Çiyayên Hindokûşê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Çiyayên Hindokûşê
Zîncîreçiyayê Hindokûşê
Mountains in Afghanistan.JPG
Dîmenek ji Çiyayên Hindokûşê, li Efxanistanê.
Bilindayî          7 708 m
Dirêjayî 800 km
Cih Efxanistan, Pakistan, Çîn, Tacikîstan
Koordînat 35°Bk 71°Rh / 35°Bk 71°Rh / 35; 71
Nexşeya cihan Efxanistan
Çiyayên Hindokûşê li ser nexşeya Efxanistan nîşan dide
Çiyayên Hindokûşê
Çiyayên Hindokûşê
Cure Zincîrçiya

Hindokûş, Hindûkûş, çiyayên Hindokûşê yan jî zincîrçiyayê Hindokûşê (bi peşto: هندوکش, /kʊʃ, kuːʃ) zincîrçiyayeke Asyaya Navîn ku 800 kilometre dirêjahiya wê he ye. Zîncîreçiyayê Hindokûşê beşek ji Zîncîreçiyayê Hîmalayayê ye ku ji Efxanîstana navîn destpêdike û 800 kîlomêtre ber bi rojhilat ve dirêj dibe. Beşek ji Zincîrçiyayê Hindokûşê dikeve nava erdê bakurê Pakistanê û başurê Tacîkistanê.

Dîrok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bilindbûna bilind a çiyayan, li Başûr û Asyaya Navîn xwedî girîngiyeke dîrokî ye. Qada Rêzeçiyayê Hindokûş navendeke sereke ya girîng a baweriya bûdîzmê bû.[1] Di dema êrîşên jêrparzemîna Hindistanê de wekî rê hatiye bikaranîn.[2] Çiya herêma serekeyî ye ku Talîban û El Qaide lê bihêz bûne.[3] Li Geliyê Kowkchehê madenên kevn ên ku lapis lazûlî hildiberînin têne dîtin. Li bakurê Kabulê li geliyê Çemê Panjşer û li hinek deverên wî jî zimrûdên pola cewherî têne dîtin. Li gorî Walter Schûmann, li Çiyayên Hindokûş ên Rojava bi hezaran salan çavkaniya herî zêde yê madenên baş a Lapis lazolî ye.[4] Bûdîzm li herêma antîk ya Hindokûşê bi berfirehî belav bûye. Berhemên hunerî yên kevnar ên Bûdîzmê peykerên mezin ên kevir ên bi navê Bamiyan Buddhas, li dawiya başûr û rojavayê Hindokûşê cih digirin. Ev peyker di sala 2001an de ji aliyê Îslamîstên Talîbanê ve hatin hilweşandin.[5] Newalên Hindokûş ên başûrê rojhilat ku ber bi herêma Geliyê Indusê ve girêdayî ne, navendeke sereke bû ku ji manastiran re, zanyarên olî yên ji deverên dûr, torên bazirganî û bazirganên binparzemîna Hindistanê ya kevnar re wargeh bû.[6]

Erdnasî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ji aliyê erdnasî ve, ev kok di damezrandina jêrzemînek ji deverek Gondwana de ye ku bi qasî 160 mîlyon sal berê, ji dorhêla Jurassîka Navîn ji rojhilatê Afrîkayê dûr ketiye.[7] Nîv parzemîna Hindî, Avusturalya û giravên Okyanûsa Hindî bêtir çikiyan, ber bi bakurê rojhilat ve çûn, û parzemîna Hindî nêzî 55 mîlyon sal berê, ber bi dawiya Paleosenê, bi Plateya Avrasyayê re li hev ketin.[8] Bi van lihevketinên parzemînan Rêzeçiyayên Himalaya û rêzeçiyayê Hindokûş dertê holê.[9]

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. Margottini, Claudio (2013-09-20). After the Destruction of Giant Buddha Statues in Bamiyan (Afghanistan) in 2001: A UNESCO's Emergency Activity for the Recovering and Rehabilitation of Cliff and Niches (in îngilîzî). Springer Science & Business Media. ISBN 978-3-642-30051-6.
  2. Kinzl, Konrad H. (2010-01-11). A Companion to the Classical Greek World (in îngilîzî). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-3412-8.
  3. Ryan, Michael (2013-07-09). Decoding Al-Qaeda's Strategy: The Deep Battle Against America (in îngilîzî). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-16384-2.
  4. Schumann, Walter (2009). Gemstones of the World (in îngilîzî). Sterling Publishing Company, Inc. ISBN 978-1-4027-6829-3.
  5. Ph.D, Jan Goldman (2014-10-07). The War on Terror Encyclopedia: From the Rise of Al-Qaeda to 9/11 and Beyond: From the Rise of Al-Qaeda to 9/11 and Beyond (in îngilîzî). ABC-CLIO. ISBN 978-1-61069-511-4.
  6. Neelis, Jason (2010-11-19). Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia (in îngilîzî). BRILL. ISBN 978-90-04-18159-5.
  7. Jones, Robert Wynn (2011-08-18). Applications of Palaeontology: Techniques and Case Studies (in îngilîzî). Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-49920-0.
  8. Jones, Robert Wynn (2011-08-18). Applications of Palaeontology: Techniques and Case Studies (in îngilîzî). Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-49920-0.
  9. Mukherjee, S.; Carosi, R.; Beek, P. A. van der; Mukherjee, B. K.; Robinson, D. M. (2015-09-28). Tectonics of the Himalaya (in îngilîzî). Geological Society of London. ISBN 978-1-86239-703-3.