Sîcîlya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Ala Sîcîlyayê
Dîmeneke xwezayê, Sîcîlya
Sîcîl ji peyk de
Navçeyên Sîcîlyayê
Etna di zivistanê de

Sîcîlya (bi italî: Sicilia) girava herî mezina Deryaya Navîn de ye û yek ji navçeyên otonom ên Îtalyayê ye. Ew li başûr rojavaya nîvgirava Apennîn (an nîvgirava Îtalya) dikeve ye.

Rûerda Sîcîlya 25.709 km² ye û nêzî 5 milyon kes li dijî ye. Paytextê navçeya otonom Palermo ye. Hin bajarên xweya dinên gerin Catania, Messina û Syrakus ye.

Erdnîgarî[biguherîne]

Teşeyê sîcîlya wek sêgoşeya û ew ji bo vê sedemê di dema antîk de wek Trinakria dihat navandin. Li beravên wêya bakur deryaya Tîren, li yên rojhelat jî deryaya Îon heye. Navbera beravên başûr û beravên Tûnisê di parzemînê Efrîkaê de tengava Sîcîlyayê (bi îtalî: Stretto di Sicilia), yê ku dera xweya herî teng 3 km, heye.

Beravên giravê li ser hev dorî 1.000 km ye. Li dor wê hin giravên biçûk ên wek girava Eolie (Isole Eolie), Ustica, girava Egadî (Isole Egadi), girava Pantelleria û giravên Pelagî (Isole Pelagie) hêne.

Çiya[biguherîne]

Çîyayê herî bilindî li giravê bi 3.345 m Etna ye û ew êtûna (volkan) herî mezin û çalak e. Li giravê hin volkanên din ên çalak ên wek Stromboli û Vulcano hene.

Çem[biguherîne]

Salso çemê herî dirêjê giravê ye û dirêjahiya xwe 144 km ye. Simeto bi 113 km, Belice bi 77 km hin çemên dinên li Sîcîlya diherikî ne.

Dîrok[biguherîne]

Sîcîlya di dîrok de giravake gerîng bû û ji aliya gelek gelan de hat dagir kirin. Li sedsala 10'an b.z. de dimatiyên giravê Sikanîyan, Sikulîyan û Elîmîyan bûn. Li pê wan di sedsala 8'an b.z. de, girav ji aliya fenîkeyan, yewnanan, Kartacayan wek kolonî hat kergar kirin. Di sedsala 3'an b.z. ew di cenga Punîşa pêşin de derbaza bin destên Romayan bû. Ji pê împeratoriya Romaya Rojhelat di sedsala 5'anan de hilwaşiya re ew derbaza vandal û vîzîgotan bû. Sedsalake ji pê re jî ew derbaza Bîzans bû. Ew di sedsala 9'an de ji aliya ereban hat dagir kirin. Ji pê wan re aragoniyan, spaniyan savoyian û awistriyan kergar kir.

Paş Îtalya yekîtî hat pêk anîn şûnda ew di 1861an de derbaz bin destên îtalyanan bû. Ew di 1946 virde jî wek navçeyake otonom tê îdare kirin.

Gel[biguherîne]

Bi berbilavîyake 195 ke/km² gelê Sîcîlya bi piranî ji îtalyanan de pê tê ye. Li sedan 95ên sîcîlyanî ji dêrê romayî-katolîk e.

Archimedes, bestekar Vincenzo Bellini û Salvatore Schillaci hin kesên navdarên ji Sîcîlya der ketina.

Fîlm[biguherîne]

Fîlmên li ser mafya ji bo Sîcîlya, newnetewî gelek keftî ditî bûn. Yek ji wan berhevoka sêromanî ya Mario Puzo ya bi navê The Godfather di 1961an de hat kişandin.

Spor[biguherîne]

Li giravê wek gelek welatan û bi taybetî wek Îtalya spora herî dildar fitbol e. Êpê dem li serie a(lîga pêşinê îtalyayê fitbol e) tu tîmên sîcîlya tune bûn. Ji pê US Palermo û FC Messina re Catania Calcio jî niha li serie a sîcîlya dinimî ne.

Girêdanên derve[biguherîne]