Albînîzm
Albînîzm (ji peyva latînî albus bi wateya "spî" tê) tunebûneke melanînê ye ku di mirov, ajal an riwekan de tê dîtin ku di encamê de por, perr û çerm spî dibin.[1][2] Ew nexweşiyeke zikmakî ye ku ji ber kêmbûna enzîma tîrosînazê çêdibe ku ev enzîm ji bo melanîna di çerm de ji bo hilberandina rengdêra melanînê pêwîst e. Kesên ku bi vê nexweşiyê hatinê dinyayê wekî albînos têne binavkirin.
Albînîzm nexweşiyeke genetîkî ye ku bandorê li mirov û ajalan dike ku ji ber nebûn an jî kêmasiya pîgmenta melanînê ku rengdanê peyda dike, çêdibe.[2] Ev dikare bandorê li çav, çerm, por û beşên din ên laşên mirov û ajalan bike. Her wiha di masiyên akvaryûmê de jî pir e. Cureyê albînîzmê ku bandorê li çerm û çavan dike wekî albînîzma okulokutanî (Oculocutaneous albinism, OCA) tê binavkirin.[2]
Bikaranîn û şîrovekirina cûrbecûr a têgehan tê vê wateyê ku piştrastkirina raporên nivîskî yên li ser ajalên albînos dibe ku dijwar be. Albînîzm dikare şiyana zindîmana ajaleke kêm bike; wek mînak, hatiye pêşniyar kirin ku alîgatorên albînos ji ber nebûna parastinê ji tîrêjên UV û nebûna kamuflajê ji bo dûrketina ji nêçîrvanan, bi navînî tenê 24 demjimêran dikarin bijîn.[3] Ev têgihiştineke xelet a berbelav e ku hemî ajalên albînos çavên wan pembe an sor in (ji ber nebûna pigmentê di îrîsê de ku dihêle damarên xwînê yên retînayê xuya bibin); ev ji bo hinek formên albînîzmê ne wisa ye.[4] Ajalên albînos yên nas celebên heywanên laboratîfê yên cotbûyî (mişk û kêvroşk) vedihewînin lê nifûsên heywanên albînos yên xwezayî di xwezayê de jî hene; wek mînak masiya tetra ya meksîkî ku yek ji ajalên albînos in. Bi gelemperî albînîzm rewşek genetîkî ye lêbelê albînîzm hinek caran dikare ji ber şert û mercên jiyanê, temen, nexweşî an birîndariyê jî derkeve holê.[5]
Xwe bi xerabûna metabolîzmayê dide der. Ji tunebûna yan kêmbûna pîgmenta ku rengê dide melanînê tê kivşekirin. Kesên bi vê nexweşiyê ketine, çerm û porên wan spî dibin. Dîtina çavan da xerabûn dibe.
Ji ber ku çermên wan zirav û bêhêz in, zu dişewitin û ji kanserê re amade ne. Di çavan de nîstagmûs heye ango çavên wan dicirifin. Heger albînîzm di asteka pirr bilind de nîne, ziyaneke mezin nade jiyana rojane.
Bo terapiyê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Cureyên berçavk an lînsan ku çav diparêzin
- Dermanên ku sîstema parastinê bihêzdikin
- Parastina çerm
Nexweşî xwe li cem ajalan jî dide der. Ajalên ku bi vê nexweşiyê dikevin pirranî nikarin xwe di nava şirûştê de biparêzin.
Nexweşên albînos di nava civakê de ji ber rengê xwe rastî gelek astengiyan tên. Di hin fîlman de wekî kesên nebaş tên pêşkêşkirin. Dîsa jî gelek di civakê de ciheke baş ji xwe re çêkirine.
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ Oetting, William S; Adams, David (2018). Albinism: Genetics (bi îngilîzî). John Wiley & Sons, Ltd. rr. 1–8. doi:10.1002/9780470015902.a0006081.pub3. ISBN 978-0-470-01590-2.
- ^ a b c "albinism". The Free Dictionary.
- ^ "Albino Alligators at Georgia Aquarium". www.georgiaaquarium.org. Ji orîjînalê di 20 kanûna paşîn 2015 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 5 tîrmeh 2025.
- ^ "Information Bulletin – What is Albinism? - National Organization for Albinism and Hypopigmentation" (bi îngilîziya amerîkî). 27 kanûna paşîn 2018. Roja gihiştinê 5 tîrmeh 2025.
- ^ McCardle, Hayley (2012). "Albinism in Wild Vertebrates". Albinism in Wild Vertebrates (bi îngilîzî).
