Hindistan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
भारत गणराज्य
Bhārat Gaṇarājya
Komara Hindistanê
Alayê Hindistanê Nîşan Hindistanê
(Ala) (Nîşan)
Sirûda netewî: Jana Gana Mana
India (orthographic projection).svg
Zimanên fermî Îngilîzî û hindî
Zimanên nefermî Asamî, bengalî, bodo, dogrî, gujaratî, kannada, kaşmîrî, konkanî, maîthîlî, malayalam, manîpurî, marathî, nepalî, oriya, pencabî, sanskrît, santalî, sindhî, tamîl, telûgû, ûrdû
Paytext Delhiya Nû
28°34′Bk 77°12′Rh / 28.567°Bk 77.2°Rh / 28.567; 77.2
Bajarê mezin Mumbai
Sîstema siyasî Komarî
 - Serkomar
 - Serekwezîr
Pratibha Patil
Manmohan Singh
Rûerd
 - Giştî
 - Av (%)

3.287.590 km2
9,5
Gelhe
 - Giştî (2009)
 - Berbelavî

1.156.897.766 kes
351,9 kes/km2
Serxwebûn 15'ê gelawêjê 1947, ji Brîtaniya Mezin
Dirav Rupeeya hindistanî (INR)
Dem UTC +5:30
Nîşana înternetê .in
Koda telefonê +91
Map India.png

Hindistan an jî Komara Hindistanê (Hindî: भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya) welatek e li başûrê rojavayê Asyayê. Hindistan piştî Çînê, ji aliyê gelheya xwe ango mirovên lê dijîn ve duyem mezintirîn welatê cîhanê ye. Ew herwiha duyemîn welatê mezin e bi berfirehiya xwe ya zemînî ango erdî ve. Li başûrê wê Okyanûsa Hindî, li başûr rojava Deryaya Erebî, li başûr rojhilat Kendava Bengalê, li bakur rojhilat Bûtan, Çîn û Nepal, li rojhilat jî Bangladeş û Myanmar hene, herwiha tixûbê wê li rojava bi Pakistan re heye. Bi tevahî dirêjahiya peravên Hindistanê 7.517 km ne.

Şaristaniya Geliyê Hindê herêmeke dîrokî ye ku di demên berê de navenda bazirganiyê û çandê bû. Gelek caran bûye navenda împeratoriyên dewlemend û bihêz ên cîhanê.[1] Hindistan dergûşa çar dînên cîhanê (Hinduîzm, Budîzm, Jainizm û Sîhîzm) ye, herwiha Zerdeştîtî li wir jiyan kiriye. Dînên mîna Xiristiyanî û Misilmantî heta sedsala dehan gihane axa Hindistanê.[2]

Aboriya Hindistanê di cîhanê de ya nehemîn mezin e.[3] Bi reformên aborî yên sala 1991'ê rewşa aboriya Hindistanê gav bi gav bi pêş ket. Hindistan welatekî xwediyê çekên nûkleer e. Herwiha artêşa dewletê di cîhanê de artêşa mezin a çarem e.

Hindistan bi rêveberiya xwe ve komara federal e. Welat ji 28 parêzgeh û heft herêman pêk tê. Hindistan welatekî pirziman, pirçand û pirnetewe ye. Herwiha li Hindistanê herêmên habîtatên parastî yên jiyana hov hene.

Etîmolojiya navê Hindistanê[biguherîne]

Di zimanê farsiya kevn de navê robara Hindî weke Hindu derbas dibe ku ev nav bi sanskrîtî सिन्धु Sindhu ye.[4] Peyva bi kurdî Hindistan ku weke Hindustan di farsî de derbas dibe tê wateya welatê hindiyan ango mirovên ku li derdora robara Hîndî dijîn. Di yewnanî de navê Hindu weke Indoi (Ινδοί) derbas dibe.[5]

Zimanên li Hindistanê[biguherîne]

Welatê Hindistanê bi gelheya xwe ya mezin ku piştî Çînê ya duyem e, xwediyê gelek neteweyan, û lewma zimanan e. Hemû netewe di nav hevdu de zimanên xwe û çanda xwe dijîn. Li jêr zimanên ku li Hindistanê tên axaftin û hejmara axivêrên wan zimanan hatiye rêzkirin.

Tabloya Zimanên Hindistanê yên sala 2001
Rêz Ziman Sala 2001'an [1]
(tevahiya gelhe 1,004.59 milyon)
Zimanaxivêr Ji sedî
1 Hindî[6] 422.048.642 41,03%
2 Bengalî 83.369.769 8,11%
3 Telugu 74.002.856 7,37%
4 Marathî 71.936.894 6,99%
5 Tamîlî 60.793.814 5,91%
6 Ûrdû 51.536.111 5,01%
7 Gujaratî 46.091.617 4,48%
8 Kannada 37.924.011 3,69%
9 Malayalam 33.066.392 3,21%
10 Oriya 33.017.446 3,21%
11 Pencabî 29.102.477 2,83%
12 Assamî 13.168.484 1,28%
13 Maîthîlî 12.179.122 1,18%
14 Santalî 6.469.600 0,63%
15 Kaşmîrî 5.527.698 0,54%
16 Nepalî 2.871.749 0,28%
17 Sindî 2.535.485 0,25%
18 Konkanî 2.489.015 0,24%
19 Dongrî 2.282.589 0,22%
20 Manîpurî 1.466.705 0,14%
21 Bodo 1.350.478 0,13%
22 Sanskrîtî 14.135 N

Dîrok[biguherîne]

Tac Mehel ji serdema Împeratoriya Mongolî

Li parêzgeha Madhya Pradeş a Hindistanê berhemên ji hunera zinarî ya ji serdema Mezolîtîk mane hene.[7] Bajarê çandî yê pêşîn ê Asyaya Başûr ku dîroka wê digihijê BZ 2500–1900 li Pakistan û rojavayê Hindistanê hatiye avakirin.[8] Di navbera salên BZ 2000–500'î de gelek herêmên çanda serdema sifir û serdema hesin pêk hatin.[7] Vendayên Hinduîzmê di vê demê de hatine nivîsandin.[7] Herwiha gelek dîrokzan dibêjin ku ev dem, dema pêkhatina çend pêlên Hind û Ewropî yên ber bi bakur rojava ve ne.[7] Di vê navberê de dînên Budîzm û Jainîzm pêk tên. Li gorî nivîsên dîrokî yên zimanê tamîlî di serdema BZ 200 – PZ 200'an de li herêma başûr xanedana Kerayê û xanedana Pandyanê hikûmdarî dikir.[1]

Li Hindistanê di navbera salên 600 - 1200 PZ de gelek keyaniyên herêmî û herêmên çandî hebûn. Di dema împeratoriya Harşa de (606-647) ku paytexta wê Kannuj bû şer bi Xanedaniya Şalukya ya li herêma Platoya Dekanê re qewimî û împeratoriya Harşa têk çû. Herwiha serwerekî wê yê din piştre şer bi împeratoriya Pala ya Bengalê re dike û dîsa têk diçin.[1]
Piştî sedsala dehan êlên misilman koçî deverên Hindistanê dikin û di 1206'an de Siltaniya Delhiyê ava dikin.[9] Ev siltanî bi gelemperî li bakur xwediyê desthilatdariyê bû. Siltanî bi êrîşên xanedaniyên başûr qels bû û piştre bû beşek ji împeratoriya Vijayanagarayê.[9]
Di sedsala 16'an de li bakurê Hindistanê bi giştî desthilatiya misilmanan hebû. Împeratoriya Mongolî di navbera sedsalên 16 û 19'an de li Hindistanê desthilatiyê dikin. Bi destpêka sedsala 18'an, bazirganên Ewropî bi şîrketên hindî re li Hindistanê bazirganiyê dikin.[10] Herwiha gelek şîrketên ewropî hewl didin ku li Hindistanê bazirganiyê bikin. Lewma ev dibe destpêka mêtingeriya Brîtanyayê ya li Hindistanê. Dewletên ewropî pêl bi pêl Hindistan jixwe re kirin kolonî. Dewleta Brîtanya di 1640’an de li Madrasê, 1668’an de li Bombayê û 1690’an de li Kolkatayê navendên bazirganiyê damezrandin. Dewleta Fransayê jî di 1672’an de li Pondicherry navenda bazirganiyê damezrand. Di sala 1803'an de ji bilî herêma Pencabê hemû Hindistan di bin desthilatdariya Brîtanyayê de bû.[11] Hindistan di dema Brîtanyayê de jî, ji aliyê prensên bi navê Maharaja an jî Newab ên ku tenê hêza wan a herêmî hebû ve dihat birêvebirin.

Kendava Bengalê

Di sala 1857'an de tevgereke serhildana hindiyan li gelek deverên Hindistanê pêk hat.[12] Di sala 1858'an de piştî bûyerên serhildanê Brîtanyayê biryar da ku bêhtir dest biavêje rêveberiya Hindistanê û yekemîn hikûmeta brîtanî li Hindistanê hate avakirin. Lewma Hindistan bû koloniya Brîtanyayê.[11] Di sala 1877'an de keybanûya Brîtanyayê weke keybanûya Hindistanê hate ragihandin.[13] Piştî şerê cîhanî yê yekem rêberê hindî yê efsaneyî Mahatma Gandî ji Afrîkaya Başûr hatibû û li dijî hikûmeta Brîtanyayê têkoşîna sivîl da destpêkirin.[12] Piştî têkoşîna 30 salî Brîtanya neçar ma ku serxwebûna Hindistanê bipejirîne. Di sala 1947'an de azadiya Hindistanê hate pejirandin, lê ji ber pirsgirêka misilman û hinduyan, rêveberiya Brîtanî împeratoriya Hindistanê weke Pakistan û Hindistan kir du dewlet. Lê pirsgirêkên her du dewletan xelas nebûn. Ji ber ku nakokî li ser herêmên Pencab û Bengalê hebûn. Piştî hin hevdîtinan Amrîtsar bû ya Hindistanê û Lahore jî ma ji Pakistan re. Bandora pevçûnên dînî yên di navbera misilman û hinduyan de bû sedema êrîşa hinduyekî li hemberî Mahatma Gandî û ew di 30'ê rêbendana 1948'an de hate kuştin. Serokwezîrê yekem ê Hindistanê bû Jawaharlal Nehru û di sala 1962'an de ji ber sedema Nepalê di navbera Hindistan û Çînê de şer qewimî. Piştre Jawaharlal Nehru û piştî wî re keça wî Indira Gandhi bûn serokwezîr. Di dema Îndra Gandî de alozî rû dan lewma ji aliyê Îndra Gandî ve rewşa awarte hate îlankirin. Di dema wê de Hindistanê ceribandina bombeya atomê kir.[14] Piştî vê re Hindistan pêl bi pêl hate guhertin.

Erdnîgarî[biguherîne]

Li bakurê welatê Hindistanê li rêzeçiyayên Hîmalayayê çiyayê herî bilind ê cîhanê yê bi navê Everest heye. Derdora başûrê Hindistanê av e. Lewma 7.517 km peravên Hindistanê hene. Çemê Ganjê ku bi 2.525 km mîna tixûbekî di navbera Bangladeş û Hindistanê de ye. Ev rûbar ji bakurê Hîmalayayan derdikeve û ber bi başûr ve heta Kendava Bengalê diherike.[15]

Çiyayên Hîmalaya

Ol[biguherîne]

Hindistan ji aliyê çand û dînan ve gelek dewlemend e. Gelek ayînên xweser ên Hindistanê hene. Li ser axa Hindistanê dînên mîna Hinduîzmê, Budîzmê, Jainizmê û Sîhîzmê derketine. Herwiha ji ber êrîşan û rewşa wan a nebaş bawermendên zerdeştî jî koçî Hindistanê dikin ku niha civateke wan a berbiçav li Hindistanê heye. Piştî sedsala dehan ayîna îslamê jî digihe welatê Hindistanê. Herwiha ayîna Xiristiyanê jî li Hindistanê peyde dibe. Di sedsalên bûrî de bi saya êrîşên êlên misilmanan baweriya îslamê pêl bi pêl li Hindistanê belav dibe. Lê ev gelekbûna civata misilmanan li Hindistanê her tim bûye sedema pevçûnên di navbera hîndu û misilaman de. Herwiha împeratoriya Hindistanê ku axa Pakistana niha jî di nav de bû ji sedema nakokiyên di navbera misilman û hinduyan de kiribû du parçe. Bi salan gelek pevçûn di navbera misilman û hinduyan de pêk hatin û gelek mirov ji her du aliyan jiyana xwe ji dest dan. Hindistan yek ji dewletên sereke ye ku gelheya wê ya misilman gelek e. Lê dîsa jî li gorî hejmaran baweriya hinduîzmê dînê sereke yê Hindistanê ye.[16]

Herêmên Rêveberiyê yên Hindistanê[biguherîne]

Li Hindistanê 28 parêzgeh û heft herêmên yekbûyî hene.[17] Her parêzgeh, herwiha Puduçerî û Delhî xwediyê hikûmetên xwe yên xweser in. Her pênc herêmên din ji aliyê karmendên serokkomar ve tên rêvebirin. Li gorî rêbaza "States Reorganisation Act" a 1956'an her rêveberiya cihan li gorî zimanan hatine avakirin.[18] Parêzgeh û herêmên Hindistanê ji 610 navçeyan pêk tên.

Parêzgeh û herêmên Hindistanê

Parêzgeh:

  1. Haryana
  2. Hîmaçal Pradeş
  3. Cammu Kaşmîr
  4. Carkand
  5. Karnataka
  6. Kerala
  7. Madya Pradeş
  1. Maharaştra
  2. Manîpur
  3. Megalaya
  4. Mîzoram
  5. Nagaland
  6. Orîssa
  7. Pencab
  1. Racastan
  2. Sikkim
  3. Tamil Nadu
  4. Tripura
  5. Uttar Pradeş
  6. Uttarakand
  7. Bengala Rojava

Herêmên yekbûyî:

  1. Giravên Andaman û Nîkobar
  2. Çandîgar
  3. Dadra û Nagar
  4. Daman û Diyu
  5. Lakşadvîp
  6. Herêma Paytexta Neteweyî ya Delhiyê
  7. Puduçerî

Çavkanî[biguherîne]

  • Gotara Wîkîpediya Îngilîzî (18.09.2011)
  1. a b c v=onepage&q&f=false Pirtûka Burton Stein a bi navê A History of India
  2. v=onepage&q&f=falsePirtûka Malik Mohamed a bi navê The foundations of the composite culture in India
  3. Agahî di derbarê aboriya welat de
  4. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan
  5. http://books.google.com/books?id=LiqloV4JnNUC&hl=en
  6. Hindiya rojava, Hindiya rojhilat, Biharî, Rajasthanî û Paharî di nav de ne.
  7. a b c d Pirtûka Upinder Singh a bi navê A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century
  8. Pirtûka Gregory L. Possehl a bi navê The Indus civilization: a contemporary perspective
  9. a b Ludden, David (2002), India and South Asia: A Short History, Oxford: One World, ISBN 1-85168-237-6
  10. Asher, Catherine; Talbot, Cynthia (2006), India before Europe, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-51750-8
  11. a b Agahî di derbarê dîroka Hindistanê de
  12. a b Pirtûka bi navê A concise history of modern India, Barbara Daly Metcalf, Thomas R. Metcalf
  13. Agahî di derbarê dîroka Hindistanê de
  14. http://nuclearweaponarchive.org/India/IndiaFirstBomb.html
  15. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India
  16. http://books.google.com/books?id=DPWGpVvBvx8C&pg=PA135&hl=en* v=onepage&q&f=false
  17. http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf
  18. Constitution of India (Commonwealth Legal Information Institute), retrieved 31 October 2007; herwiha binêre:

Girêdanên derve[biguherîne]