Elektrîk

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Vedana brûskan elektrîk e

Elektrîk (an kareba an jî kehreb) (înglîzî: electric, yewnanî: ήλεκτρο, fransî: élektro) têgiha jorîn ji bo hemû diyardeyên sedemên wan di barên elektrîkyên rawestî an barên hatine livîn (herk) û warên wan ên kehrebar û manyetîk e. Barkêşên barên kehrebar elektron bi neyînî, proton û îyon bi erênî hatine barkirin in. Barên wekhev hev û du didefînin û yên cihê hev û du dikşînin. Ji bo sedema hêzên bandorgewrîn kehreb wek wizekêş pir girîng e. Barên kehrebê kaniya warê kehrebar, barên hatine livîn kaniya warên manyetîk in. Pêlên kehrebar, wek ronî, bandora li ser warê kehrebar in û piştî afirandina wan ji barkêşan serbixwe (wek foton) di mekan de dikarin xwe biweşînin, ango bilivin, bandorgewrîna wan bi bûje jî heye.

Etîmolojiya nav[biguherîne]

Gotina kareba ji gotina kevirê kehrîban tê. Di yewnanî de kehrîban electron e. Elektrîk jî ji elektronê tê. Yanî ji rêçûna elektronê elektrîk çêdibe.

Dîrok[biguherîne]

Elektrîk pêşîn hatîye fêhmkirin di çaxê Yewnanê Antîk û Misrê Antîk. Li Misrê mirovên lêgerînên xwe destpêkirine bi masîyên elektrîkê. Ew masî ji bo parezandinê xwe elektrîkê dikaranî. Di welatê yewnanî de kehrebar hat bikaranîn û bi wî awahî ew hêz re gotin elektrîk. Paşê di sedsala 18 de zanyar Benjamin Franklin elektrîkê lêgerand û cerban çêkir. Cerbekî wî yê pir zanîn "Cerbê Bafirok" alîkarî kir bo daxuyandinê hebûna elektrîk. Di dawîyê sedsala 19 û 20, gelek zanyaran lêgerînan çêkir li ser elektrîk ê. Bi vî, Endazeyarîyê Elektîk hat şixûlandin. Navê zanyaran ku bi elektîkê lêgerandinê ewe: Nikola Tesla û George Westinghouse û Thomas Edison û Samuel Morse û Werner von Siemens û Alexander Graham Bell e.

Barê elektrîk[biguherîne]

Ew hat rind zanbun ku barên elektrîk bûyerekî binatom ê û enerjîyê elektromagnetîk jî pêkanê. Ji bo hebuna elektrîkê tevgera elektronan hatîye qebul kirin. Heger cîsmê nêtar elektron hildide ew bi barê negatîf bardibe û dibe cîsmê negatîf. Kengê cîsm elektron dide, ew dibe cîsmê pozîtîf. Pirtikan bi barên eynî barkirî be, li hev tehm dikin. Pirtikan bi barên cuda, li hev kaş dikin.

Potansiyelê elektrîk[biguherîne]

Di nav zimanê zanistî de, Potansiyel ewe ku pirtik dixwaze biçe li ser rê. Direjîya vê rê bi potansîyelê pêwendarê. Potansîyel çiqas zahf bibe, pirtik ewqas rê diçe di valahî de.

Girêdanên derve[biguherîne]

Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawan?)