Amed

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Amed
Diyarbakır
City of Diyarbakır.jpg
Çend dîmenên ji Amedê

Welat Bakurê Kurdistanê
Dûgel Tirkiye
Parêzgeh Diyarbekir
Serbajar Amed

Hejmara bajarokan 17 bajarok

Gelhe (2008) 851.902 kes
Rûerd 2.060 km2
Berbelavî 413,5 kes/km2
Bajarê navendî
Koordînat 37°54′39″Bk 40°14′12″Rh / 37.91083°Bk 40.23667°Rh / 37.91083; 40.23667
Gelhe (2008) 799.447 kes
Bilindayî 670 m
Koda postayê 21xxx
Koda telefonê (+90) 412
Nexşeya cihan Tirkiye
Amed (Tirkiye)
Amed

Amed (1928: دياربكر / Diyarbekir; bi tirkîDiyarbakır) bajarekî li bakurê Kurdistanê ye. Amed yek ji mezintirîn bajarên Tirkiyeyê û di nav kurdan de weke paytextê serbajarê rastî ya Kurdistanê tê binavkirin. Amed îro di xada netewî û navnetewî bi sûrên xwe û bi zebeşên xwe bi nav û deng e.

Navên bajêr[biguherîne]

Bajar 1300 sal berî Îsa di dema asûriyan de, bi navê Amîd (Amîda) hatibû naskirin. Piştre bi dorê Amed, Ameda Reş, Diyar-ê Bekir, Diyarbekir û wek Diyarbakır nav hatine guhertin.

Erdnîgarî[biguherîne]

Cihê erdnîgarî û sînorên bajêr[biguherîne]

Bajar di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi Batmanê û Sêrtê, li başûr bi Mêrdînê, li başûrê rojava bi Rihayê û Semsûrê û li bakûr jî bi Elezîz û Çewlîgê ve tê girêdan.

Taybetiyên erda bajêr[biguherîne]

Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye . Ji vê erdê çiya 37.0 %, deşt 30.6 % û plato jî 30.4 % e. Erda herêmê 95 %´ê wê ji bo zîreetê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin.

Avûhewa[biguherîne]

Li herêmê klîmayek reşayî hikum dike. Havînan pir germ û ziha, zivistanan jî li gora bajarên din hinek hêniktir derbas dibe.

Amed
Diyagrama avûhewa
R R A A G P T G R K S B
 
 
63
 
7
−3
 
 
68
 
9
−2
 
 
68
 
15
2
 
 
64
 
20
7
 
 
39
 
27
11
 
 
9.3
 
34
17
 
 
0.9
 
38
22
 
 
0.8
 
38
21
 
 
6
 
33
16
 
 
33
 
25
10
 
 
53
 
16
3
 
 
70
 
9
−1
Germahî bi °C, Barîn bi mm
Çavkanî: www.dmi.gov.tr
Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Amedê (1975-2010)
Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.
Bilindtirîn germahî (°C) 6,5 9,0 14,6 20,3 26,6 33,7 38,4 38,0 33,3 25,3 15,9 9,0 Ø 22,6
Nimztirîn germahî (°C) −3,0 −1,5 2,3 6,8 11,1 16,7 21,5 20,7 15,6 9,9 3,4 -0,7 Ø 8,6
Germahî (°C) 1,5 3,5 8,6 13,8 19,3 26,3 31,2 20,3 24,7 17,2 9,0 3,7 Ø 14,9
Barîn (mm) 63,4 68,2 67,8 64,3 38,7 9,3 0,9 0,8 6,0 32,6 53,2 69,7 Σ 474,9
Saetên bi tavik (st/r) 3,9 4,8 5,6 6,9 9,7 12,2 12,5 11,7 9,9 7,4 5,4 3,8 Ø 7,8
Rojên bi baran (r) 11,8 11,7 11,5 11,7 8,9 3,2 1,3 1,2 2,0 5,9 8,4 11,5 Σ 89,1
G
e
r
m
a
h
î
6,5
−3,0
9,0
−1,5
14,6
2,3
20,3
6,8
26,6
11,1
33,7
16,7
38,4
21,5
38,0
20,7
33,3
15,6
25,3
9,9
15,9
3,4
9,0
-0,7
Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.
B
a
r
î
n
63,4
68,2
67,8
64,3
38,7
9,3
0,9
0,8
6,0
32,6
53,2
69,7
  Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.


Çavkanî: www.dmi.gov.tr

Dîrok[biguherîne]

Information icon.svg Gotara bingehîn: Dîroka Amedê
Nexşeya bajarê Amedê

Li Amedê gelek cîhên dîrokî hene. Yen herî bi nav û deng Bedena Amedê û bircên wê ne.

Kronolojî[biguherîne]

Berî îsa[biguherîne]

Piştî Îsa (zayîn)[biguherîne]

Şaredarî[biguherîne]

Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê (2010)
Deriyê Çiyê, 2010.
Kolana Xazî (bi tirkîGazi caddesi) li Amedê
Kolana Ekînciyan (bi tirkîEkinciler caddesi) li Bajarê Nû yê Amedê
Seyrangeha Parkormanê ya Amedê, 2010.

Şaredarê Amedê ji hilbijartinên 31'ê adarê 2014an û vir ve Gültan Kışanak e.

Nexweşxaneyên Amedê[biguherîne]

Çand û huner[biguherîne]

Navendên çandê yên Amedê[biguherîne]

Ol û civak[biguherîne]

Nifûsa bajêr piranî misilman in. Wekî din êzîdî û xiristiyan jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên şafiî, henefî û elewî pêk tê. Tarîqeta Naqşîbendî li herêmê ya herî xurt e. Turbeyên ku ji aliyê gel ve tên ziyaret kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "Siltan Silêman", li Pîranê turbeya "Pîr Xetab", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî Kurd in, ji bilî Kurdan, Suryanî, Ereb û Ermenî jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene.

Xwarinên herêmê[biguherîne]

Kincên herêmê[biguherîne]

Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êlek li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene. Kum, şewqe yan jî kefiya sipî li serî hene.

Jinên Diyarbekirî fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranî jinên zewicandî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên mehelî li xwe dikin, piraniya gel kincên modern li xwe dike.

Çanda xwedîkirina kevokan[biguherîne]

Li Amedê xwedîkirina kevokan digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "boran".

Ciyên tûrîstîk û gerê[biguherîne]

Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. Bedena Amedê piştî Kela Çînê ya herî dirêj e li cîhanê. Mizgeft û medreseyên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser Gola Xezarê ku di hundirê tixûbên Elezîzê de ye. Wekî din baxçeyên Ben-û-Senê jî ciyên gerê ne ji bo gel. Germava Çirmûgê jî ciyê vehêsanê ye.

Cihên dîrokî yên girîng[biguherîne]

Deriyên Amedê[biguherîne]

Bircên Amedê[biguherîne]

Mizgeftên Amedê[biguherîne]

Medreseyên Amedê[biguherîne]

Hemamên dîrokî yên Amedê[biguherîne]

Dêrên Amedê[biguherîne]

Xanên dîrokî yên Amedê[biguherîne]

Muzexane[biguherîne]

Seyrangeh û parkên Amedê[biguherîne]

Navdarên Amedê[biguherîne]


Bedenên Amedê

Bi Zazakî[biguherîne]

Amed (bi tirkîDiyarbakır) yew sûko û mintiqayê Bakurê (şîmal) Kurdistani di ronayîyo. Şarê Amedî, Amed ra vano "paytextê dilê ma, paytextê Kurdistanî". Çemê Dîcle zerî Amed ra şin û hewayê xo germ o. Amed di vêşêrî şarê Kurd (Kurmanc u Zaza) esto. Kurdan ra ber tayê Ermenî, Sûryanî zî estê. Dinê şarê Amedî vêşêri Îslamo (Sunnî u Elewî), labelê tayê Xrîstiyanî zî estê.

Navçey (Qezay) Amed[biguherîne]


Girêdanên derve[biguherîne]


37°54′39″Bk 40°14′12″Rh / 37.91083°Bk 40.23667°Rh / 37.91083; 40.23667