Xanedana Anûştigîniyan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search

Xanedana anûştigîniyan, xanedana xwarezmşahiyan, xanedaneke Îranî ku bi eslê xwe ji memlûkên tirkî pêk hatiye[1]. Xanedana xwarezmşahiyan di navbera 1077 û 1220/1231ê de hikumdarên Xwarezm û Îranê, herêma Xorasanê û deverên îro yên Efxanistanê û çiyayên Qafqazê bûn û bandoreke mezin li ser van welatan hiştin.[2]

Nexşeya împeratoriya xwarezmşahiyan (1190-1220)
Alâ xwarezmşahiyan

Tê texmînkirin ku împeratorî di destpêka sedsala 13an de li qadek ji 2,3 milyon kîlometre çargoşe heya 3,6 mlyon kîlometre çargoşe û bi bandor ew kiriye yek ji mezintirîn împeratoriyên bejahî di dîrokê de.[3]

Dirok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Aramgeha xwarezmşah Îl Arslan

Li vê parêzgehê, ku ji hêla parêzgarên ku ji navendê di bin Dewleta Selcûqîya Mezin de li herêma Xwarezmîyan hatine tayîn kirin de, jiyana azad di dema Anuş Tekin de dest pê kir. Ew di serdema de, ku di 1128an de wekî parêzgarê Xwarezmê hate tayîn kirin, nîv-serxwebûnê bi dest xist.[4][5]

Kurê Aladîn Celaleddîn Rumî li Mongol li Efxanistan şer kir û ber bi başûr ve vekişiya û bi derbasbûna ket Hindistan. Piştî ku Cengîz Xan vegeriya Mongolya, Celaledîn vegeriya Îran û ji Iraq kete Azerbaycan û Atabeylikên Eldiguzidîyan di 1225 de hilweşand. Wî bir Tebrîz.[6]

Armanca mirovên ku ji Mongol direvin û giregirên Harzem penaber bûn li Anatoliya bû. Lêbelê, berjewendiyên siyasî bûn sedema hilweşandina serdestiya Khwarezm. Herweha, tê fikirîn ku kes û giregirên ku bi xanedaniyê re hatine bi Selçûqiyan re tevlihev bûne.[7]

Kultûr[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Xwarezmîyan di her warî de çanda Iran hildigire. hunerî bi şêwaza Selçûkî ne. Rêxistina îdarî ya dewletê dişibe Selcûqî. Xwarezmîyan dewleta Asyaya Navîn a berî Mongolî bû dewleta herî bi hêz a Asyaya Navîn.

Hikumdarên xwarezmşah[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. Anûştigîn Xerçeyî (1077 - 1097)
  2. Ekinçî îbn Qoçqer (1097)
  3. Ebulfeth Qutbedîn Arslan Tigîn Mihemed îbn Anûştigîn (1097 - 1128)
  4. Ebulmuzefer Elaedîn Qizil Arslan Atsiz îbn Mihemed (1128 - 1156)
  5. Ebulfeth Îl Arslan îbn Atsiz (1156 - 1172)
  6. Ebulmuzefer Tacedunyawedîn Tekîş îbn Îl Arslan (1172)
  7. Ebulqasim Sultan Şah Celaledunyawedîn Mehmûd îbn Îl Arslan (1172-1193), hikumdarê Bakurê Xorasanê bû.
  8. Elaedîn Mihemed Tekîş (1172 - 1200)
  9. Celaledîn Mengübirtî îbn Mihemed (1220 - 1231)

Mijarên têkikdar[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çavkani[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. Bosworth in Camb. Hist. of Iran, Vol. V, pp. 66 & 93; B.G. Gafurov & D. Kaushik, "Central Asia: Pre-Historic to Pre-Modern Times"; Delhi, 2005; ISBN 81-7541-246-1
  2. Rene Grousset, The Empire of the Steppes:A History of Central Asia, Transl. Naomi Walford, Rutgers University Press, 1991, page 159.
  3. Biran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian history, (Cambridge University Press, 2005), 44.
  4. Buniyatov, Z. The State of Khwarazmshah-Anushteginids. 1097—1231 М., 1986. pages 41-75
  5. Biran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History, Cambridge University Press, 2005, 44.
  6. John Man, "Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection", 6 Feb. 2007. Page 180.
  7. C.E. Bosworth, The Ghaznavids: 994-1040, Edinburgh University Press, 1963, page 237