Riza Çolpan

Riza Çolpan (jdb. Payîza sala 1935, Kûpik, Mêzgir - m. 8 nîsan 2026 li Awistralyayê) nivîskarekî kurd bû.

Jiyan

Riza Çolpan, di payîza sala 1935, di gundê nav Kûpik da ji dayîk bûye, hatiye dinyayê. Ev gund, gundekî Dersimê, girêdayî yê qeza wê ya Mêzgirê ye. Di payîza sala 1946an, ku Riza di wê demê da zarokekî 11 salî ye, du cendermeyên Romê tên Riza Çolpan dibin dibistana ku piştî tevkuştina Dersimê di gundê nav Şîlkê da hatiye çêkirin. Riza heya pola sêyem di wê dibistanê da dixwîne û fêrî zimanê tirk dibe, ku ew dibistan nêzî çar kîlometre dûrî gundê wî ye. Di sala 1949an da vêca dewleta Romê di gundê nav Qurqurik, di taxa Zênan da dibistanek dî çêdike, ku ew dibistan bêtir nêzî gundê wî Kûpikê ye. Riza heya pola dûwahî, ango pola pêncem di wê dibistanê da dixwîne, lê ji ber tunebûna pênce qurişê wê demê, mamoste dîplomayê nade wî. Ji ber wê yekê Çolpan di sala 1951, di 14yê meha nîsanê, ango Nîsanê da, ji ber zilma zirdê kekê xwe Husên, û pênce quriş nedayîna wî, ji bo wêneyê dîplomayê, dibe terkî welat, diçe Edeneyê, di kulbeya zeviyên pembû da dixebite, di destpêka meha tebaxê da dadigere gundê xwe, dîsa dikeve bin zilma zirde kekê xwe, piştî zivistana sala 1952, di meha gulanê da carek dî diçe Edeneyê, li wir qasî sê mehan dixebite, dîsa di meha tebaxê da dadigere gund.

Çolpan di roja 14ê nîsana 1953an da bavê xwe dimire, vêca Riza berê xwe dide Stembolê. Heya sala 1959an li wir di cure cure karan da kar kir, barkêş, piştî karên usa zor û giran, vêca wê jiyana xwe ya nebaş û zor, diguhêrîne, diçe di bar û pavyonên şevan, di aşxananda dibe garson dixebite, ji diya xwe û birayên xwe ra xerclixê dişîne û di wê navber û demê de gelek roman û helbestên hin nivîskar û hozanên tirk dixwîne, di 16ê meha çiriya pêşin, 1959 da dibe leşkerê behrê, ango Bahriye. Riza di wê artêşa dijmin da sê sal dibe leşker. Piştî teskere standinê diçe Qibrisê ji keçek bi eslê xwe ve kurd dizewice. Di 28ê sibata 1965an da li tev du keç û xanima xwe Refahê, dadigere Stembolê, diçe di melbenda nav Qasimpaşa, di taxa Küçük Piyale da cîwar dibe. Dûra diçe li Ortaköyê, di karxana nav Pepo Temizleme Fabrikası da destpêka kar dike, di wê karxanê de karkiran rêz dike û destpêka karê sediqatiyê dike, di gelek çalakî û meşê ciwanên sîyasî da cî digire, dibe sempatîyê “Partîya Karkirên Tirkîyê” dibe nasê navên hin nivîskar û kesên navdar. Wekî mînak: Karl Marks, Engels, Lenîn, Stalîn, Mao, Troçkî. Dibe nasê navê hin nivîskarên rûs. Ên wekî Pûşkîn, Maksîm Gorkî, Tolstoy, Dostoyeweskî û Gogol, dibe nasê navê Viktor Hugo, Jack London, Şiteyînberg û pirtûkên wana dixwîne. Dibe nase gelek nivîskarên tirk, kesên wekî Çetîn Altay, İlhan Selçuk, İlhami Soysal, Refik Erduran, Burhan Felek û Ulunay. Dibe nasê romanên Kerime Nadir, Esad Mahmut Karakurt, Feride Celal, Muazzez Tahsîn Berkant, Fikret Feridun Es; di hozanan da jî dibe nasê pirtûkên Cahit Sidki Taranca, Orhan Veli, Ali Rıza Akkoyunlu, Umit Yaşar Oĝuzcan û gelek hozan û nivîskarên cîhanî û pitûkên wan dixwîne û dibe sosyalîst û komînîstekî tûj, lê gelek jî nezan, ajawegêr, ango anarşîst, birûskê serdestên Romê dikişîne ser xwe. Ji ber vê yekê rojekî hevalekî wî yê hezkirî, ji wî ra: “Riza, kuro ya devê xwe dade hêsa bisekin, yan jî rojekî bi zû ji vî welatî derkeve here welatekî dî. Eger tu usa tevbigerî û birûskên Romê bikşînî ser xwe, dê faşîstên Rom te bikujin” dibêje, Riza di 19ê meha çileyê paşin a 1970an da, sê zarokên xwe, li tev Xanim xwe Refah, dayîk û sê birayê xwe yên biçûk paşve dihêle, berê xwe dide Awistralyayê, li bajarê Sydneyê cîwar dibe, heqê rûniştandinê distîne, dûra diçe serî li wezereta koçebaran dixîne, dawetname ya zarok û xanima xwe dişîne, piştî heft meh ewana diçin, zarok digêhêjin bavê xwe, xanim jî mêrê xwe.

Çolpan li Sydneyê jî vala naskine, di dûwahîya sala 1974an da li tev Mistefa Yalçinê Qibrisî Komala Kedkarên Tirkiyê li Awistralya dadimezrîne, li tev hin çepgirên tirk qasî du salan kar dike, dûra ji ber şovanîzm û nijadperestîya xwedêgiravî hin çepên tirk, Riza ji wan dûr dikeve, vêca kurdên ku wekî koçebar çûne Sydney wan rêz dike, di roja 29-1979 da, li tev du hevalên xwe Şahin Bekir û Heqîyê Gêxîyê, Komela Kurdên Awistralya dadimezrîne; Şahîn Bekir dibe serok, ew bi xwe jî dibe sekretêr, heya dûwahiya sala 1982, di komelê da dixebitê, piştî gelek kar û xebatên nerênî, ên hin hevalan, Riza ji Komelê dûr dikeve, vêca Komel dikeve destê alîgirên PKKiyan. Piştî ku Komel dikeve destê PKKiyan, Riza mêla xwe dide ser xwendina pirtûkan. Di sala 1983yan da diçe Yekîtiya Sovyetan.

Moskova ji Riza ra dibe wêstgeha yekem, lê li wir cîhana Riza tê xurîn, hildişe. Piştî Moskovayê diçe Azerbeycanê, li wir jî diçe Gurcistan û Ermenistanê, dibe nasê gelek kurdên êzdî, hozan, hunermend û zanyarên wan birayên xwe. Diçe çiyayê Elegazê di konê çadiranda radize, dibe mêvanê xwedîyê naxira pezan, ji wan gelek tiştan fêr dibe. Li Lenîngradê dibe nase profesor Qanêtê Kurdo, Ordîxanê Celîl û Zera Ûso. Di gera duwem da diçe Qazaxistanê, li wir jî dibe nasê gelek kesên zanyar, kurd birayên xwe. Ango Riza ji kîjan kesî ra dibe heval, dibe nas û dipeyîve, ji wî tiştekî fêr dibê, wî ji xwe ra wekî mamoste dihesibîne û dibîne.

Çolpan piştî ewqas kar û gerê, di 14yê nîsana 1984an da qeyrana dil derbas dike, ji mirinê difilite. Piştî qencbûyînê, vêca diçe Melbourne li wir kurdên wî bajarî rêz dike, di dûwahiya hemen salê da li wir tev hevalê xwe Zekî Çakir û Fadil Sûnayê Farqînî Komela Kurdên Vîktoriya dadimezrîne, Zekî Çakir dibe serok. Piştî du sal, ew komel jî dikeve destê PKKiyan, êdî ji Riza ra rêya avakirina komelan, kar û barên civakî teng dibe, îcar vêca Riza destpêka nivîsandina pirtûkan dike. 18 car diçe Ewropayê, çar car diçe Yekîtiya Sovyetan, carek diçe Amerîka, Kanada û Çînê û carekî jî diçe Sûrî, Iraq û Îranê. Ango sê parçeyên Kurdistanê. Ji bilî ewqas ger, kar û xebatên cur be cur, Riza di gelek konferans, semîner û panelan da beşdar dibe.

Pirtûk

Çolpan heya vê sala 2020, 24 pirtûk nivîsîne. Ji van piranî helbest in. Ên din 4 roman, 1- Çîrokên Gelî. 1- Berhevok, 2- Bi du zimanan, ango bi tirkî û bi kurdî bîranînên wî, 3 tene jî bi nivîsê wî yên ku di hin rojname û malperên kompîtor, ên kurdî da derketine, ên din jî hemû helbest in. Ji wan jî 5 pirtûk bi 2 zimanan ve hatine çapkirin. Ango 2 pirtûk bi hev ra. Ji bilî evqas gotinan, eger kesek bixwaze li ser tevahîya jîyana Riza Çolpan serwext bibe, ew dikaribe bhîranînê wî yên ku wî bi du zimanan, ango bi kurdî û bi tirkî nivîsîye, bixwîne. A ku bi zara dayîkê ve hatîye nivîsîn, ev e: “Serhatî û Bîranînên Min, Jan û Jîyan” Weşanên Veng, Stenbol, A ku bi tirkî hatîye nivîsîn jî, ev e: “Coğrafyasını Arayan Irmak, Acı ve Yaşam”. Weşanên Doz, Stenbol.

Mirin

Riza Çolpan di 8ê nîsanê de li Sidneyê (Awistraliya) mir. Çolpan bavê çar zarokan bû.

Berhem

1. PKK’nın Yanlışları ve Kürd Küçük Burjuva Milliyetçiliği.
2. Türkiyeli Emekçiler Destanı. (Helbest, şiir)
3. Destana Dîroka Kurd û Kurdistan. (Helbest, şiir)
4. Xidê Naxirvan û Tevkuştina Dersimê. (Roman)
5. Nado Kurê Xwe Firot. (Roman)
6. Çîrokên Gelî. (Halk hikâyeleri)
7. Dayîka bedbext Ez im Kurdistan. (Helbest, şiir).
8. Hîroşîma Duwem Helebce. (Helbest, şiir)
9. Hesreta 50 Salî û Kilamek jibo Apo. (Helbest, şüir)
10. Serhatîyên Rustem û Namerdîya Namerdan. (Roman)
11. Destana Evîna Seîd Mistefê û Axcîhanê. (Berhevok)
12. Duyguların dili. Zimanê Pejnan. (Helbest, şiir, bi du zimanan)
13. Bimire Birakujî, Bijî Kurdistan. (Helbest, şiir)
14. Nâzım’a Mektup. Ji Nazim ra Name. (Şiir, Helbest, bi du zimanan)
15. Altmış Yılın Hasreti. Kesera Şêşt Salî. (Helbest, şiir, bi du zimanan)
16. Duyguların Sesi. Dengê Pejnan. (Helbest, şiir, bi du zimanan)
17. Serhatî û Bîranînên Min, Jan û Jîyan. (Anılarının Kürdçesi)
18. Coğrafyasını Arayan Irmak, Acı ve Yaşam. (Anılarının Türkçesi)
19. Bir Ömrün Son Duyguları. Pejnên Jîyanek Dûwahî. (Helbest, şiir bi du zimanan)
20. Avusturalya’da Kürd Sesi.
21. Avusturalya’dan Kürdistan’a Gelen Ses. (Gazete ve kompitörsitelerinde, Kürdçe, ve Türkçe yazılan yazılar) (Nivîsên ku di rojname û malperên kompîtor da, bi du zimanan, bi kurdî û tirkî derketine)
22. İkinci cilt, yine özel yazılar. Derpêça duwem. (Nivîsên taybet)
23. Yine iki dilde yazılan yazılardan. (Dîsa ji hin nivîsên taybet, bi du zimanan)
24. Gurên Devbixwîn, Ên Çar Ling û Ên Du Ling

Girêdanên derve

• http://navkurd.net/category/riza-colpan/