Aleksey Navalnî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Aleksey Navalnî
Image dans Infobox.
Leader of Russia of the Future (d)
-
Ivan Zhdanov (en)
Leonid Volkov (en)
Leader of Russia of the Future (d)
-
Ivan Zhdanov (en)
Jidayikbûn
Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Bûtîn (en) (Moscow Oblast (en), Rûsya)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Mirin
Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre (47 salî)
Corrective colony No. 3, YaNAO (en)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Navê rastî
Алексей Анатольевич НавальныйLi ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Hevwelatî
Cîwar
Moskow (heta an)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Perwerde
Yale World Fellows (en)
Peoples' Friendship University of Russia (en) (heta an)
Finance University under the Government of the Russian Federation (en) (-)
Yale University (en) ()Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Pîşe
Bav
Anatolî Navalnî (d)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Lyûdmîla Navalnaya (d)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Xwişk û bira
Oleg Navalnî (d)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Hevjîn
Zarok
Darya Navalnaya (d)
Zaxar Navalnî (en)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Karder
Aeroflot (en) (-), Anti-Corruption Foundation (en)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Qadên xebatê
Siyaset, jurisprudence (en), Opozîsyon, rights in politics (d)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Partiyên siyasî
Yabloko (en) (-)
Progress Party (en) (-)
Russia of the Future (en) (-)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Endamê
Yale World Fellows (en)
Russian Opposition Coordination Council (en) (-)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Bejn
1,89 mLi ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Partenaire commercial
Ruslan Shaveddinov (en)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Cezayê birrî
Embezzlement (en) (), sextekarî (en) (), extremism (en) ()Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Ketiye girtîhê
Corrective colony No. 2, Vladimir Oblast (en) (-), IK-6 Penal Colony (en) (-), Corrective colony No. 3, YaNAO (en) (-)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Malper
Xelat
Lîsteya berfireh
The BOBs (en)
Silver Play Button
Person of the Year (en) ()
FP Top 100 Global Thinkers (d) ()
Prize of the Platform of European Memory and Conscience (d) ()
Time 100 ()
Gold Play Button ()
Knight of Freedom Award (en) ()
Courage Award (d) ()
Boris Nemtsov Prize (d) ()
Xelata Saxarov ()
M100 Media Award (d) ()
Civil Courage Prize (en) ()
Günter Walraff award (d) ()
Bambi Award (en) ()Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
Dengê qeydkirî
Bilêvkirin
Xebatên navdar
Putin's Palace (d), Don't Call Him Dimon (d)Li ser Wîkîdaneyê bibîne û biguhêre
şanenava Aleksey Navalnî
Şanenav

Aleksey Anatolyevîç Navalnî (bi rûsî: Алексей Анатольевич Навальный, Aleksey Anatol'evich Naval'nyy, jdb. 4 hezîran 1976 – m. 16 sibat 2024) kesayetekî opozîsyona rûsî,[1][2] parêzer û çalakvanek dijî gendeliyê bû. Ji sala 2009an ve bi rexneyên wî yên li dijî serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn û rexneyên wî yê li dijî gendeliya li welêt di medyaya rûsî û di medyaya cîhanê de navdar bibû. Navalnî ji aliyê Wall Street Journal ve wekî "mirovê herî zêde ku Vladîmîr Putîn jê ditirse" hatibû binavkirin.[3] Navalnî endamê Konseya Koordînasyona Opozîsyona Rûsyayê, serokê Partiya Pêşkenê û damezrînerê Weqfa li Dijî Gendeliyê (FBK) bû.[4] Di sala 2020an de ji bo Xelata Aştiyê ya Nobelê wekî berendam hatibû hilbijartin.[5]

Zêdetirî çar milyon aboneyên YouTube û zêdetirî du milyon şopînerên wî yê Twîtterê (X) hebûn.[6][7] Navalnî bi rêya van kanalan, materyalên di derbarê gendeliya li Rûsyayê pêk dihatin diweşand, xwepêşandanên siyasî organîze dikirin û piştgirî dida kampanyayên opozîsyonê. Di hevpeyvîneke radyoyê ya sala 2011an de, wî partiya desthilatdar ya Rûsyayê, partiya Rûsyaya Yekbûyî, wekî "partiya xapînok û diz" binav kir ku bi van axaftinên xwe dibe navekî populer. Navalnî gelek caran ji aliyê rayedarên Rûsyayê ve bi caran hatibû girtin.[8] Navalnî di du dozan de, yek di tîrmeha sala 2013an de û di doza din de jî di kanûna sala 2014an de 2 cezayên girtîgehê werdigire û di her du cezayan de hatiye taloq kirin.[9][10] Ji bo her du dozan bi berfirehî hatiye fikirîn ku siyasî ne û bi dozan hatiye xaye kirin ku nehêlin ew di hilbijartinên pêşerojê de bibe namzedê hilbijartinan.[11] Li gorî biryarên Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) bi van dozan mafê darizandina adil a Navalnî hatibû binpêkirin. Navenda Mafên Mirovan a Memorial ku navenda saziyê li Rûsyayê ye, di sala 2013an de Navalnî wekî girtiyê siyasî nas kir.[12]

Jehrbûna bi novîçok û dermankirina wî li Almanyayê (2020)[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di 20ê tebaxa sala 2020î de Navalnî ji ber jehrîbûna novîçok di dema ku bi balafirê ji Tomskê ber Moskowê ve diçû rakirin nexweşxaneyê û di dema jehrkirinê rewşa tenduristiya wî di rewşek giran û stabîl dimîne.[13][14] Navalnî bi balafirek bijîjkî ber bi Berlînê ve hate veguhestin li Berlînê tê dermankirin û di 22ê îlonê de ji nexweşxaneyê tê derxistin.[15] Yekîtiya Ewropayê û Brîtanya ji ber jehrîkirina Navalnî cezayê tengasiyê li dijî şeş karbidestên payebilind yên rûsî û navendek kîmyayî ya dewletê dane destpêkirin.[16][17]

Vegera wî bo Rûsyayê û desteserkirina bi destê rejîma Putîn (2021)[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Navalnî di 17ê kanûna paşîn a sala 2021ê de vedigere Rûsyayê û piştî gihîştina Rûsyayê demildest tê binçavkirin.[18][19][20] Piştî girtina wî û weşandina belgefîlma qesra havînê ya ku Pûtîn bi gendeliyê sûcdar dike, li seranserê welêt xwepêşandanên girseyî pêk hatin.[21] Di 2ê sibatê de, cezayê wî yê taloqkirî bi cezayê girtîgehê hat guhertin, bi vî awayî hate texmînkirin ku Navalnî herî kêm zêdeyî du sal û nîvan di girtîgehê de bimîne.[22][23] Di encama mehkûmkirina wî ya yekem de, Navalnî ji bo beşdarbûna hilbijartinên serokatiyê heta sala 2028an hatibû qedexekirin.[24]

Zindankirina wî (2022)[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di adara sala 2022an de, Navalnî bi neh sal cezayê girtîgehê tê ceza kirin.[25] Hemî bervêdanên wî (îtiraz) hatin redkirin û di meha hezîranê de ew sewqî girtîgeheke xwedî ewlekariya herî bilind kirin.[26] Di tebaxa sala 2023an de, Navalnî bi sûcdar kirina tundrewiyê 19 sal cezayê girtîgehê lê hatin birîn.[27] Navalnî amaje bi vê yekê kir ku cezayê wî bi qasî emrê wî ye yan jî bi qasî heyama rejîma siyasî ya li welêt e.[28] Di kanûna sala 2023an de, Navalnî bi qasî sê hefte di girtîgehê de winda bûye û piştî sê hefteyan hatiye eşkere kirin ku di zindaneke nû ya li okrûga xweser a Yamalo-Nenets de ye.[29][30]

Mirina wî[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di 16ê sibata sala 2024an de servîsa girtîgehê ya Rûsyayê îdîa kiriye ku Navalnî ji ber tîrbûna xwînê, jiyana xwe ji dest daye. Aleksey Navalnî di 47 saliya xwe de di girtîgeha FKU IK-3 li Xarp (Okrûga otonom a Yamalo-Nenets) de jiyana xwe ji dest dide.[31][32]

Çavkanî[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

  1. ^ "Russia opposition leader Navalny describes prison conditions". AP NEWS (bi îngilîzî). 20 nîsan 2021. Roja gihiştinê 7 hezîran 2023.
  2. ^ "Aleksei Navalny, Russian Opposition Leader, Appears in Court - The New York Times | Ghostarchive". ghostarchive.org. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 28 kanûna pêşîn 2021. Roja gihiştinê 7 hezîran 2023.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  3. ^ "The Weekend Interview with Alexei Navalny: The Man Putin Fears Most - WSJ". web.archive.org. 2 kanûna paşîn 2015. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 2 kanûna paşîn 2015. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  4. ^ "Russian blogger Alexei Navalny in spotlight after arrest - The Washington Post". web.archive.org. 28 çiriya paşîn 2017. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 28 çiriya paşîn 2017. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  5. ^ "Vladimir Putin nominated for the Nobel Peace Prize". web.archive.org. 24 îlon 2020. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 24 îlon 2020. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  6. ^ "Russia Election: Putin Foe Alexei Navalny, Banned From Running, Keeps Pushing : Parallels : NPR". web.archive.org. 11 sibat 2018. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 11 sibat 2018. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  7. ^ "Alexey Navalny and Russia's YouTube insurgency - CNN". web.archive.org. 26 kanûna pêşîn 2017. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 26 kanûna pêşîn 2017. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  8. ^ "Russian opposition leader Navalny faces third inquiry". BBC News (bi îngilîziya brîtanî). 24 kanûna pêşîn 2012. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  9. ^ Smith-Spark, Ben Brumfield Phil Black,Laura (18 tîrmeh 2013). "Outspoken Putin critic Alexei Navalny hit with prison sentence". CNN (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: lîsteya nivîskaran (lînk)
  10. ^ Staff (30 kanûna pêşîn 2014). "Kremlin critic Alexei Navalny gets suspended sentence but brother jailed". The Guardian (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  11. ^ MacFarquhar, Neil; Nechepurenko, Ivan (8 sibat 2017). "Aleksei Navalny, Viable Putin Rival, Is Barred From a Presidential Run". The New York Times (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  12. ^ "Навальный получил от ЕСПЧ больше 200 тыс евро за пять лет". Открытые Медиа (bi rûsî). 9 nîsan 2019. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  13. ^ "Alexei Navalny: 'Poisoned' Russian opposition leader in a coma". BBC News (bi îngilîziya brîtanî). 20 tebax 2020. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  14. ^ Outspoken Putin critic hospitalized after suspected poisoning | CNN (bi îngilîzî), 20 tebax 2020, roja gihiştinê 16 sibat 2024
  15. ^ Times, The Moscow (14 îlon 2020). "Navalny Taken Off Ventilator as Novichok Recovery Continues – German Hospital". The Moscow Times (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  16. ^ "EU Sanctions Russian Officials Over Navalny Poisoning, Citing Chemical Weapons Use : NPR". web.archive.org. 15 çiriya pêşîn 2020. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 15 çiriya pêşîn 2020. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  17. ^ "Navalny Novichok poisoning: EU sanctions hit top Russians" (bi îngilîziya brîtanî). 15 çiriya pêşîn 2020. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  18. ^ "Russia Navalny: Poisoned opposition leader held after flying home" (bi îngilîziya brîtanî). 17 kanûna paşîn 2021. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  19. ^ "Alexei Navalny detained after landing in Moscow | News | DW | 17.01.2021". web.archive.org. 17 kanûna paşîn 2021. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 17 kanûna paşîn 2021. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  20. ^ "Alexey Navalny returns to Russia five months after being poisoned - CNN". web.archive.org. 17 kanûna paşîn 2021. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 17 kanûna paşîn 2021. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  21. ^ Times, The Moscow (19 kanûna paşîn 2021). "Navalny Targets 'Billion-Dollar Putin Palace' in New Investigation". The Moscow Times (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  22. ^ Times, The Moscow (2 sibat 2021). "As It Happened: Navalny Sentenced to 2 Years and 8 Months in Penal Colony". The Moscow Times (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  23. ^ "Putin critic Navalny jailed in Russia despite protests" (bi îngilîziya brîtanî). 2 sibat 2021. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  24. ^ "Kremlin foe Navalny can run for president 'after 2028' - France 24". France 24 (bi îngilîziya amerîkî). 17 çiriya pêşîn 2017. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  25. ^ "Opposition leader accused of embezzlement and contempt of court". www.amnesty.org.uk. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  26. ^ "Russian opposition leader Navalny moved to high-security penal colony | Reuters". web.archive.org. 12 tîrmeh 2022. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 12 tîrmeh 2022. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  27. ^ "Суд утвердил приговор Навальному. Он останется в колонии до 2038 года". Газета.Ru (bi rûsî). 16 sibat 2024. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  28. ^ "Навальный* выйдет из колонии в 74 года: главный оппозиционер России получил новый срок". www.sovsekretno.ru. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  29. ^ "Navalny's team says he has vanished in Russia's prison system | Reuters". web.archive.org. 12 kanûna pêşîn 2023. Ji orîjînalê hat arşîvkirin. Roja arşîvkirinê: 12 kanûna pêşîn 2023. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (lînk)
  30. ^ "Алексея Навального доставили в ИК-3 в Ямало-Ненецком автономном округе. С ним не было связи почти три недели". Meduza (bi rûsî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  31. ^ Roth, Andrew; Sullivan, Helen (16 sibat 2024). "Russian activist and Putin critic Alexei Navalny dies in prison". The Guardian (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 16 sibat 2024.
  32. ^ "Адвокат Навального сообщил о последнем визите к нему". РБК (bi rûsî). 16 sibat 2024. Roja gihiştinê 16 sibat 2024.