnek berbiçav pêk anî û pesnê rexnegir û serkeftinek bazirganî dest xist. Rêzepirtûk him bala xwendevanên mezin û him jî ya xwendevanên biçûk kişand ser xwe û êdî yek ji kevirên kevneşopî yên wêjeya mezinên ciwan tê hesibandin. Heta sibata 2018an, ji zêdetirî 500 mîlyon kopiya rêzeroman li çar aliyê cîhanê hate firotin û ketiye nav lîsteya pirtûkên ku di dîrokê de herî pir hatine firotin û li heştê zimanan hatine wergerandin. Çar pirtûkên dawî yên rêzeromanê li DYAyê di nav bîst û çar demjimêran a çapkirina xwe de nêzî yanzdeh mîlyon kopî firotin ku bi vê taybetiyê bûye yekemîn a lîsteya pîrtûkên ku zûtirîn hatine firotin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 9

Wêneyek ji bahozê

Bahoza tropîkal a Cristobal, Bahoza mederî ya Cristobal (bi înglîzî: Tropical Storm Cristobal) ji Bahoza tropîkal a Colin, ku di 5ê hezirana sala 2016an de qewimiye derbastir bû û li Okyanosa Atlantîka Bakur bû bahoza sêyem. Her wiha yekemîn sîklona tropîk a Atlantîk e ku di meha hezîranê de ji sala 2017an û vir piştê Bahoza Cindy tê û yekemîn sîklona tropîk a hezîranê ye ku ji sala 2016an û vir ve li Meksîkê dadikeve perçeya erdê. Bahoza sêyem e ku demsala bahoza atlantîk a sala 2020an de pir çalak e. Cristobal di 1ê hezîranê de li ser Gola Campeche ji bermayên Bahoza tropîkal a Amanda ya li Pasîfîka Rojhilat pêk hat. Pişt re di 3ê hezîrana 2020an de saet di 13:35 UTC de li eyaleta Campeche derbasî perçeya erdê bû û bi bayê domdar ê 95 km/s li seranserê herêmê bû sedema barîna baranê. Bahoz ber bi re milê bakur ve ber bi Meksîkê ve çû, û ji wê jî ber bi Kendava Meksîkê ve bi pêş ve çû. Cristobal pişt re di 7ê hezîranê saet di 22:10 UTC de li başûrê rojhilat ê Luisianayê kete ser rûyê erdê û bû sîklona tropîkal a duyem a ku li Luisianayê dakate rûyê erdê. Sîstem ji bakur bi rêya Geliyê Mîsîpiyê bi pêş ve çû û di 10ê hezîranê saet di 03:00 de li başûrê Wisconsinê weke depresyoneke tropîk li ser erdê di ber xwe da. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 10

Wêneyek ji çiyayê Pamîrê

Çiyayên Pamîrê yan jî Zincîrçiyayê Pamîrê, zîncîreçiyayeke di navbera Asyaya Navîn, Asya Başûr û Asyaya Rojhilat de ye û di navberên çiyayên din ên girîng wekî Tian Şan, Qerekoram, Kunlun, Hindokuj û Rêzeçiyayên Himalaya yê de ye. Li beşa rojhilat a girseyê bi qasî pêncî cihên ji serdema kevir hatine kifşkirin. Ji 10 hezarî zêdetir petroglîf û pîktogram jî hatine tespîtkirin ku di esasê xwe de sembolên olî û heywanan û helbestên ku hinek ji Paleolîtîka Jorîn dîroka wan hene, temsîl dikin. Şopên komirê yên ji maleke mirovan a li Pamîrê bi rengekî zanistî heta 9500 sal berê diçe. Li şikefteke li başûrê Murghabê, ku ji asta deryayê bi bilindahiya 4000 metreyî ye, nûnertiyên parietal ên neolîtîkê hene ku weke bilindtirîn ên cîhanê tên qebûlkirin. Lê belê, berevajî li çiyayên Tianê, ji wê serdemê ve ti amûr nehatiye dîtin. Di dawiyê de bermahiyên arkeolojîk ên gorên ku bi lûleyên darîn hatine girtin, li zozanên bilind ên rojhilat hatine derxistin. Madenên Lapis lazulis ên li Pamîrê di demên Sumeriyan de li Mezopotamya û di şaristaniya Harappanê de jî di hezarsaliya sêyemîn a berî zayînê de hatine dîtin.[1] Derbasbûna çiyayan di salên 1273-1274an de dema ku ber bi Çînê ve çûye, yekem şahidiyên rastîn ên dîroka herêmî, xebata gerokê Venedîkî Marco Polo ye. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 11

Wêneyê peykerê Kawayê Hesinkar

Kawayê Hesinkar an jî Kawayê Hesinger kesê sereke yê mîtolojiya Newrozê ye. Li gorî mîtolojiyê, Kawayê Hesinker, li dijî serdarê zordest Dehaq serî hil dide û piştî ku Dehaq têk dibe, agirekî mezin ku ji her çar aliyê welat ve tê dîtin, dadide. Ji wê rojê ve ye her tim gelê vê xakê, agir dadidin û vê rojê pîroz dikin. Ev roj rastî 21'ê adarê tê û navê wê Newroz (Roja Nû) e. Li Kurdistanê her sal di 21'ê adarê de tê pîrozkirin. Bi efsaneya Kawayê Hesinker re dîrokeke mezin tê ser ziman. Berî zayînê di deme Medan de keyê Asurî yê bi navê Dehaq êrîşî Mediyan dike û wan dike bindestê xwe de. Wan dike ku bike koleyên xwe. Lê medî li ber xwe didin. Di nav kurdan de ji deme Naîriyan ve li gor nêzîkatiyeke konfadarasyonî xwe birêxistin kirin heye. Her herêm, xwedi key e. Jê re dibêjin ´mîr´. Berî deme Medan, Naîriyan weke nêzîkî 500 salî di welatê xwe de bi azadî jîn bûn. Cih bi cih êrîş jî dibûn. Lê bi serê xwe bûn. Di wê demê de, demên Asuriyan dest pê dikin û ku ew jî bi hêz dibin, êdî dixwazin ku li ser wan herêman hemûkan serweriya xwe ava bikin. Bi şeran li deran bi ser jî dikevin, ta ku dem tê deme 800 wan berî zayînê, êdî hin bi hin Naîrî serweriye weke ku bi tememî winda dikin. Êdî ew jî bi wê windakirinê re li ber xwe didin û dikin ku careke dîn serweriye xwe ava bikin. Ji berî zayînê 800 û ta 600 wan, di dîroke wan de mirov karê weke demên raperîn û şeran bêne ser ziman. Di wan deman de kurd bi tememî serweriye winda dikin û êdî li her deverî berxwadana wan dest pê dike. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 12

Wêneyekî keçeke kurd ji pîrozbahiya Newrozê

Newroz yan jî Cejna Kurdan, cejna kurd û gelê îranî û gelek gelên din a biharê ye. Kurd her sal, şeva ku 20ê adarê bi 21'ê adarê ve girê dide, agir dadidin û hatina buharê pîroz dikin. Di dîroka kurdan de jî, Newroz weke çîroka vejînê cîh digire. Li gorî rîvayetê, Kawayê Hesinker, li dijî serdarê zordest Dehaq serî hil dide û agir dadide. Ji wê rojê ve ye her gelê vê xakê, agir dadidin û vê rojê pîroz dikin. "Nava Roaca" li gor zimanê qedîm yê avestayî Newroz e. Lê di pirtûka Avestayê de ev tabîr “Nava Roaca” derbas nabe. Lê li gor zimannasan ku guherîbe, ew jî wiha çêbûye: Nava->new: nû û Roaca->roz: roj Di zaravayê kirdkî de bi vî awayî Nava wek Newe û Roaaca jî wek Ruec hatiye guherîn. Di zaravayê kurmancî û soranî de bi vî awayî Nava wek Nû û Roaca jî wek Roc(j) hatiye guherîn. Lewra di zimanê hînd-ewropî de dengên z-c-j bi hev diguherin. Bi maneya xwe jî ev peyv wiha tê watedarkirin: Roja nû. Hin gel vî wek “sala nû” watedar dikin lê dibe ku tenê ev li gor nirxandina teqwîmî be. Ev peyv pêşî bi du peyvan “Nava Roaca” pêk hatiye lê piştre di demeke dirêj de li gor tebîeta zimên û civakê guheriye bûye peyvek; pêşî di pehlewî de Noroz, piştre di kurdî de bûye Newroz. Dema îroyîn de Newroz bi taybetî di nav gelên rojhilata navîn de tê pîroz kirin. Ev jî gelek normal e. Lewra çanda gelekî, dema ku rengekê gerdûnî girt, êdî gelên ku wê çandê nêzî xwe dibînin, dipejirînin û li gor zimanê xwe û bîr û baweriyên xwe nav lê dikin û pîroz dikin. Bo mînak Newroz çanda gelê Kurd ên ku ji Medan bigire heya roja îroyîn dewam kiriye û vê cejna xwe ya netewî ji bo gelên din jî pêşkêş kirine. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 13

Wêneya gotarê

Guherîna avhewayê, guherîna seqayê, germbûna gerdûnî yan jî germbûna cîhanî, germbûna hewayê ye ku ji ber gazên serayê û zêdebûna gazên karbondîoksîd li seranserê cîhanê çêdibe. Her çend di serdemên berê de guherîna avhewayê hebin jî lê ji nîvê sedsala 20an û vir ve jiber pîşesaziyên ku zirarê dide sîstema evhewayê bandoreke neyînî ya bêmînak li ser sîstema avhewayê pêk aniye ku li hinek deverên cîhanê wekî zêdebûna baranê û zêdebûna germahiyê li seranserê cihanê zêde bûye. Guhertinên bi vî awayî di asta global de pêk hatiye. Sedema herî mezin a germbûnê, belavkirina gazên serayê ye ku bi giranî karbondîoksîd (CO
2
) û gazê metan e. Bi tevkariyên zêde yên çandinî, bêdaristanî û reaksiyonên kîmyewî yên di hinek pêvajoyên hilberînan de, bikaranîna şewata sotemeniya fosîl (komir, petrol û gaza xwezayî) ku ji bo xerckirina enerjiyê tê bikaranîn, çavkaniya sereke ya van emîsyonan e. Heta îro sedemên ku rasterast bi destê mirovan a guheztina avhewa ji aliyê ti saziyek zanistî ya neteweyî an navneteweyî ve nehatiye nîqaşkirin. Germahiya germê, berga berfê ku germahiya rojê tê li ser rûyê erdê paşve vedigerine winda dike, sînorên erd û okyanûsa û karbonê zêde dike. Li bejahiyê, ku germahî bi qasî du caran, bi qasî navîna gerdûnî zêdetir bilind bûye, çol berfireh dibin, pêlên germahiyê û şewata li daristanan belav dibin. Zêdebûna germa îro li Antarktîkayê jî ku bûye sedema helandina permafrostê û windabûna qeşa ya deryayê, zêde bûye. Ji ber zêdebûna germê rêjeya dûkela avê zêde bûye û ev jî dibin sedemên bahoz û bûyerên hewayî ya zêde. Zêdebûna germê bandoreke xerab li ser ekosîsteman dike. Ji ber germahiya zêde celebên ajalan ku li Antarktîkayê dijîn ji ber koçbûnî yê xelas dibin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 14

Wêneya gotarê

Çandiniya bajarî yan jî Baxçevaniya bajarokî, pratîkiya çandinî, pêvekirin û belavkirina xwarinê li an li derûdora bajaran e. Di heman demê de çandiniya bajarî peyvek e ku ji bo xwedîkirina sewalan, avjenî, daristanî, û baxçevanî tê bikar anîn. Ev çalakî li deverên bajaran- dorpêç jî rû didin. Çandiniya bajarî dikare astên cihêreng ên pêşkeftina aborî û civakî nîşan bide. Ev dibe ku tevgera civakî ya ji bo civakên domdar, ku benqeyan de organîk li ser destîşankirin hevbeş ya xwezayê û holism civaka avakirin. Van torgilokan dikarin pêşve biçin dema ku piştgiriya sazûmanî ya fermî werdigirin, di nav plansazkirina bajaroka herêmî de bibin yek ku ji bo geşedana bajar a domdar tevgerek "bajarokê veguhêz" bibe yek. Ji bo yên din, ewlehiya xwarinê, xwarin û hilberîna hatiniyê ji bo pratîkê motîvasyonên sereke ne. Di her du senaryoyan de, gihîştina bêtir rasterast bi sebzeyên nû, fêkî, û hilberên goştî bi riya çandiniya bajarî dikare ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê baştir bike. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 15

Wêneya gotarê

Metroya Parîsê yan jî Metroya bajarê Parîsê, (bi fransî: Métro de Paris) yek ji kevintirîn û mezintirîn metroyên cîhanê ye ku li Parîs a paytexta Fransayê ye. Xeta yekem a metroyê di sala 1900î de hatiye çêkirin. Îro 16 xetên metroyê hene û dirêjiya xetan bi giştî 214 kîlomêtre ye. Forma mîmarî ya metroya Parîsê ku wekî sembola bajarê Parîsê tê nîşandan, di bin bandora mîmariya hûnerî ya Art nouveau de maye. Xeta metroyê ya yekem ji bo çalakiya Exposition universelleê di sala 1900î de hatiye çêkirin. Metroya bajarê Parîsê, di sala 1845an de, Parîs û pargîdaniyên trênê jixwe li ser pergalek trênê ya bajarî difikirîn ku veguhastina navçeyên hundurê bajêr bi hevre girê bidin. Pargîdaniyên rêhesin û hukûmeta Frensî dixwestin ku rêyên hesinî yên sereke di nav torek nû ya jêrzemînê de dirêj bikin, lê Parîsiyan alîgirê toreyek nû û serbixwe bûn. Parîsiyan ditirsiyan ku kesên pergalê didin avakirin kontrola pergala serbixwe bûna neteweyî, bi dest dixin. Nakokî ji sala 1856an heta sala 1890an dewam kir. Di vê navberê de, nifûsa bajarê û qerebalixa trafîkê pir her ku diçe zêdetir bû. Berî sala 1845an, tora veguhastina bajarî di serî de ji hejmareke mezin ji xetên omnibus pêk dihat. Xetên mînîbusan ji alîyê rêveberiya Frensî ve di nav pergalek birêkûpêk de bi rê û rêgezên sabît û bênakok dihate xebitandin. Pêşniyara yekem a konkret ji bo pergala rêhesinê ya bajarî li Parîsê ji hêla endezyarê şaristaniyê Florence de Kérizouet ve hate pêşkêş kirin. Di sala 1855an de, endezyarên sivîl Edouard Brame û Eugène Flachat ji ber rêjeya bilind a qezayên li ser xetên trênê, rêhesinek bajarî ya barkêşiya binê erdê pêşniyar kirin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 16

Wêneya gotarê

Çandiniya organîk, pergalek çandiniyê ye ku di destpêka sedsala 20an de bi berteka li hember pratîkên cotkariyê yên bi lez diguhezîn, dest pê kir. Çandiniya organîkî ya sertîfîkayî li seranserê cîhanê 70 mîlyon hektar hesab dike, li Australya zêdeyî nîvê wê tevahî ye. Çandiniya organîk îro jî ji hêla rêxistinên cihêreng ve pêşve diçe. Ew bi karanîna gubreyên bi koka organîk wekî zibilê, zibil kesk, û xwarina hestî tête pênasekirin û giraniyê dide teknîkên wekî zivirandina zeviyan û çandina heval. Kontrolkirina kêzikên biyolojîkî, çandiniya têkel û xwedîkirina nêçîrvanên kêzikan têne teşwîq kirin. Standardên organîk hatine sêwirandin da ku bikaribin madeyên xwezayî diqewimin dema ku madeyên sentetîk qedexe dikin an jî bi tûndî sînordar dikin. Mînakî, dermanên kêzikan ên xwezayî yên wekî pîretrîn û rotenone destûr didin, lê zibil û dermanên sentetîk bi gelemperî qedexe ne. Madeyên sentetîk ên ku destûr têne dayin, wekî mînak, sulfate bafûn, kewkurta bingehîn û Ivermectin. Organîzmayên guhertî yên genetîkî, nanomateryal, şilema kanalîzasyona mirovî, vesazkerên mezinbûna nebatan, hormon û karanîna antîbiyotîkê di xwedîkirina sewalan de qedexe ne. Parêzvanên çandiniya organîk di domdariya, vebûnê, xweseriyê, xweseriyê/serxwebûnê, tenduristiyê, ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê de avantajan dibêjin. Rêbazên çandiniya organîk bi navneteweyî ve ji hêla gelek neteweyan ve têne tertîb kirin û bi zagonî têne sepandin, bi piranî li ser bingeha pîvanên ku ji hêla Federasyona Navneteweyî ya Tevgerên Çandiniya Organîk (IFOAM) ve hatî saz kirin, rêxistinek sîwanî ya navneteweyî ji bo rêxistinên çandiniya organîk ku di 1972an de hate damezrandin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 17

Wêneya gotarê

Girê Mirazan yan jî Xirabreşk / Xerabreşkê, (bi tirkî: Göbeklitepe, bi kurdî tê wateya: "Girê navikê / Girê navokê"), cihekî arkeolojîk ê neolîtîkê ye ku li nêzîkî gundê Xirabreşkê yê Rihayê ye û dibe ku cihê bermahiyên perestgeha herî kevn a cîhanê be. Dirêjiya vî girê destçêkirî 15 metre ye, tîreya wî nêzîkê 300 metre ye û nêzîkî 760 metre ji asta behrê li jor e. Ev du qonaxên bikaranînê dihundirîne. Li gorî arkeologê alman Klaus Schmidt, kaşif û vekolerê vî girî, armanca bikaranînê civakî yan dînî bû û ji hezarsala 10ê-8ê b.z. maye. Di qonaxa yekem de, ya ku di dema Neolîtîka A ya berî Cervaniyê (bi înglîzî: Pre-Pottery Neolithic A) de pêk hatiye, stûnên kevirî yên bi şiklê T-yê hatine çikandin — ev stûn megalîtên herî kevn ên dinyayê ne. Dîroka van megalîtan hatiye diyarkirin ku ji sala 9.500 b.z. mane û ev megalît 5.500 sal ji bajarên yekem ên Mezopotamyayê û 7.000 sal ji Stonehengeê mezintir in. Di qonaxa duyem de, ya ku di dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê (bi înglîzî: Pre-Pottery Neolithic B) de pêk hatiye, stûnên çikandî biçûktir in û li odeyên çargoşeyî yên bi zemînekî kirêc de radiweste. Ji 200î zêdetir stûn nêzîkî di 20 çemberan de bi rêya lêkolînên jeofîzîkî ve hatine kişfkirin (heta gulana 2020an). Dirêjiya her stûnan nêzîkî 6 metre ye û giraniya wan digihîje 10 tonan. Li erdî, qulên taybet hatine kolandin û her stûn li wan qulan hatine rûniştandin. Piştî dema Neolîtîka B ya berî Cervaniyê, Girê Mirazan hatiye terikandin. Hûrguliyên armanca avahiyê ne eşkere ne. Ji sala 1996an ve kolandin ji aliyê Înstîtûta Arkeolojiyê ya Almanî ve berdewam dike, lê beşên mezin hîn jî nehatine kolandin. Girê Mirazan di 2018an de ji aliyê UNESCOyê ve wekî Kelepora Cîhanê hatiye destnîşankirin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 18

Wêneya gotarê

Dîroka Mezopotamyayê yan jî Pêşdîroka Mezopotamyayê dîrokeke ji koçberbûyîna mirovî ya herî pêşîn a di Serdema Paleolîtîkê de heya serdema kevnare ya dereng e. Ev dîrok pêşî ji delîlên kolandinên arkeolojîk, piştî destpêkirina nivîsandinê di dawiya hezarsala 4an b.z. de jî ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin. Mirovahî di serdemên Paleolîtîk û Neolîtîka destpêkî de tenê li beşên Mezopotamyaya Jorîn de cîwar bibûn. Li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de bi cih bûne. Mezopotamyayê, di Serdema Bronzê ya Destpêkî de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn cîwartî kiriye. Ji ber vê sedemê ye ku Mezopotamya wek dergûşa şaristaniyê tê binavkirin. Navê Mezopotamyayê bi yewnanîya kevn tê wateya "erdê di navbera çeman de". Bi qasî ku tê zanîn, ev nav cara yekemîn di sedsala 4an b.z. de ji bo destnîşankirina axa li rojhilatê Firatê ya li Sûriyê (Rojavayê Kurdistanê ya îro) hatiye bikaranîn. Piştre navê Mezopotamyayê bi gelemperî ji bo hemî erdên di navbera çemên Firat û Dîcleyê de hatiye bikaranîn loma him Rojavayê Kurdistanê ya îro him jî Başûrê Kurdistanê, hemî axa Iraqê û Bakurê Kurdistanê hildide nava xwe. Çiyayên cîran ên li rojavayê Firatê û rojavayê Çiyayên Zagrosê di bin navê Mezopotamyaya berfirehtir de têne binavkirin. Erdnîgariya Mezopotamyayê bi navên Mezopotamyaya Jorîn (an jî Mezopotamyaya Bakur) û Mezopotamya Jêrîn (an jî Mezopotamyaya Başûr) tê binavkirin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 19

Wêneya hûrguliyek e ku nîvê yek rûyê plaketê nîşan dide.

Zimanê sumerî (𒅴𒂠 Eme-gir15 "zimanê xwemalî") zimanê zikmakî yê sumeriyan e ku di sala 4000 b.z. de li Başûrê Mezopotamyayê hatiye axaftin. Di destpêka sala 2000ê b.z. de zimanê akadî cihê zimanê axaftinê wergirtiye. Zimanê Sumeriyan li Mezopotamyayê heta sedsala 1em b.z. wek zimanekî pîroz, wêjeyî, merasîmî û zanistî hatiye bikaranîn. Zimanê sumerî heta sedsala 19an hatiye û piştre hatiye jibîrkirin. Berevajî zimanên din ên ku li Mezopotamyayê dihat axaftin, sumerî zimanekî îzolekirî ye. Sumerî yek ji wan zimanên yekem e ku hatiye nivîsîn. Sîstema ku ji bo rastkirina zimanê Sumerî tê bikar anîn jê re "Nivîsa Bizmarî" tê gotin, ji ber şiklê nîşanên ku li ser lewheyên keliya şil, bi şeklê bizmarê hatine xuliqandin. Di qonaxên destpêkê yên nivîsandina Sumeriyan de nîşaneyên berçav ên ku wateya xwe bi awayekî kevneşopî bi formeke zimanî ve girê didin, hatin bikaranîn. Ew bi awayekî şematîk sembolekê, tiştekî rastîn an jî fîgûrekê temsîl dikin. Mînakeke vê qonaxê di tableta Kiş de hatiye dîtin. Lêbelê, bi demê re, nivîsandina Sumerî ji nîşanên fîgûrî veguheste îşaretên dûrtir. Di sala 2600ê b.z. de logogram pirtir belav bûn û forma bizmarî derkete holê. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 20

Wêneya gotarê

Dil yan jî Dilê mirovan, bi eslê xwe dişibe pompeyek, lê ev pompe ne ji hesin û plastîk, lê ji masûlkeyan pêk tê. Berevajiyê pompeyên mekanîk, dil pir dişixule û zûbizû xera nabe. Di rewşa asayî de dilê mirov di xulekek (deqe) de bi qasî 70 -75 car lê dide. Dilê mirov rojê 108000, salê ji 39 milyonê zêdetir lê dide. Di tevahiya jiyana 75 salî de dilê mirov 3.000.000.000 car lê dide. Bi her lêdanê, dil bi qasî 70mL xwîn pompe dike. Ango di xulekek de 5.25 lître, di rojek de 7 000 lître, di salê de 2500 000 lître xwîn pompeyê lûleyên xwînê dike Ji bo berdewamiya jiyanê, divê xurek, hormon û oksîjen, bigihîje hemû şane û xaneyên laş. Madeyên paşmayî yên wekî karbona dîoksîd, ure, av, xwêy jî divê ji xaneyan bên dûrxistin. Ango ji bo bicihanina erka xwe divê xwîn li her aliyê laş de bigere. Xwîna mirov di nav lûleyên xwînê de diherike, lê xwîn bi tena serê xwe nikare biherike, pêdivî bi pompeyek heye. Pompeya laş dil e. Dil pesta xwînê berz dike bi vî awayê xwîn di nav lûleyên xwînê de bi lez diherike û belavê laş dibe. Ji bo gera xwînê, hêza sereke ji dil peyda dibe. Pêwendiya peyvên wekî, kardiyolojî, kardiyolog, eloktrokardiyografî, perîkardiyum, miyokardiyum, bi dil ve heye. Di zimanê Yewnanî de ji bo tiştên bi dil ve tekîldarin peyva “kardia” tê bikaranîn. Kardiyolojî: Beşek ji zanista bijîşkî ye, lêgerînên kardiyolojîyê li ser pêkhateya dil û nexweşiyên dil e. Bijîşkên pisporiya wan li ser pêkhateya dil û nexweşiyên dil e, wekî kardiyolog bi nav dibin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 21

Wêneya gotarê

Pergala Rojê yan jî Rojbend, pergalakeye ku ji rojê û exterên li dor wî pêk tê. Serekîtirîn parçê ya pergala rojê Ro ye ku 98,6% ji bariste ya wê pergalê pêktîne û rakêş a wê her tişt di xulgeh a xwe radigre. Pergala rojê ji cîsmên ku rasterast li dora Rojê dizivirin, yên herî mezin çar giravên gaz û qeşayê û çar gerstêrkên bejayî ne, li pey wê hejmareke nenas ji gerstêrkên dwarf û bêhejmar cismên Sîstema Rojê ne. Pergala Rojê 4.6 mîlyar sal berê ji hilweşîna gravîtîkî ya ewrek molekular a mezin a navstêrkî ava bûye. Çar gerstêrkên dêw ên pergala derve bi giranî ji yên bejahî girztir in. Du gerstêrkên herî mezin, Jupiter û Saturn, dêwên gazê ne, ku bi giranî ji hîdrojen û helyûmê pêk tên; du yên din, Uranus û Neptun, dêwên qeşayê ne, ku bi piranî ji maddeyên ku li gorî hîdrojen û helyûmê xalên helînê yên nisbeten bilind in pêk tên, ku jê re dibêjin av, wek av, amonyak û metan. Heşt rêgehên dorveger hene li nêzî rêgeha Dinyayê ne, ku jê re ekliptîk tê gotin. Di pergala Rojê de tiştên biçûktir jî hene. Kembera asteroîdê ya ku di navbera valahiya Mars û Jupîterê de ye. Ev cîsm, ji kevir, metal û qeşayan pêk tên. Li derveyî gerda Neptûnê kembera Kuiper û dîska belavbûyî ne ku hêjmara tiştên ku bi piranî ji qeşa û keviran pêk tên û ji derveyî wan jî hêjmara adenoidan a ku nû hatine keşfkirin hene. Di nav van cîsman de hinek tişt bi qasî ku di bin gravîteya xwe de hatine dorpeç kirin û bi vî rengî di bin hinek pênaseyan de bibin gerstêrk, mezin in. Her çend nîqaşek berbiçav heye ku dê çend tiştên weha hebin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 22

Wêneya gotarê

Misira kevnare yan jî Misira kevin, bi navê giştî yê welatê Misira dîrokî (ya berî zayînê) ye. Navê misirî yê vî welatî Kemet e û kare bi 'Warê reş' bê wergerandin. Herwiha, ev gotin ji deltaya çemê Nîl hatiye wergirtin, li cihê ku her sal ava Nîl bilind dibe û piştî vekişandinê erda der û dorê bi celbên reş tijî dike. Gava celbê tarî zêde bû, ev dihate vê watê ku wê cotkarî pir berdar derbas bibe. Naveke din ê vî welatî 'Ta meri' (T3 mrj) bû û wek 'Welatê hezkirî' tê wergerandin. Pêkhatin û damezirandina çanda misirî digihêje heta demên herî kevnar ên mirovahiyê. Çanda ku îro wek çandeke pêşketî bi nav û deng e di serdema berî hanedanê de (bi îngilîzî Predynastic period) destpêkir, gava ku li Misira Jorîn împeratoriyeke yekem hat damezirandin. Digel tevgerên leşkerî yên dagîrkirinê ev împeratorî her ku çû berve Deltaya Nîlê meztir bû. Li wê derê Misira Jêrîn a îro hate bidestxistin - û bi vê pêşketinê yekem gava yekbûyîna împeratoriyê hat kirin. Di serdema Predînastî û Xanedaniyên Destpêkê de, avhewaya Misrê ji ya îroyîn pir kêmtir hişk bû. Herêmên mezin ên Misirê di nav savannayên daran de bûn û bi keriyên zozanên çêrvanan re derbas bûn. Pevçûn û fauna li hemî derdor pir zêde bûn û herêma Nîlê piştgirî da nifûsên mezin ên çûkên avê. Nêçîr ji bo Misriyan karekî gelemperî bû. Serdema yekem car bû ku li misirê gelek ajal hatin kedîkirin. Nêzîkî 5.500 sal b.z. eşîrên piçûk ên ku li geliyê Nîlê jiyan dikirin di nav rêzek çandî de pêşkeftî bûn ku kontrola zexm a çandinî û xwedîkirina ajalan nîşan didin û ji hêla potir û tiştên xwe yên kesane yên wek kum, destmal û miherkan têne nas kirin. Ji van çandên destpêkê yên li Misrê ya jorîn (Başûr) ya herî mezin çanda Badariyan bû. Ew ku ji Çola Rojava derketine û bi seramîkên xwe yên bi kalîte, amûrên kevirî û bikaranîna sifir dihatin naskirin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 23

Wêneya gotarê

Bahoza tropîkal a Hermine, (bi înglîzî: Tropical Storm Hermine) bagereke tropîkal a nêzî bahozê bû ku di destpêka îlon a sala 2010an de lehiyeke berfireh ji Guatemalayê ber bi bakur ve anî Oklahomayê. Herçend navê wê li kendava rojava ya Meksîkê hatibe kirin jî, Hermine ji herêma kêm-tansiyona mayî ya ku bi depresyona Tropîkal eleven-E ya demkurt a li Rojhilatê Pasîfîk re têkildar e, rasterast bi pêş ket. Bahoza Hermine, di temenê xwe de bû sedema 52 mirinên rasterast û nêzîkî 740 milyon dolarên amerîkî zirar gihand çandinî û binesazîyê. Depresyona tropîkal a pêşîn di 3ê îlonê de li Kendava Tehuantepecê pêk hat û roja din li nêzî Salina Cruz a Meksîkê şemitandina erdê pêk hat. Her çend depresyon bi lez û bez ber bi nizmbûna mayinê ve qels bi be jî, tengasî ji pozika Tehuantepecê derbas bû û bi ber bakur derbasî nava avên germ ên Kendava Meksîkê bû û di 5ê îlonê de careke din xwe bi sîkloneke tropîkal bi rêxistin kir. Li wê derê, pergal bi lez û bez bi bahozeke tropîkal ve xurt bû û berî ku di 7ê îlonê de biçe peravên nêzî bajarê Matamoros ê Meksîkê, weke bahozeke tropîkal a bilind navê Hermine wergirt. Di nava çend rojên pêş de, Hermine qels bû. Bahoza Hermîne di 10ê îlonê de li ser Deştên Başûr ên Amerîkayê ve derbas bûye û di dawiyê de li Kansasê belav bûye. Di tebaxa 2010an da, li Rojhilatê Atlantîkê pêleke tropîkal tevkarî li avabûna Bahoza Danielle kir; Danielle di pêşî ber bi rojava û paşê ber bi bakur ve şopand. Lê belê beşa başûr a tengezariyê bi pêşketina Danielle re têk çû, li rojavayê Başûrê Amerîkayê şopand û di 29ê tebaxê de gihaşt Pasîfîka Rojhilat. Li seranserê Amerîkaya Navîn heta 2ê îlonê dema ku baran li ser û dora Kendava Tehuantepecê geş bû, çalakiya birûskê pêk hat. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 24

Wêneya gotarê

Mîtolojiya Mezopotamyayê, navekî hevpariya mîtolojiyên şaristaniyên Mezopotamyaya berî şaristaniyên gelên îranî de ku di dema Sumer, Akad, Asûrî û Babilî ya de hatiye dayîn. Sumeriyan, bi baweriya dîneke bi pirraniya xwedayan, cin û giyanên ku nûnertiya hêzên xwezayî yan jî hebûnên li cîhanê dikin, bawer kirine. Di baweriyên xwe de wan aniye ziman ku xwedayan di destpêkê de mirov afirandine ku bibin xizmetkarên wan. Gelek çîrokên di ola Sumeran de beriya çîrokên bi heman rengî di olên Rojhilata Navîn de hene. Xwedayên Sumeran, di çandên Akadî, Kenanî û çandên din ên Rojhilata Nêzîk de baweriyên wek hev hene. Hinek çîrok û xwedawendan sumeriya jî paralelên wan ên Yewnanî hene; mînak, daketina annanna ya binê erdê (Irkalla) dişibe çîroka Persephoneyê. Gelek vegotinên cihêreng ên afirandina Cîhanê li herêma Mezopotamyayê hene. Ev ji ber gelek çandên cihêreng ên li deverê û guheztina vegotinên ku ji ber pêbaweriya wan bi devkî ji bo veguheztina çîrokan di çandên kevnar de hevpar in. Ev efsane dikarin mijarên têkildar parve bikin, lê kronolojiya bûyeran li gorî dem an cîhê ku çîrok hatî nivîsandin diguhere. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 25

Nexşeya pêşniyarkirî ya koçên mirovên kevn

Pêşdîrok, (bi înglîzî: prehistory) ew heyama dîroka mirovahiyê ye ku bi derketina amûrên kevirî yên yekem nêzîkî 3.3 mîlyon sal berê dest pê dike û bi îcada pergalên nivîsînê dawî dibe. Bikaranîna sembol, nîşan û wêneyan di nav mirovan de pir zû xuya kiriye, lê pergalên nivîsînê yên herî kevn tenê 5000 sal berê derketiye holê û bi hezaran sal derbas bûn ku bi berfirehî werin pejirandin. Pergalên nivîsînê di hin çandên mirovan de heta sedsala nozdehan û di hin çandên din de heta van salên dawî nehatine pejirandin. Ji ber vê yekê li gorî roja îcadkirina nivîsînê dawiya vê serdemê di herêmekê de ji ya herêmeke din dibe cuda be. Wek mînak, bi gelemperî tê pejirandin ku pêşdîrok li Misirê di dora 3100 b.z. de bi dawî bûye, lê dawiya serdema pêşdîrokê li Gîneya Nû gelek nû hatiye, di dor sala 1900 p.z. de. Lêkolîna pêşdîrokê beşeke dîsîplîna arkeolojiyê ye lê ji çend dîsîplînên wekî biyolojî, botanî, erdnîgarî, jeolojî, antropolojî û heywannasiyê sûd werdigire.

(bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 26

Wêneya gotarê

Enzîm, makromolekulên proteînî ne. Hemû zindewer di xaneyên xwe de enzîmên xwe berhem dikin. Di nav xaneyên mirov de her roj bi sedan reaksiyonên biyokîmyayî rû dide. Xane bi saya ev reaksiyonan, hemû pêwistiyên jiyanê bi cih tîne. Peydakirina ATP, duhendebûna ADN, dabeşbûna xaneyê, çêkirina lebatokan, çêkirin an jî herisandina makromolekulan û hwd., hemû bi reaksiyonên kîmyayayî yên xaneyê tên pêkanîn. Ji boy her reaksiyonê pêdivî bi enerjiyê heye. Bingeha reaksiyonên kîmyayî, an çêkirin an jî qetandina bendên navbera molekulan e. Wekî mînak laktoz dîsakkarîd e, ji boy hîdrolîza laktozê li gel benda navbera molekula avê, divê benda navbera glukoz û galaktozê jî bên qetandin. Laktoz bi serê xwe molekulek xweragir e. Molekulên xweragir tevî reaksiyonan nabin. Eger xweragiriya molekulê bên xerakirin, wê molekul bibe molekula xwenegir , tenê bi vê gavê reaksiyona kîmyayî dest pê dike. Wekî mînak; eger şekir (glukoz) di nav lûleya ezmûnê de bên şewitandin, ango bi oksîjenê têkeve reaksiyonê, dawiya dawî li gel tînê, karbondîoksîd û av jî çê dibe. Ji ber tînê, germahî jî zêde dibe. Şekir bi tena serê xwe naşewite, divê li gel hebûna oksîjenê germahiya hawirdor jî bi qasê 150°C be, loma ji bo şewitandina şekir, divê pêşî lûleya ezmûnê bên germkirin. Dema germahiya şekir gihîşt 150°C yê şewitandina şekir jî dest pê dike. Ango ji boy şekir bikeve reaksiyonê, pêdivî bi enerjiya tînê heye. Şekir bi vî enerjiyê çalak dibe û dikeve reaksiyonê. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 27

Pêşesaziya xwarin û agroekolojî

Agroekolojî, an e zanist tê sepandin ku xebatên pêvajoyên ekolojîk de ji bo çandiniyê galên hilberana. Anîna prensîbên ekolojîk dikare di çandinîgehan de nêzîkatiyên rêveberiya nû pêşniyar bike. Têgeh pir caran bi neheqî tête bikar anîn, ji ber ku peyv dikare wekî zanistek, tevgerek, an pêkanînek çandinî were bikar anîn. Agroekolojîsten cûrbecûr çandinîparêzan dixwînin. Zeviya agroekolojiyê bi yek rêbazek taybetî ya çandiniyê re ne têkildar e, gelo ew organîk be, nûvejener, entegre, an konvansiyonel be, xurt be an berfireh be, her çend hin kes navê bi taybetî ji bo çandiniya alternatîf bikar tînin. Agroekolojî ji hêla OECD ve wekî "lêkolîna têkiliya hilberên çandinî û hawîrdorê."Dalgaard et al. agroekolojî wekî lêkolîna danûstendinên nebat, heywan, mirov û derdorê di nav pergalên çandiniyê de binav dikin. Francis et al . jî pênaseyê bi heman rengî bikar bînin, lê fikirîn ku divê ew bi mezinbûna xwarinê re were sînorkirin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 28

Çiyayên bakurê rojavayê León ji derdora Maraña têne dîtin

Çiyayên Kantabrî yan jî Rêzeçiyayên Kantabriyayê, (bi spanî: Cordillera Cantábrica) yek ji sîstemên sereke yên çiyayên seranser ên bakurê Spanyayê ye. Rêzeçiya li seranserê bakurê Spanyayê, ji sînorê rojava yê Çiyayên Pîrenê destpê dike heta girseya Galîsyayê ku li peravên Deryaya Kantabrî yê diçe. Dirêjiya Rêzeçiyaya Kantabriya ji 300 km yê zêdetir e. Dawiya çiya li aliyê rojhilat ve bi Bîbrata Îberî re digehîjin ba hev. Çiyayên Kantabrî, ji aliyê dabeşkirina fîzîkolojîk ve ji sîstema Alpî ya mezin e û cureyekî fîzyografîk a cuda ye. Li çiyayên Kantabrî ji bo meşînê cûrbecûr riyên rêwîtiyê û gelek rêçikên hilkişînê yên dijwar hene. Çiyayên Kantabrî li paralelî deryayê li aliyên rojhilat û rojava ve û heta bihureka Leitariegosê, di navbera Leon û Galîsyayê de dirêj dibe. Sînorê rojava yê çiyayê, bi geliyê çemê Minho, ji aliyê Sila Jêrîn a ku di nav Minho re diherike û ji aliyê çemê Cabrera ve hatiye bidawîkirin. Bi giştî, çiyayên Kantabrî ji bo berhevdanên xwe yên tevlihev balkêş in. Lê hema hema li her derê û bi taybetî li rojhilat du cûreyên sereke ji hev cuda ne. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 29

Wêneya gotarê

Behram an bi latînî: Mars yan jî Merîx, yek ji her neh gerstêrkên pergala Rojê ye. Behram bi nêzîkbûna xwe ji Rojê piştî gerstêrkên Tîr, Gelawêj û Cîhanê (Dinyayê, Erdê) gerstêrka çaran e. Behram 227,9 milyon km ji rojê dûr e û gerstêrkeke bejayî ye ku atmosfereke wî ya zirav heye. Ji ber ku heyama zivirînê û her weha kêşa hêlîna zivirînê ya li gorî rêgeha eklîptîkê dişibin hev, roj û demsal ên Behramê bi yên Dinyayê re hevber in. Behram bi Çiyayê Olympusê, volkana herî mezin û çiyayê herî bilind ê naskirî li ser gerstêrka Pergala Rojê û bi Kanyona Valles Marineris, yek ji mezintirîn kanyonên Pergala Rojê ye. Tejaneya Borealis a nerm a li Nîvkada Bakur e û ji 40% rûbarê axa gerstêrkê digire. Behrem gerstêreke ji berê de ji mirovên li ser rûyê Zemînê dijîn re nas e, ew jî ji ber rengê wê yê sorî geş ê di asîmên de ye. Dibe ku ji vî rengê sor jî Behram li cem Babîlan û Yewnaniyên kevin bûbe sembola Xwedayê şer û cengê bi navê Nergal (en) (Babîl) û Arês (Yewnan). Di Romayê de navê Mars stand. Di sedsalên dawî de piştî Galileo Galilei sala 1564-1642 û çêkirina teleskopan gelek zana bi gerstêrka Behram mijûl bûn. Wan guman dikir, ku bajarvaniyeke pir bilind lê heye, nemaze piştî ku çîrokên zanistiya leylanî li ser hatine nivîsandin, êdî gerstêrka Behram kiribû ser her zimanî. Pir fîlmên sînema yên fantastîk li ser mirovên kesk ji gerstêrka sor hatine çêkirin, ên ku dihatin serdana dinyayê, carinan bi aşîtî û carinan jî bi şer ji bo kolekirina mirovan. Li gor zanînên dawî Behram hişk û hola û bê av e. Bi axeke rengê zer an ber bi sor ve rûgirtî ye, yan ji asîdên hesinî bi hev ketiye. Dema li ser rûyê Behram ba radibe, ew axê bi xwe re radike û bablîsokên tozê çêdike, yên bi teleskopê wekî ewrên zer tên dîtin ew e. Sala 1956 li ser planêtê ewrekî zerî pir mezin hate dîtin. Hêdî hêdî aliyê polê başûr tev girt û piştî neh rojan ji ber çavan winda bû. Berî niha bûyerek halo tu caran nehatibû dîtin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 30

Wêneya gotarê

Nîtrojen (bi fransî: nitrogène), bi yewnaniya kevn: ἀζωτικός, lat. azōtikós, bi kurdî tê wateya: "bê jiyan") elementeke ku cara yekem di sala 1772an de ji alîyê bijîşkê Skotlandî Daniel Rutherford ve hatiye kifşkirin û îzolekirin. Dema ku hate tesbîtkirin ku nîtrojen di asîda nîtrîk û nîtratan de heye, navê nîtrojenê di sala 1790an de ji aliyê kîmyazanê Fransî Jean-Antoine-Claude Chaptal ve hate pêşniyar kirin. Nîtrojen nemetal e û endamê herî sivik ê koma 15 ya tabloya perîyodîk e ku bi gelemperî jê re pniktojen tê gotin. Ev element di gerdûnê de hêmanek hevpar e ku bi pirbûna tevahî di Rêya Şîrê û Sîstema Rojê de di rêza heftemîn de tê texmîn kirin. Di germahî û zexta standard de, du atomên elementê bi hev ve girêdidin û N2, gazek diatomî ya bê reng û bêhn çêdikin. N2 bi qasî ji sedî 78 atmosfera Cîhanê pêk tîne û ev yek nîtrojenê dike hêmana herî zêde ya nehevgirtî. Nîtrojen di hemû organîzman de, di serî de di asîdên amînî de (û bi vî awayî proteînan) di asîdên nukleîk (ADN û RNA) de û di molekula veguheztina enerjiyê adenozîn trifosfat de heye. Di laşê mirovan de ji hêla girseyê ve bi qasî ji sedî 3% nîtrojen heye. Piştî oksîjen, karbon û hîdrojenê çaremîn hêmana herî zêde di laşê mirovan de ye. Çerxa nîtrojenê, tevgera elementê ji hewayê, ber bi pêkhateya biyosfer û organîk rave dike, paşê vedigere atmosferê. Têkiliyên nîtrojenê xwedî dîrokek pir dirêj e ku klorîdê ammonium ji hêla Herodot ve hatî zanîn. Nîtrojen di Serdema Navîn de baş dihate zanîn. Alkîmîstan asîda nîtrîkê wekî aqua fortis (ava xurt) û her weha pêkhateyên nîtrojenê yên din ên wekî xwêyên ammonium û xwêyên nîtratê di wî demê de dizanibûn. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 31

Weneyekî ji bahoza betayê

Bahoza tropîkal Beta, (bi înglîzî: Tropical Storm Beta) sikloneke tropîkal bû ku di Îlona 2020an da baraneke zêde, lehî û ewrekî giran anî ser Başûrê rojhilatê Amerîkayê. Depresyona tropîkal a 23yem û bahoza tropîkal an jî subtropîk a demsala bahoza Atlantîkê ye ku rekora sala 2020an şikandiye. Bahoza Beta, bi eslê xwe ji cureyeke zexta nizm pêk hat ku di 10ê Îlonê de li Kendava Bakurê Rojhilatê Meksîkayê geşedan bûye. Nizm hêdî hêdî ber bi başûrê rojava ve çû, bi pêşketinê re pêşî li pêşveçûna Bahoza Sally yê nêz ve hat asteng kirin. Piştî ku Sally di ser Dewletên Yekbûyî yên Başûr rojhilat re derbasî hundir û qels bû, tengezarî li kendava başûrrojavayê Dewletên Yekbûyî dest bi rêxistinbûnê kir. Bahozê heta 16ê îlonê navendeke gerguhêzek ya asta nizm bi dest xistibû û xwedî rêxistinbûyîneke têrker bû ku weke Depresyona Tropîkal Bist û Dudu hatibû binavkirin. Pergal, berîya ku bigihe hêza bahoza tropîkal, ji ber bandora baya xurt û hewaya ziwa, di nava rojekî de hêza xwe wergirt. Beta, hêdî hêdî ku ber bi bakur ve diçû û ber bi bahozeke tropîkal a navîn ve veguhezî, jiber hewayê hişk û birîna bayê dijwarbûna wî da rawestandin. Piştre Beta di 19ê Îlonê di cihê xwe de sekinî. Piştî roja din ber bi rojava ve ber bi peravên Teksasê ve çû û her ku diçe qels bû. Beta di 21ê îlonê de li nêzî Nîvgirava Matagorda ya Teksasê weke bahozeke kêm-tropîkal biçûk kete ser rûyê erdê. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 32

Wêneya gotarê

Gola Nemrûdê yan jî Gola krater a Nemrûdê, gola kraterê ya duyemîn a herî mezin a li Cîhanê û gola kraterê herî mezin a li Kurdistanê ye ku navê xwe ji navê heman çiyayê ku navê Qeralê Sumerî Nemrûd lê danîne wergirtiye. Gola Nemrûdê li rojavayê Gola Wanê di navbera navçeyên parêzgeha Bidlîsê Tetwan, Xelat û Norşîn de ye. Kratera ku di encama teqînên volkanîk a li Nemrûdê pêk hatiye firehiya kraterê ya jorîn 48 km² ye û rûbarê kraterê jî 36 km² ye. Rûava golê 12.36 km² ye û bilindahiya golê ya ji asta deryayê 2247 mêtre ye. Kûrahiya wî ya navînî bi qasî 100 mêtre ye û xala golê ya herî kûr 176 mêtre ye. Germav û kaniyên germ ên li dora golê nîşaneyên herî dawî yên çalakiya volkanîk in. Gola Nemrûdê bi ava berfê û bi ava barîna baranê hatiye xwedîkirin û ava wî ji ava sar û şîrîn pêk tê. Di analîzên mînakên avê de hat diyarkirin ku av zelal e, bê reng e, bê bîhn e û tema avê jî wekî ava vexwarinê normal e. Ava gola Nemrûdê ji aliyê radyoaktîvîteyê ve di nava sînorên asayî de ye. Nirxandina asîdeyê, pH 7.4 e û av hinek bi alkalîn e. Li Gola Nemrudê, ku ji aliyê Nîtoplanktonê ve gelekî dewlemend e, di sala 1986an de hejmareke Masî berdane golê û gol di demekî kurt de gihêşte asta gola masîgiriyê. Ji ber ku nebatên ji herêmên cuda jiyana xwe bi hev re didomînin, asta golê hema hema hertim dimîne û hevsengiya baran û avhewayê hatiye tespîtkirin, nîşan dide ku ev der xwedî mîkroklîma ye. Tê pêşbînîkirin ku çêbûna kratera Nemrûdê bi şikestineke firehbûnê ya ku ji ber pêlên tektonîkî yên li Bakurê Kurdistanê di serdema jeolojîk a Pliocenê de derketiye dest pê kiriye. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 33

Wêneya gotarê

Protein makromolekulek polîmer e. Di zimanê Yewnanî de proteios e. Wateya wî a rêza yekemîn e. Protein makromolekulek polîmer e. Di zimanê Yewnanî de proteios e. Wateya wî a rêza yekemîn e. Proteîn ji zincîra asîdên amînî pêk tên û li gor hejmar,cure û rêza asîdên amîni proteîn cure bi cure ne. Proteîn di nav organîzmayan de gelek fonksiyonan pêk tînin, ji wan reaksîyonên metabolîk, dubarekirina DNA'yê, bersivdana stimuliyê, avahîjiyê didin hucre û organîzmayan û molekulan ji cihekî din vediguhêzin. Di destpêkê de di rêza asîdên amînî de, ku ji hêla rêzika nukleotîdê ya genên wan ve hatî destnîşan kirin, ji hev cûda dibin, û ku bi gelemperî proteîn di nav avahiyek 3D ya taybetî de ku çalakiya wê diyar dike vedihewîne.Proteîn ji zincîra asîdên amînî pêk tên û li gor hejmar,cure û rêza asîdên amîni proteîn cure bi cure ne. Zanyariyên genetîk ên li ser ADNyê, cureya proteînan dîyar dike Proteînên her cureya zîndewer ji boy wî taybet e. Tenê cêwiyên yekhêkê bi hemû cureyên proteînên xwe hevyek in. Di her xaneyek mirov de proteîn heye. Lê cureya proteînên di nav şane û endamên mirov jî ne wekhev in. Wekî mînak proteînên xaneyên masûlkeyan ji yên kezeb û mejû cuda ye. Proteîn di nav rîbozoman de li gor fermana ADNyê tê çêkirin. Xaneya hişk(zuha) bi %50yê giraniya xwe ji proteînan pêk te. Di laşê mirov de bi dehhezaran proteinên cur bi cur heye. Ne tenê xaneyên mirov lê di xaneyên hemû zîndeweran de proteîn heye. Bi gelemperî, proteînên xaneyên riwekan ji yên ajal û karokan kêmtir e. Asîdên amînî bi benda peptîdê bi hevre girê dibin. Benda peptîdê di navbera koma karboksîlî ya asîda amînî ya pêş û koma amînî ya asîda amînî ya paş ve tê avakirin. Heke du heb asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdanê molekulek dîpeptîdê çê dibe. Sê hev asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi hev bên girêdan, molekulek trîpeptîdê çê dibe. Gelek molekulên asîdên amînî bi dehîdrasyonê bi bendên peptîdê bên girêdan, wekî polîpeptîd tên bi nav kirin. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 34

Wêneyek ku ji asîmanan de hatiye wênekirin

Bahoza tropîkal a Hermine, (bi înglîzî: Tropical Storm Hermine) bagereke tropîkal a nêzî bahozê bû ku di destpêka îlon a sala 2010an de lehiyeke berfireh ji Guatemalayê ber bi bakur ve anî Oklahomayê. Herçend navê wê li kendava rojava ya Meksîkê hatibe kirin jî, Hermine ji herêma kêm-tansiyona mayî ya ku bi depresyona Tropîkal eleven-E ya demkurt a li Rojhilatê Pasîfîk re têkildar e, rasterast bi pêş ket. Bahoza Hermine, di temenê xwe de bû sedema 52 mirinên rasterast û nêzîkî 740 milyon dolarên amerîkî zirar gihand çandinî û binesazîyê. Depresyona tropîkal a pêşîn di 3ê îlonê de li Kendava Tehuantepecê pêk hat û roja din li nêzî Salina Cruz a Meksîkê şemitandina erdê pêk hat. Her çend depresyon bi lez û bez ber bi nizmbûna mayinê ve qels bi be jî, tengasî ji pozika Tehuantepecê derbas bû û bi ber bakur derbasî nava avên germ ên Kendava Meksîkê bû û di 5ê îlonê de careke din xwe bi sîkloneke tropîkal bi rêxistin kir. Li wê derê, pergal bi lez û bez bi bahozeke tropîkal ve xurt bû û berî ku di 7ê îlonê de biçe peravên nêzî bajarê Matamoros ê Meksîkê, weke bahozeke tropîkal a bilind navê Hermine wergirt. Di nava çend rojên pêş de, Hermine qels bû. Bahoza Hermîne di 10ê îlonê de li ser Deştên Başûr ên Amerîkayê ve derbas bûye û di dawiyê de li Kansasê belav bûye. (bêhtir...)

ArşîvGotara berê

nîşan bide - biguherîne - dîrokê bibîne

Hefte: 35

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 36

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 37

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 38

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 39

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 40

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 41

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 42

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 43

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 44

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 45

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 46

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 47

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 48

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 49

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 50

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 51

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 52

Nehatiye çêkirin.

çêke

Hefte: 53

Nehatiye çêkirin.

çêke