Ebasî Heqîqî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji 'Ebbasî Heqîqî hate beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search

Ebasî Heqîqî sallî 1902î zayînî le gundî Mercanaway deştî Hacî Hesen serbenawçey Mehabad le rojhellatî Kurdistan pêy nawete ser dinya.

Dêbokrî û tayfey şêx axa bû. Be mindallî bo yekem car le gundî merxuzî ser be şarî seqiz çote qutabxane û le mallîş le lay bawkî "gulistan" û"bustan"î se'dî û "kîmyay s'adt" û ktêbgelî babetî ew serdemî xwêndwe. Zor be lawî mamostakey mallêy wate bawkî le des dawe. Îtir xoy demênآ û daykêkî dillsoz û le 'eynî nexwêndewarî jîr û ewîndarî şê'ri û ktêbxaneyekî axindraw be dîwanî şa'îranî kurd û fars. Be hoy mutallay zorî em dîwanane zewqî şê'ri gutnî debzuآ û le temenî çarde sallîda yekem şê'rekanî dadenآ. Daykî bo drêjedan be xwêndin dey nêrête gundekanî îskî bexda û baxçe. Haw klasekanî lem qutabxanane mamoste seyd kamîlî îmamî(awat) û xallemînî berzencî ke herdûkyan le şa'îranî gewrey kurdin, debآ. Îtir katآ em sآ lawe xoş zewq û xwên şîrîn û sehet sûke dekewne lay yek be qewlî mamosta heqîqî kat û satyan lebrî xwêndinî serf û nehu, serf û mehuy gallte û gep û mûşer'ên debآ. Le sallî 1934 da wek karmend le dayrekanî darayî û duxanye le şarekanî bokan û mehabad kar deka. Le sallî 1963 le bokan xanenşîn debآ û baqî temenî pirrpît û bereketî 94salley ta pazdey januyey 1997 wate 12 roj dway gerranewey le seferêkî dûmange bo allman û hulend lem şare debate ser. Lew rojeda le nexoşxaney şarî bokan dllî ewîndarî gel û nîştmanî mamosta heqîqî le lêdan kewt û rojî dwatir be beşdarî şa'îran û nûseran û hunermendan û xellkî şarî bokan û şarekanî dewrûber le gorristanî ew şare teslîm be xak kra. Pêwîste bllêm dest û zman û qellemî mamoste tenanet ta çend katjimêr pêş wefatî her le gerr û le xizmet gel û netewekey dabû. Pênc kurr û çwar kçî le paş becآmawe. Sآ berhem û komellêk şî'rî çap nekra û ke yekêk lewane sefernamey natewawî em seferey urûpaye pêşkeş be ktêbxaney edebî kurdî kirduwe. Dîwanî heqîqî ,kulke zêrrîne û şewnim ke em yekeyan tercumey xezelyatî hafzî şîrazîye be kurdî. Be koçî dwayî em honere be nrix û payeberze bûkî beharî nîştman bo bulbulî xezelixwanî ser sifre û xwanî cilkî reşî poşî û gel û nîştman bo ledes danî dwahemîn kurrî berî pêşû suranî şîn bû. Hewarî dlirr le xêllî matemt xallî nye tawآ Grrî tendûr û awrigî nye polûy kolrr û koye Tem û mij narrewآ hewr û hellaye, rêjne barane Cerg birjane dlirr sûtane hellqirçane bosoye

Ewa sallêk le mergit têperrî daxt ewend zore Dellêy em sateye em kateye emrroye emşoye Dllim teyrêkî zor wehşî bû demkut destemo nabآ Keçî dîm taqyamet ramî destî olfetî toye Şî'rî mamosta heqîqî lebarî dabeşkirdnî zemanewe brîtîye le dû beş: Beşî yekem: ber le şorrşî seraserî gelanî êran ke ewîş xoy dûbeşe: beşêkî dekewête serdemî komarî kurdistan le mhabad û ewey trî paş rûxanî komar û seqamgîrbûnî dîktatorî û xefeqan le new'î pehlewî. Beşî dûhem: serdemî şorrşî gelanî êran û rûxanî rjîmî paşayetî. Mamoste le komarî kurdistanda endamî komelley j.ki û honerî netewayetî wate şa'îrî mîllî buwe. Yekêk le benawbangitrîn şê'rekanî ew serdemey tercî' bendêke be nawî "xewî xefllet" le 5 beşda ke tenya dû beşî, ewîş be natewawî mawetewe. Şê'reke be wesfî beharêkî dllirrfên le naw dllî reqî zistanda des pêdeka. Beharêk ke le cengey qudretî zistan û le seretay rêbendan dآ û serma û sexlletî sedan salley zalrr beser netewekemanda rademallآ û azadî û serbestî bo bedyarî dênآ: Pîremêrdî xerefî zistanآ Hate axir nefesî gyan danآ Baxî razandnewe neqqaşî qeder Be gulrr û yasemen û rêhanآ Şay gullan çadrî hellda le çemen Leşkirî lale le pay kwêstanآ Le gellay sêwe re şewnim dekewآ Qetre qetre be nmey baranآ Baberآ bonî hellalle û beybûn Abrrûy 'etrî gullî kaşanآ Lezzetî dîtnî ew menzereye Bo beyanane ne wek çêştanآ Seyrî xoştir eweye deybînim Bew dû çawane ke wa derwanآ Ew le des kotî le min zincîre Ew esîrî ebedî zîndanآ Were ba têt geyenim çare çye Paşî îslamyet û îmanآ Ke lesertaye heway serberzî Leser ew rê ye serî xot danآ Bêy û bitbînim û tarîft kem Ke çlon deçye berî meydanآ Wa betaw hemle berî bo dujmin Wek chêllêkî deçآ bo jwanآ Hemleyêkî ke beşer ney dîbآ Hemleyêkî ke felek netwanآ Pêm dellآ hatîfî xeybî lenakaw Nîye bo derdû meger dermanآ Xewî xefllet bese hestin le xewآ Ger jyanêkî be azadû dewآ

Newbehare û gullekan pişkûtin Swêsn û nergîs û nesrîn le nuآ Lale û gulrr dedrewşin le çemen Wekû estêre be tarîke şewآ Bonî wek 'etre nesîmî seherî Pêş gzîngî kewekîwan dekewآ Nîştibû bulbulî şeyda le gullآ Way defermû le zman xasekewآ Netewآ ger hemû dinyat bdenآ bedllêkî bexem û lêr û lewآ Be xuday 'ezzewecel swêndû dedem Pêw dellêm yek qse bîgirne guآ Taku furset heye karêkî bken Le hemû lawe serî nawete suآ Xakî ême ke nmûney îreme Heyfe çî dîke wedes xellkî kewآ Xo be xo rêk bkewn rêk mekewn Dujmin er rêy nekewî rêt dekewآ Des le des quwet û yarî le xuda Rêkewn ta smî espû desuآ Bes le derkî em û ew tefreqe bin Bes bnasn le rqan êr û ewآ 'umrî mehkûmyet û des be serî Nyetî qîmetî yek dane cewآ Des hellênin le xuday mute'al Serbexoyî gelî kurdanû buآ Dête gwêm dengî frîştey rehmet Behemû nezmî delê û nasrewآ Xewî xefllet bese hestin lexewآ Ger jyanêkî be azadû dewآ

Beşî dûhem: serdemî şorrşî gelanî êran û paş kotayî rjêmî selltenetî. Hestî netewayetî lem dewre le şî'rî heqîqîda berçawtir û pirrrengtir le beşî dûhem le dewrey yekem. Degelrr despêkî şorrşî seraserî le djî şa, gelî kurdîş gopallî xoy le xîz derhêna û hawşan û hawbeş be xwênî alrrugeş kewte hewllî zirgar bûn le şewezengî samnak û engust le çaw û dûr û drêjî serdemî paşayetî. Mamoste heqîqî bem çeşne berewpîrî rûxanî rjîmî pehlewî deçآ û baweş bo şney berebeyanî rizgarî û azadî dekatewe: Mizgênî bآhat sallî nuآ xoşî dway xoşî cwêbecuآ Bllên bext çîdî nenuآ estêrey meş serî nasuآ Webîrû dآçman dî duآ zû raperrn mebin şluآ Ewa hat peykî azadî Berû xoşî û keyf û şadî Koşآ gullî geşî pêye Me'lûm beşî meşî pêye Serî qendîlî xalirrxalle lêy şîn bû swêsne û hellalle Çîdî meken ae û nalle îst'mar sîhrî be talle Heway dengî ew şimşalle hawar deka hoho xalle Ewa hat peykî azadî Be rûxoşî û keyf û şadî Koşآ gullî geşî pêye Me'lûm beşî meşî pêye Şînî xwênî lawî kurdin herçî gullî sûr û lalen Le ser mezarî şehîdan şlêran merdengî û lalen Şarî kurd û kurdistanآ yek yek wek meydanî jallen Ewa hat peykî azadî Berûxoşî û keyf û şadî Koşآ gullî geşî pêye Me'lûm beşî meşî pêye

Belam zorî pآnaçآ tep ءmij û hewr û hella berî çawî geş bîn û dengî zullalrr û mizgênî hênî mamosta degirآ: îtir ewe dengî gîrawî gelêke ke le qûllayî em temءtumanewe le gerûy mamosta dête der û debête hawar û debête gazinde, debête xuzya û debête birya. Heqîqî em haware dexate ser şaballî tundutîjî şemalrr û berew gwêy gran û kunawdîwî netewe yekgirtuwekanî berz dekatewe:

Bay şemalrr dawere to mergî min û 'îzetî xot Toş bezryanآ billآ û pêkewe yekrra bgenآ Her çî jan û çlle xurpey dlle nasor û kulle Bo nyoyorkî bern bêbene waşingtenآ Ew peyameş berew komellî yekgirtuwekan Gerçî qet nebuwe le bîdad û stem rabçenآ Xanî kobûnewetan çîdî wekû meşke nejآ Dawellî rayetû çîdî behewa ranejenآ Ger heye û raste hqûqî beşerî ey bonallên Gelî kurdîş beşere mafî jyanî bdenآ Komellî bigrin û dagîrkerekan kokenewe Ger 'edalet hekeme hqûqî meyan lê bsenآ

Heqîqî kele şînî hellebceda derdujanî gel wek tabloyekî girrgirtû, wek zman hallî mîlletêkî bآpiştîwan û zor lêkraw, wek hawarî legerûda xinkêndrawî mnallanî bآtawan û daykan û babanî cerg sûtaw û dlirr brîndarî kurd dexate ber çawî xwêner, be şehîd bûnî têkoşerêkî gelekeşî agir le hestî naskî berdebآ û carêkî dîş mêjûy kon û xwênawî netewekey beberçawî dadآ ke prre lem çeşne karesate tallane,ke dersî 'îbretî lê wernegîrawe:

Sedan salle bedbext û bêçare kurd Brîn dway brîn dlirr brîndare kurd Nesîbî le rojî ezelda dellêy Feqet bend û zincîr û serdare kurd Srûşêkî xeybî şewآ dî wtî Temaşa çi serçewt û lasare kurd Sedan dawî bonawe dujmin, bellam Temآ qet nebû we çi bê'are kurd

Bellam sererray emeş wre bernada û pêy wanye ke gelekey bem çeşne karesatane îmanî be berdewamî û sûrbûn le ser rêgey pîrozî rizgarî kiz debآ:

Be dujmin billآ tageyiştin be maf Wekû xwênî min sûre lew kare kurd Deyan duktur wşêx û qazî û mela Bewآ rآye da çûn û rêbware kurd

Mamosta hîç kat bo derbrrînî em heste pak û bآgerde helî ledes nedawe. Tenanet carubare be hoy helءmerc em hestey le zman gyan le beranewe beyan kirduwe. Bo wêne le hellbestî "dare bûz "da ke le wllamî şa'îrêkdaye ke dellآ gelî kurd wek frîzû her çend hellîkenî û tûrrî dey her şîn debêtewe defermuآ: Min frîzû nîm û nakem nûzenûz Sextedarêkim be nêwî dare bûz Min frîzû nîm bekêllan û bjar Helrr kenêm û bafrrêmda jûr û xwar 'unsurêkim bîwr û teşuآ û tewr û das Kolrr û kul bûn û lesextî min heras Min be nêw bangim le nîzîk û le dûr Nek frîzûy deste çîlem bo tenûr Pel brînim da derêjآ hoyekem Çon perey dawête rîşa joyekem Bew reg ajoyey le hewraz û newî Bûme sîngî sîngî çwar goşey zewî Her pelêkim wa le deşt û bendenآ Pêm newesta bend û şextey behmenآ Baş tenîwme herd û berd û deşt û kêw Rostemim hergîz derrostim nayedyo Sextim û serberzim û azade jîw Sernewî nakem be 'umrim bo bjîw Heqîqî ke hoy serekî çarerrşî û dwakewtûîy gelekey le nexwêndewarîda debînآ defermuآ: Xwêndne hoy raperrînî hozekan Her bewî xellkî zewî çûn bo cewî Her boye le zor cêytir le şî'rekanîda amaje bo em dyarde berçaw û zyanbare deka: Brron bixwênin gewre û çkolle Cebrî mafate westênin tolle Meken kêşekêş brron berew pêş Bra braye, braw kêşe kêş

Axir heta key wabآ beşî to Key awa debآ rojî reşî to

Lebarî dabeş kirdnî mewzû'î yewe şî'rî heqîqî lem babetane pêkhatuwe: ayînî, netewayetî, berharîye, komellayetî, amojgarî, çîrok wşîngêrrî ke le çwarçêwey xezel û qesîde û tercî'¬bend û pênc xiştekî û çwarîne û dûbeytî û têhellkêşda day riştûn. Heqîqî mamostay bآhawtay texmîs wate pênc xiştekî bû. Mamosta "hêmin" deyfermû: "texmîs wekû eweye nanî xot berî le ser sifrey xellk bîxoy, bellam ke texmîsî heqîqî debînim lem wateyem pejîwan debmewe." Heqîqî katêk şê'rî şa'îrêk texmîs deka weha şarezayane hestî xoy têkellaw hestî şa'îrî pêşû deka ke nasînewe û cyakirdneweyan karêkî asan nîye. Bo wêne: Le xewfî tel'ett roj herwekû şêt Berû zerdî hellat û kewte keywan Eme bûkêkî xişpîlane û nerm û nyanî deskarî westakarî şê'ri û edebî kurdî "nalî"ye. Ca bzane heqîqî çon berewpîrî ew bûke cwane deçآ, zêrrweşan û gullaw pirrjênî deka û le amêzî degirآ: Le ber ebroy kewan û tîrî ser jêt Hîlal ewşo bexoy gut teng ebآ cêt Xzî rûbend û katآ kewte ber pêt Le xewfî tel'ett roj herwekû şêt Be rû zerdî hellat û kewte kêwan

Mamosta texmîsî şê'rî "hacî qadrî koyî" û "bêxud" û "salm" û "nalî" û "hafz" û "se'dî" û "mewlewî" kirduwe ke le new'î xoyanda hawtayan nîye.

Le şê'rî bîrewerî da ke şê'rêkî komellayetîye wek le zorbey şê'rekanîda bawe le pêşda be hemd û senay xwa û resûlirr des pآdeka, paşan le qalbî qsey xoş û nesteqda berawerdêk le nirxekanî zû legelrr serdemî dananî şê'reke deka. Em şê're egerçî be ruwallet zerde dexate ser lêwî xwêner, bellam le rastîda mamosta zor zanayane derdî granî granî ke derdî çînî hejar û kem dahate wek tews dexate ser laperrey kaxez. Tewsêk ke wek nêze deykutête çawî bedî hêneranî em granîye rojlegelrr roje. Heqîqî paş gêrranewey bîrewerîyekanî talrruşîrînî rabridû û paş des nîşankirdnî nirxî şit û mek le rabridûbekî nezor dûr ke xoy mêjûyeke, dête ser basî nirxî kelءpel lem dewreyeda. Dû le taybetmendîyekanî şê'rî heqîqî ke serahet û fesahet wate rewanî û bآpêçءpenayîye lem şê'reda be aşkra dyare. Em şê're her qsey 'adetî ye ke le demî mamosta hatuwete derآ, bآhewl û dewl bote şê'rêkî rêkءpêk û mewzûn û pirrmana. Eme be watay geyiştnî şa'îr, be tropkî blûx û tekamulî şê'rî ye. Eger tarîxî rizqî pآjyanîşt dewآ ewrro Hezar û sêseduheftay hetawî nirxîşt waye Eger hêlkey mrîşkî dêt buآ daney be detmenye Be qîmet dû hezar hêlkey çelan hêlkêkî êstaye Betûk û mûk û rîxulle û becîqne û mîqnewe mamir Yekî çwarsed tmen debirrآ dellêy kaş nemkrrîbaye 'elî şîş qîmetî mangayeke û ga qîmetî dآyek Ewîş dآyekî çabآ wek qellender yaqellagaye Le çayî ger deprrisî bayî şeşsed hewsede kîloy Bellam sed xuzge çabaye û be heşsed nosedîbaye Penîrî kûpe ewrro sêseduheşta tmen kîloy Debآ sibhey çlon bآ qîmetî şîrêj û bêzaye Çelan mastî merr û şîrêj û ron û lork û meylewdo Belaş bûn gerçî îkwêstanî qendîl û seran baye Bellam ewrroke mastî çeşnî cîqney leg legآ camî Seduheftaye kûpey aw û doy se'dîş be heştaye Krasêkî jnaney kurî êsta no hezar debirrآ Eger neyşî krrî daykî mnallan deçte haşaye Lehandî nan û pêxorêkî zor sade û sehil ewrro Hqûqî karmendî çarerreş wek qawtî berbaye Çlon darî be rohî darî cengelrr daneda kemre Tepalley bawehîz daney be detmen bآ le bêllaye Lesed deryay newt xewtûm û emma bo suxt suxtim Dellêy tînûy qerax awî furatêm û dllim naye Hqûqêkî werî degrim beşî sآboşkeye û naşka Ege bişka çetûn beşka necatim bآ le sermaye Le bazarî syada ew dûkallaye be sîllawn Keçî 'embarekan xallîn temaşa ew mu'emmaye Sefîne û mûşekî xellkî eger çûn bo kurey mangآ Sefîney pآ jyanî ême zuhreyşî lebin daye Be kopînîş çman des nakewآ xwaye penabo to Detrism dway kerî circalrr kewîn bo denke xurmaye Heqîqî besye toxwa çîdî meyrrêse serm dêşآ Wekû dewr û teselsul waye em neqllet bney naye

Heqîqî ke le şînî hellebceda şê'rî matemînî geyande hastî şakarekanî şî'rî kurdî, ber lem û le dwayeş gelêk germeşînî bo dostan û xizman û pyawçakanآ ke şanyan şyawî şîn buwe,gêrrawe. Fewtî mamosta "seyd kamîlî îmamî", "xallemîn", "hejar", "hêmin", "sware" û gelêk le xzim û dostî dîke, hest û dest û qellemî mamostayan berew şînga rakêşawe. Lêreda şînî swarey swarçakî rêbazî şê'rî nuآ, ke 23salrr lemewber kutûyetî be wêne dênmewe:

Leşkirî xem be derûnim wer bû Grrî agir le dlirr û gyan berbû Mergî bآwadey to mehşer bû Êşî ew nêşe besed xencer bû Çîmenî tafî cwanît şîn bû Herretî jîn bû çi wadey şîn bû Lexemt rengî xezellwer zerde Dllî dey awe eger wek berde Be tebîbanî bllên bآperde Boçî derman nebû bo ew derde Çîmenî tafî cwanît şîn bû Herretî jîn bû çi wadey şîn bû Le dllî bab û bra xem bare Le hemû şwênewe cêy to dyare Çye ew şîn û hera û haware Koçî bآwadey "kake sware" Çîmenî tafî cwanît şîn bû Herretî jîn bû çi wadey şîn bû Xwêne firmêskim û çaw bآnûre Boye dawênî felek wa sûre Rojî rûnim beşewî deycûre "sware" dîdarî qyamet dûre Çîmenî tafî cwanît şîn bû Herretî jîn bû çi wadey şîn bû Bûy le naw baxî gullan taqe gullآ Çi gullآ sed xem û sed derd û dillآ Daxekem êste heqîqî çi billآ Çaw û dlirr çon negrî çon nekullآ Çîmenî tafî cwanît şîn bû Herretî jîn bû çi wadey şîn bû


Le barî kesayetî takekesîyewe, mamosta heqîqî mrovêkî yekcar xwên şîrîn û sehet sûk, hêdî û hêmin, behurmet, pak û xawên, boşnax û wirdbîn û nukte senc bû. Ogrî malrr û mindalrr û newe û netîcekanî bû. Derkî mallî hemîşe bo mîwanan le ser gazî piştآ bû. Sererray ewey bo xoy heta ma her nwêjî kird û heta twanî rojûy girt û gelêk hunrawey berzî munacatî honîwetewe û ayat û ehadîsî be bellge hênawetewe, wîşke sufîyekî mirç û mon û bermalrr beşan nebû, be pêçewane zor cwanpersit û lêw bebze û xoş zewq û dêmokrat bû. Kes le xêzanî le layen ewewe wadar be karêk nedekra ke pêy xoş nebwaye. Le hemû korr wmeclîsêk baye be neqlirr û qsexoş deyrrazandewe. Hemîşe be rû xoşîyewe yarmetî ew şa'îre lawaney dekrid ke dehatne lay û rênwênyan lê dexwast. Mamosta bewext û le cêy xoy qsey dekrid.bo wêne lew yekdû salley rabridûda ke le wllat herçî roje kel ءpel grantir debû, rojêk le kurrêkî gewre dostêkî mamosta be dengî berz dellآ heqîqî gwêm zor gran buwe, mamostaş bآyek dû defermuآ, "ca fllan kes çi ştêk gran nebuwe! Ba gwêy toş gran bآ." yekcآ xellkeke des deka be pêkenîn. Emin lêreda bo husnî xîtam ew beşe le hellbestêkî 'aşqaney mamosta dênmewe û lêkollînewey zanistyane û akadêmîk leser jyan û berhemî mamosta heqîqî despêrme dest şarezayanî ew bware: Cwane gul xunçegullm wek dem û lêwî to na Bآ û henarîş xrrupirr wek memî sêwî to na Gerçî zor şîrne henguynî şemetrûke, bellam Be mezey nobere maçêk û cnêwî to na Şorrşî muttefîqîn û grrî fîtney nazîm Dîwe emma be bzey fîtne bzêwî to na Min bezîwî herreşe û larreşey dû çawî reşm Le herrugîfî herîfanî dzêwî to na Newesanî heye bazarî tella emma wek Dllî min bo pel û pûzî wekû zêwî to na Defterî sebtî ewîn mîhir û wefaşî têda Ogrîm bewye, bellam bêcge le nêwî to na Bo peşêwî gullm ey mawey jînim be fîdat Bo "heqîqî" nejyan sehle peşêwî to na