Keskesor

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Keskesor

Keskesor, kevana Dawid, qozeqer, heftreng an bûka baranê rûdaneke hewayê ye. Wextê baran tê û tav derdikeve nîvçembereke rengîn li esmên xuya dibe. Keskesor heft reng e (sor, porteqalî, zer, kesk, hêşîn, çivîd û mor), ji bo vê yekê mirov dibêjinê "heftreng".

Ravekirina zanistî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Keskesor diyardeyek atmosferî-optîkî ye ku di barîna baranê de ku ji hêla rojê ve hatî ronî kirin de wekî kevanek dorhêl a ronahiya rengîn xuya dike. Fenomen ji ber tîrêja rojê ya ku bi dilopên baranê vediqete û xuya dike pêk tê. Çavdêr tenê dema ku roj bi têra xwe li pişt wan kêm be, dikarin kevanên rengîn bibînin. Pîvana rengan rengên spektral ên beşa xuya ya spektora rojê dihewîne.

Hem dema ketin û derketina dilopek baranê, tîrêja rojê diqelişe, beşên pêlên kurt (şîn) yên tîrêja rojê ji beşên pêlên dirêj (sor) yên rojê bi hêztir in. Ronahiya rojê bi vî awayî di tîrêjên rengên cihêreng ên ku bi dereceyên cihêreng vediqetin tê perçe kirin. Di navbera ketin û derketinê de, ev tîrêj bi qismî li ser dîwarê hundurê dilopê têne xuya kirin û bi vî rengî vedigerin çavdêrê ku di navbera tav û dîwarê baranê de ye. Ronahiya konsantre ya heman reng ji dilopên baranê yên ku li ser kevanek dorhêl a teng a li ezmên ne, tê çavên wî. Ronahiya têgihîştî ya rengên cihê ji dilopên cihê tê, ku her yek li ser kevaneyên cihêreng ên ku bi hevûdu re hevseng in cih digirin. Lê her dilopek baranê ronahiya hemî rengên baranê dihêle. Tîrêjên her rengan di wê de di xêzên teng ên ku ji hev re hevgirtî ne hatine rêz kirin. Ev rêkûpêk di kana kevanê de tê dubare kirin. Çavdêr li lûtkeya kelûpelên bi vî rengî yên konê ye, û goşeyên (goşeyên baranê) li vir û li wir yek in.

Ger asîman li ber ewrê baranê pir geş be, li jor kemana sereke ya bihêz kemana duwem xuya dibe. Ev ji dilopên baranê tê ku tê de ronahiya rojê du caran li ser dîwarê hundurê dilopê xuya bû. Keskesora duyemîn ji ber ronahiyê ji ya sereke qelstir e ji ber ku refleksa dualî, tenê qismî ye û ji ber refleksa ducarî an neynikê de rêza rengê dijber heye.

Wateyên çandî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Weke dîmenek xwezayî ya neasayî û bibandor, keskesoran mohra xwe li dîroka çandî ya mirovahiyê hiştine û di heman demê de motîfek in ku di gelek berhemên hunerî de têne xuya kirin. Ji ber ku keskesor li çaraliyê cîhanê tê zanîn û gelek taybetmendiyên erênî hene, ew çend caran riya xwe di nav sembolîzmê de dîtiye.

Ol û mîtolojî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Keskesor her dem hêmanek girîng a gelek mîtolojî û olan li hemî çand û parzemînan bûye. Di efsaneyan de gelek caran rola navbeynkar an pirek di navbera cîhanên xwedayan û mirovan de jê re destnîşan dikin. Mîtolojiyên bê keskesor kêm in. Rengdêr wekî efsane di vegotinên çandên bi nisbet veqetandî de jî tê dîtin; Ji vê yekê meriv dikare bigihîje encamê ku ev efsane bi rengekî serbixwe li cîh û demên cihêreng li ser rûyê erdê hatî çêkirin û radest kirin. Ne tenê ji ber têkilî û danûstendina di nav çandên mezin ên mirovahiyê de ye ku îro li seranserê cîhanê efsaneya baranê tê dîtin.

Di çîroka xwe ya afirandinê de, xwecihên Awustralya, Aborjîn, marê keskesorê wekî afirînerê dinyayê û hemû zindiyan diperizin. Mîtolojiya Yewnanî ew wekî riya girêdanê ya ku li ser xwedawenda Iris di navbera erd û ezmên de digeriya dît. Li gorî mîtolojiya îrlandî, Leprechaun potikê xwe yê zêr di dawiya keskesorê de veşart. Efsaneya Tîmora Rojhilatî ya li ser ramûsanekê, kulmek kevirî ya tijî zêr û kevirên giranbuha, bi hev re ye. Di mîtolojiya elmanî de, ew pira Bifrost bû ku Midgard, cîhana mirovan, û Asgard, kursiya xwedayan girêdide. Di dema Ragnarök de, dawiya dinyayê di mîtolojiya Norse de, rengan tê hilweşandin. Keskesor di çîroka afirandina Diné de jî xuya dibin. Ji bo Incayan, keskesor mezinahiya rojê temsîl dikir. Di nav Hawayiyan de ew cihê xwedayê herî bilind Kāne ye.[1]

Mezopotamya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di çîroka afirandinê ya Babîlî de Enuma Elish ("Wekî li jor ...", bi kurtasî Ee) tê gotin ku xwedayê afirîner Marduk bi kuştina lehiya seretayî, xwedawend Tiamat, jiyana li ser rûyê erdê mimkun kiriye. Ev şer bi kevanekê qewimî (Ee IV,35-40). Ji bo ku hebûna mayînde ya afirandinê misoger bike, xwedayê herî bilind, xwedayê ezman Anu, kevanê Mardûk hilda û wek "stêra kevanê" li ezman bi cih kir. Di efsaneya Babîlî de, kevan tê xwedakirin: ew dikare di civata xwedayan de rûne û dê herheyî serfiraz be (Ee VI,87-94). Di xeyala rojhilatî ya kevnar de, kevana li ezman sembolek şerker e ji bo hêza xwedayî ya ku şer û têkbirina tevliheviyên li ser rûyê erdê bike û bi vî rengî jiyanê ewle bike. Mohra silindir a Suryanî: Xwedayekî ku bi stêrka kevanê re li dijî hêzeke cinan şer dike ( hezarsala 1)

Cihûtî û Peymana Kevin[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Spaskirina Nûh (Joseph Anton Koch, um 1803)


Di Tanach (Gen 9 EU) de keskesor nîşana peymana ku Xwedê bi Nûh û mirovan re girêda ye. Li gor çîroka Mizgîniyê, Xwedê piştî dawiya Tofanê soz da: "Ez ê êdî ji bo xatirê mirovan nifiran li erdê nekim, ji ber ku fikir û daxwazên dilê mirovan ji ciwantiyê xerab in." (Destpêbûn 8:21 YE). Ji ber vê yekê keskesor wekî nîşana aşitiya di navbera mirov û Xwedê de kevneşopiyek rojhilatî ya kevnar digire, li gorî wê diyardeyê wekî kevana Xwedê ya daketî, ango ne amade ne ji agir re were şîrove kirin. Ji ber vê derbasbûnê, keskesor heta roja îro di Cihûtiyê de sembolek olî ya girîng e.

“Û gava ku ez ewrên bahozê bînim ser rûyê erdê, kevanê min wê di nav ewran de xuya bibe. Hingê ezê peymana xwe ya di navbera xwe û we de û hemû afirîdên jîndar ên ji her bedenî bi bîr bînim, da ku ji niha û pê ve êdî tofan neyê ku hemû beden helak bike.» - Gen 9,14–15 EU

Xirîstiyantî û Peymana Nû[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Rolyefa Mesîh wekî dadgerê dinyayê, li ser kevanê li jor dergehê têketina dêra Christuskirche (Flensburg) li Flensburg-Mürwik ji hêla peykersaz Ursula Querner ve hatiye sazkirin, ji sala 1957

Çîroka Gen 9 di Xirîstiyantiyê de jî girîngiyek taybetî dimîne; di rêza perikopê ya Protestan de ew nivîsek xwendinê ya roja Yekşema 20-an a piştî Sêyemîniyê ye.

Di heman demê de hêleke din a kevneşopiyê jî girîng dibe. Di Hezeqêl 1-ê de pêxember erebeyek textê hêzdar dibîne. Li ser text ronahiyek geş heye "wek dîmena kemera ku di rojek baranê de di nav ewran de tê xuya kirin. … Rûmeta Xwedê wisa bû.” (Hezeq 1:28 YE).

Keskesor tenê carekê di Peymana Nû ya Yewnanî de xuya dike. Di Peyxama Yûhenna 10:1 de milyaketek bi pirtûkek ji ezmên tê xwarê, ew di nav ewrekî de hatiye pêçandin û li ser serê wî keskesorek heye. Ev wêne li ser bingeha Ezekiel 1:28 e. Peyva Yewnanî ji bo vê diyardeyê "iris" e, û li vir eşkere dibe ku ramana kevnar a keskesorê şer ji bîr kiriye. Tişta ku di xuyangê de girîng e, şewqa reng e ku erd û ezman bi hev ve girêdide. Ji bilî keskesorê, peyva Yewnanî jî bi gelemperî behsa zengilek rengîn (an nîv zengil) dike. Di Rev 4.3 EU-yê de di gelek wergerên Almanî de keskesorek heye, lê li vir bi eşkere tête diyar kirin ku ew zengilek ronahiyê ya kesk e - ango haloyek ku hebûna Xwedê destnîşan dike. Di kevneşopiya xiristiyanî ya jêrîn de, sembol li ser îkonan û di wêne û peykera serdema navîn de dijî. Li ser gorîgehan û di nîgarên Dîwana Dawî ya li jor eywana dêrê de, Mesîh carinan wekî rûniştî li ser (an jî di nav) keskesorekê de tê temsîl kirin. Keskesor li vir xwedawendiya Mesîh nîşan dide. Ji sedsala 12-an vir ve, Meryem jî di nav keskesorê de an jî li ser keskesorê rûniştî tê xuya kirin, bi vî rengî pîroziya xwe diyar dike.

Di Sirach 43:11-12 YE de, keskesor bi "bi spehîtiya xwe" wekî îfadeyek bi heybet a afirandinê û wekî sedemek pesnê Xwedê wekî Afirîner xuya dike.

Bikaranîna motîfa keskesorê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Alayên keskesorê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Keskesora heftrengîn a navnetewî ya 7 Ala Rengîn a Tevgera Aştiyê

Ala keskesor sembolek e ku di dîrokê de gelek caran û di wateyên cûda de hatî bikar anîn:

  • Ew ala şaristaniya kevnar a Amerîkaya Başûr ya Incas bû.
  • Di dema Şerên Cotkaran de, wê peymana bi Xwedê re, li gorî rastdariya Xiristiyanî ya daxwazên xwe hem di Diwanzdeh gotaran de hem jî di Thomas Müntzer de sembolîze kir.
  • Alaya 7 rengîn a rengareng a tevgera aştiyê ya navneteweyî
  • Homoseksuelên dawiya sedsala 20-an û destpêka sedsala 21-an, alaya 6-reng ku ji hêla Gilbert Baker ve hatî çêkirin wekî sembola tolerans û azadiya zayendî dibînin. Di heman demê de ew wekî sembola herî gelemperî ya civaka LGBT, digel alayên Pride yên din jî tê bikar anîn (li sembolên LGBT binêre).
  • Di dema xwenîşandanên 2003-an de li dijî şerê Iraqê, tevgera aşitiyê ya Italianî alayek rengîn a 7-reng bi nîşana Pace (Aştî) destnîşan kir. Rêza rengan ji ya ala rengan a LGBT (sor li jor, mor li jêr) berevajî ye. Di heman demê de ev ala ji bo tevgera aştiyê ya navneteweyî jî wekî sembolek xizmetê dike.
  • Alaya fermî ya Herêma Xweser a Cihûyan li Rûsyayê jî li ser paşxaneyeke spî rengbereke heft reng nîşan dide.[2] Rêzeya rengan berevajiyê ala aştiyê ya Italianî ye û bi vî rengî bi rêzika rengan a di barana sereke ya xwezayî de têkildar e.

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. haka ʻula a Kāne. In: hilo.hawaii.edu, abgerufen am 15. Oktober 2021 (englisch).
  2. Flagge des Jüdischen Autonomen Gebiets im Flaggenlexikon.