Amed

Ji Wîkîpediya

(Hat ragihandin ji Diyarbekir)

Amed (Diyarbakır)

Welat	Kurdistan (Bakur)
Dûgel	Tirkiye
Parêzgeh	Diyarbekir (parêzgeh)
Serbajar	Amed
Rûerd	15.354 km²
Gelhe	1.460.714 (2007)
Nexşeya parêzgehê
Sûra Amedê
Malpera bajêr

Amed (bi tirkî: Diyarbakır) bajarekî li bakurê Kurdistanê ye. Amed yek ji mezintirîn bajarên Tirkiyeyê û di nav kurdan de weke paytextê rastî ya Kurdistanê tê binavkirin. Amed îro di xada netewî û navnetewî bi sûrên xwe û bi zebeşên xwe bi nav û deng e.

[biguherîne] Navên bajêr

Bajar 1300 sal berî Îsa di dema Asûriyan de, bi navê Amîd (Amîda) hatibû naskirin. Piştre bi dorê Amed, Ameda Reş, Diyar-ê Bekir û wek Diyarbakır nav hatine guhertin.

[biguherîne] Coxrafya

[biguherîne] Ciyê coxrafî û sînorên bajêr

Bajar di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi Batmanê û Sêrtê, li başûr bi Mêrdînê, li başûrê rojava bi Rihayê û Semsûrê û li bakûr jî bi Elezîz û Çewlikê ve tê girêdan.

[biguherîne] Taybetiyên erda bajêr

Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye . Ji vê erdê çiya 37.0 %, deşt 30.6 % û plato jî 30.4 % e. Erda herêmê 95 %´ê wê ji bo zîreetê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin.

[biguherîne] Klîma (Avûhewa)

Li herêmê klîmayek reşayî hikum dike. Havînan pir germ û ziha, zivistanan jî li gora bajarên din hinek hêniktir derbas dibe.

[biguherîne] Dîrok

Ji bo gotareke dirêj binêre: Dîroka Amedê

Li Amedê gelek cîhên dîrokî hene. Yen herî bi nav û deng Bedena Amedê û bircên wê ne.

[biguherîne] Kronolojî

Berî îsa

~7250-6750 dema neolîtîk
~5000-4000 dema kalkolîtik
~3000 dema dema tunc
~2000 dema Hurrî û Mîtaniyan
~1200- 600 dema Asûriya û Urartiyan
550- 331 dema persan

Piştî Îsa (zayîn)

[biguherîne] Şaredarî

Kolana Xazî (tr: Gazi caddesi) li Amedê

Kolana Ekînciyan (tr: Ekinciler caddesi) li Bajarê Nû yê Amedê

Wek serokê Şaredariya Amedê di hilbijartinên 28'ê adarê 2004an de Osman Baydemir hat hilbijartin.

[biguherîne] Ol û civak

Nifûsa bajêr piranî misilman in. Wekî din êzîdî û xiristiyan jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên şafiî, henefî û elewî pêk tê. Tarîqeta Naqşîbendî li herêmê ya herî xurt e. Turbeyên ku ji aliyê gel ve tên ziyaret kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "Siltan Silêman", li Pîranê turbeya "Pîr Xetab", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî Kurd in, ji bilî Kurdan, Suryanî, Ereb û Ermenî jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene.

[biguherîne] Xwarinên herêmê

Meftûne: goştê parçekirî di beroşê de tê sorkirin. Balîcan, sîr û firingî (yan jî ava firingiya) têkel dibe. Ava simaqê bi ser de dibe û tê kelandin.

Mehîr: mast (dew), hêk û xwê di beroşê de tê li hevxistin. Dan dikeve navê û tê kelandin. Li ser agirê heta bikele tê lihevxistin.

Kalek, qedayif, beqlewa, kutilkên dagirtî, balîcanên dagirtî jî xwarinên herêmî ne ku herî pirtir tên xwarin.

[biguherîne] Kincên herêmê

Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êlek li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene. Kum, şewqe yan jî kefiya sipî li serî hene.

Jinên Diyarbekirî fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranî jinên zewicandî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên mehelî li xwe dikin, piraniya gel kincên modern li xwe dike.

[biguherîne] Ciyên tûrîstîk û gerê

Bajarê Amedê yê kevn

Deriyê Rihayê yê Amedê

Deriyê Mêrdînê yê Amedê

Mizgefta Mezin a Amedê

Nexşeya turîstîk a ku bi aliyê Şaredariya Mezin a Amedê ve hate derxistin. Bi kurdî, tirkî û îngilîzî ye

Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. Bedena Amedê piştî Kela Çînê ya herî dirêj e li cîhanê. Mizgeft û medreseyên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser Gola Xezarê ku di hundirê tixûbên Elezîzê de ye. Wekî din baxçeyên Ben-û-Senê jî ciyên gerê ne ji bo gel. Germava Çirmûgê jî ciyê vehêsanê ye.

[biguherîne] Cihên dîrokî yên girîng

Bedena Bajêr
Pira Dehderî an Pira Belek an jî Pira Dîcleyê
Qesra Xazî
Baxçeyên Hewselê

[biguherîne] Deriyên Amedê

Deriyê Xerpûtê an Deriyê Çiyayî an jî Deriyê Bakur
Deriyê Rihayê an Deriyê Rûm an jî Deriyê Rojava
Deriyê Mêrdînê an Deriyê Başûr
Deriyê Nû an Deriyê Rojhilat
Deriyê Serayê

[biguherîne] Bircên Amedê

[biguherîne] Mizgeftên Amedê

[biguherîne] Medreseyên Amedê

[biguherîne] Dêrên Amedê

[biguherîne] Xanên dîrokî yên Amedê

[biguherîne] Muzexane

[biguherîne] Navdarên Amedê

[biguherîne] Bi Zazakî

Amed (bi tirkî: Diyarbakır) yew sûko û mintiqayê Bakurê (şîmal) Kurdistani di ronayîyo. Şarê Amedî, Amed ra vano "paytextê dilê ma, paytextê Kurdistanî". Çemê Dîcle zerî Amed ra şin û hewayê xo germ o. Amed di vêşêrî şarê Kurd (Kurmanc u Zaza) esto. Kurdan ra ber tayê Ermenî, Sûryanî zî estê. Dinê şarê Amedî vêşêri Îslamo (Sunnî u Elewî), labelê tayê Xrîstiyanî zî estê.

[biguherîne] Navçey (Qezay) Amed

[biguherîne] Girêdanên derve

Malpera Amedê (bi tirkî)
Şaredariya Amedê (bi tirkî)

	Navçeyên parêzgeha Diyarbekrê
Amed (navend) \| Bajarê Nû (Yenişehir) \| Bax (Baglar) \| Bismil \| Çêrmûg \| Çinar \| Çinguş \| Egil \| Farqîn \| Hazro \| Hênê \| Karaz \| Licê \| Osmaniye \| Pasûr (Qulp) \| Pîran

Bajarên Kurdistanê

Bajarên Komara Tirkiyê