Lîmon

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Open book 01.svg
Bi zaravayên din ên zimanê kurdî
Lîmon
Soranî Lîmo
Kelhûrî Lîmû
Zazakî Lîmon
Lîmon
P1030323.JPG
Lemon.jpg
Dabeşandina zanistî
Cîhan: Plantae
(ne eşkere ye) Eudicots
(ne eşkere ye) Rosids
Kom: Sapindales
Famîle: Rutaceae
Cins: Citrus
Cure: C. × limon
Navê zanistî yê latînî
Citrus × limon
(L.) Burm.f.

Leymûn an jî lîmon (latînî: Citros Limon) fêkiyek e. Dara leymûnê heta 6 m bejnê tavêje. Pelên wê keskên biriqokî û wek devê riman in. Ji meha adarê heta meha berfanbarê her kulîlkan vedike. Kulîlkên wê spî, peyazî (pembe) ne.[1] Kulîlkeke wê pênc parçe ne. Ji wê kulîlkê fêkiyeke zer û hêkane, rûbiriqok, bêhnxweş û tirş çêdibe. Ji wê fêkiyê re lîmon tê gotin.

Ji qaşila fîkiya lîmonê rûn tê çêkirin û ew rûn ji bo derman, esans, tamxweşkirina cûreyên xwarinan, alkol, paste, qeşaşîr û hwd tê bikaranîn. Ji spîka nava wê madeya pektîn tê derxistin, ji wê jî dermanê îshalbirînê (virikbirînê) û hwd çêdibin.[1]

Welat[biguherîne]

Welatê wê Çîn, Hindistan û bakurê Burma ye.[2][3] Tê bawerkirin ku piştî sedsala yekem a piştî zayinê re leymûn birine Ewropayê. Lê çandiya girîng a di dîrokê de hatiye tomarkirin (li Ewropayê) ya tê zanîn digihîje sedala 15'an ku li Cenova ya Îtalyayê pêk hatiye. Cara pêşîn di wêjeya erebî de, di sedsala 10'an de weke berhemeke cotkariyê tê nivîsandin ku baxçeyên misilmanan dixemilîne.[4][5] Li Kurdistana başûr jî hêşîn tên. Pir kes di baxçe û hewşa mala xwe de li cem pirteqal û mandalînayan leymûnan jî diçînin.

Kolonyaya Lîmonê[biguherîne]

Di sala 1690'î de li bajarê Koln a Almanyayê lîmonfiroşekî bi navê Giovanni Paolo Feminis formûla lewentoya leymûnê çêdike.[1] Wê formûlê dide Giovanni Maria Farina, ew jî dike lewento û li bajarê Kolnê îmalata wê çêdike. Ji ber ku navê bajarê koln “kolonya“ ye, wek ava Koln tê naskirin. Paşê fransî dest bi çêkirina wê dikin. Di bin navê Eau de Cologna (Ava Kolonyayê) belavî dinê dikin û ew nav li ser dimîne.[6]

Hilberînerên sereke yên leymûnê – 2007
Welat Berhemdan (ton)
Flag of India.svg Hindistan 2.060.000
Flag of Mexico.svg Meksîk 1.880.000
Flag of Argentina.svg Arjantîn 1.260.000
Flag of Brazil.svg Brazîl 1.060.000
Flag of Spain.svg Spanya 880.000
Flag of the People's Republic of China.svg Çîn 745.100
Flag of the United States.svg DYA 722.000
Flag of Turkey.svg Tirkiye 706.652
Flag of Ireland.svg Îrlenda 615.000
Flag of Italy.svg Îtalya 546.584
Tevahiya Cîhanê 13.032.388F

Çavkanî: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division

Çavkanî[biguherîne]

  1. a b c Malpera Lotikxane, beşa Dermanxaneya Xweristê, Bavê Jîndar
  2. Wright, A. Clifford. History of Lemonade, CliffordAWright.com
  3. The origins, limmi.it.
  4. Wright, A. Clifford. History of Lemonade, CliffordAWright.com
  5. http://www.limmi.it/content/view/78/156/lang,en/
  6. Fischer, Carmen (2011). "'Französisch Kram' aus Köln" (in German). Damals 43 (6): 70–71