Cengîz Xan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Navê Cengîz Xan bi mongolî
Cengîz Xan

Cengîz Xan (bi mongolî: Чингис Хаан, yanî Cinggis qayan.png; yê rast Temûçîn, Тэмүүжин, yanê hesinkar), (* 1155, 1162 an 1167; † 18'ê gelawêjê 1227) yek ji serdarên navdar ên Mongol e.

Navê Cengîz Xan bi zimanên Îranî ye. Bi Kurdî tê wateya "Xanê cenghez, xanê şerxwaz-şerhez). Lewra herdem bandora zimanên Îranî li ser hemî berên Asyayî hebûye. Çawa îro zimanê Îngîlîzî serdest e bi sedan salan zimanên Îranî jî wisa serdest bûn.

Cengîz Xan bi barbariya xwe tê nasîn. Yek ji barbarên herî mezin ên di dîroka mirovahiyê de ye. Di çanda Kurdî de jî barbariya Cengîz Xan, Tîmûrleng, Atîlla, hwd ciheke girîng digire.

Tê gotin ku ji qebîleya Kiyatê ye û bavê wî navê Temûçîn daye wî. Tê gotin ku dema ku hatiye dinê çengê wî de xwîn hebûye û ji bo wê gotin e wê bibe şervanekî mezin.

Cengîz Xan ji aliyê bavê xwe de xizmê Kabûl Xan, Ambagaî û Kûtûla Xan e. Dewleta Mongolan bindestê Xanedana Jîn de bû û dema ku ji aliyê wan de hate hilweşandin, bavê wî Yeşugey derbasê li ser qebîleyên Mongolan bû.

Bi navê Hazar Kasar, kaçîûn û Temuge ve 3 birayên wî, bi navê Temûlîn ve xwîşkeke wî û bi navê Bekter, belgutey ve 2 biramarîyê wî hebûn.

Jina wî ya yekemîn Borte ye. Borte, dema ku Temûçîn re nû mêr kiribû ji aliyê qebîleya Merkîtan hatibu revandin lê paşê ji aliyê Temûçîn ve dîsa hate rizgarkirin. Borteyê 4 zarok anîye dinê.Navê wan; Cûcî, Çaxatay, Ogedey, Tolûy e. Xêncî van a gelek jin û zarokên wî hebûne û hejmara keçên wî jî nayê zanîn.

Zarokatiya Temûçîn gelek dijwar derbas bûye. Hê 9 salî yê wî de bavê wî ji aliyê Tataran ve hatiye jehrandin û 9 salîyê xwe de derbasê li ser qebîleyê bûye. Lê qebîleya wî ji bo ku serokatiya zarokekî qebûl nekin ew terk kirin. Nêçîrê de biramariyê xwe yê bi navê bekter kuşt û bû reîsê malê.

Sal a 1190'ê de Konfederasyona Mongolan yek kir û ji bo hakimiyeta xwe bi navê Yasa qanûnek da nivîsandin.Paşê şerekî de Tûxrûl Xan û destbirakê xwe Camûka têk bir û hemû konfederasyonên Mongolîstanê yek kir. Li pey wê re komcivîn dîsa kombû û navê Cengîz Xan dan wî.

Sal a 1215'an de Çîn kir bin destê xwe,sal a 1220'an de Dewleta Harezmşahan hilweşand û sînorên xwe li Behra Japonan heta Behra Hazarê berfirehkir.

Sal a 1227'an de di rêya sefera Çînê de jiyana xwe ji dest da. Li gorî kevneşopên Mongolan cihê gora wî hatiye weşartin û nayê zanîn.

Di çanda devkî ya Kurdî de Cengîz Xan[biguherîne]

  • Ji Cengîz Xan pirsîne şerefa herî mezin çiye? Gotiye bidestxistina keçên dijmin, dîtina girînên dayikên wan e.
  • Cihê ku Cengîz lê derbasdibû ûrtê kûçikan diqeliyan (Mongolan goştên kûçikan dixwarin).
  • Heger Cengîz Xan ne ehrîman (şeytan) be, wê gavê Xwedê pêdivî bi şeytên nîne.
  • Mongol (Moxil) çi dizanin Moxilê (bêjinga mezin). Genîm di q... diya xwe re derbasdikin.
  • Cengîz (bo paşayên Osmanî jî tê gotin) diqehirî ka çima bavê wî zû miriye û Cengîz ew bi destê xwe nekuştiye.
  • Cengîz (bo Tîmûrleng û paşayên Osmanî jî tê gotin) zebeş bi mirovan dida xwarin û digot hêjîr birrîn.
  • Kê ji meytên mirovan Masîs (Sîpanê Xelatê) çêdikir? Çavbeqan (bo Tirk-Mongolan).

Şablon:Link FA

Şablon:Link FA Şablon:Link FA